• Eugene Brink vermaan die Suid-Afrikaanse jeugkieser teen die valse dog verleidelike anti-demokratiese tydsgeeste, en Hügo Krüger plaas die Amerikaanse oorlogsminister in die beskuldigdebank.

• Johan Weideman bring vir ons in sy tweede artikel op OntLaer nog 'n interessante kiesontleding, hierdie keer oor die DA in Durban, en Bouwe van der Eems vra of die gewilde “oorlogskamer” begrip in krisisbeheer werklik so 'n wonderkuurtjie is.

• Hilde Kruger se na-Paasfees sjokoladelus is nog nie geblus nie, in dieselfde aar dink John Grady Atreides selfbeheer moet weer 'n ding wees, en Daniël Eloff se Dinkweer Donderdag-rubriek word weer gedeel.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. Duitsland vereis nou dat mans onder 45 toestemming van die Bundeswehr kry om langer as drie maande buite die land te bly.

2. Die VSA en Iran het op 'n skietstilstand van twee weke ooreengekom, mits Iran die Straat van Hormoes heropen.

3. ESG-beleggers is nou minder oor klimaatsverandering bekommerd en meer oor gesondheid en KI-etiek, volgens 'n onlangse peiling.

4. Poetin het 'n oorlogskip gestuur om Russiese skaduvloot-vaartuie deur die Engelse Kanaal te begelei, ondanks Keir Starmer se dreigement om sulke skepe te laat konfiskeer, lyk Moskou ongestoord.

5. JD Vance prys Viktor Orbán as Washington se belangrikste brugbouer in die soeke na 'n einde aan die oorlog in Oekraïne.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. “The Rip van Winkle Effect” deur Lia Snijman

2. “Social Science Has a Replication Problem” deur Rob Henderson op The Wall Street Journal

3. “What If Trevor Noah Is Right About the Left and Religion?” deur Liz Bucar op Religion, Reimagined

4. “Not exiles, but stayers” deur ons eie Daniël Eloff in The Critic

5. “A German State Quietly implemented a Land Value Tax” deur Greg Miller op Progress and Poverty

6. “John Steenhuisen and his Circle’s anti-constitutionalist and ANC-light misbehaviour” deur Koos Malan op The Common Sense

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

David Bahnsen het onlangs 'n uitstekende podsendingsgesprek gehad in reaksie op die litigasie teen Meta, YouTube en ander tegnologiemaatskappye.

Twee keer per week lei Bahnsen luisteraars op Capital Record deur 'n tydige onderwerp wat verband hou met die ideaal van 'n vrye en deugsame samelewing. Ek deel sy verbintenis tot sowel Joods-Christelike deug as die vrye mark, en sy oortuiging dat dié twee nie net versoenbaar is nie, maar albei noodsaaklik is vir 'n goeie samelewing. As jy my skryfwerk geniet, sal jy waarskynlik ook van sy podsendings hou, indien jy nie reeds daarna luister nie.

Die onlangse hofuitspraak is vergelyk met die litigasie teen die tabakmaatskappye van dekades gelede, en dit roep soortgelyke moeilike vrae op vir dié van ons wat in die vrye mark glo, maar terselfdertyd die buitensporighede van ondeug in die moderne Weste betreur. Soos Bahnsen, is ek geen aanhanger van sosiale media nie, en ek dink kinders behoort nie slimfone gegee te word of op 'n vroeë ouderdom op sosialemediaplatforms toegelaat te word nie.

Maar anders as soveel mense in die moderne tyd, is Bahnsen ook glashelder oor een saak: individuele verantwoordelikheid. Dit is waarom ek vandag hierdie stuk skryf, en dit is waarom ek so baie van sy podsendingsgesprek gehou het. Wanneer Bahnsen en ek die vrye mark verdedig, verdedig ons nie alle verbruikerskeuses as ewe goed nie. Ons verdedig die beginsel dat vryheid noodsaaklik is vir 'n goeie samelewing, en dat vryheid noodwendig ook die vermoë insluit om swak keuses te maak. Maar ons glo ook dat moraliteit vereis dat individue verantwoordelikheid vir hul dade aanvaar, en dat 'n vrye samelewing tereg die verantwoordelikheid om wys te kies by die individu plaas. Dit is een ding om te sê dat kinders nie slimfone behoort te kry en toegang tot sosiale media behoort te hê nie. Dit is heeltemal iets anders om daaruit af te lei dat die regering dus moet ingryp om die keuses van ouers, opvoeders, sosialemediamaatskappye en kinders self te beperk.

Verantwoordelikheidsresessie?

Bahnsen het 'n boek geskryf, Crisis of Responsibility, oor die finansiële ineenstorting en die Groot Resessie, asook oor baie ander mislukkings van verantwoordelikheid in ons samelewing. Die grootste sterkpunt van die boek is dat hy nie doekies omdraai en kritiek terughou teen alle betrokke partye nie. Baie van die krisisse van die 21ste eeu tot dusver het voortgespruit uit 'n gebrek aan persoonlike verantwoordelikheid aan die kant van alle betrokkenes: Wall Street en Main Street, elites en gewone mense, instellings en alledaagse burgers.

In die podsendingsgesprek wat hierdie skrywe geïnspireer het, laat Bahnsen ook nie Facebook, Instagram, YouTube ensovoorts ongeskonde nie. Hy voer aan dat die mense wat hulle besit, bestuur en daar werk, 'n verantwoordelikheid het om hul produkte veilig te ontwerp. Maar hy gebruik dit ook nie, soos soveel mense vandag doen, as 'n verskoning vir individuele gedrag nie. Ek raak ongelooflik moeg daarvoor om te hoor dat ouers “gedwing” word om hul kinders op twaalfjarige ouderdom slimfone te gee. Ek raak moeg daarvoor om te hoor dat Instagram, vanweë oneindige scrolling, inherent só verslawend is dat mense van my ouderdom (omtrent 30) nie hul fone kan neersit en buitentoe kan gaan of 'n gesprek kan voer nie. Ek raak moeg daarvoor om te hoor dat mense se aandagspan “gesteel” of “gekaap” is.

Mense soos ek en Bahnsen word soms as spotbeelde afgemaak asof ons mense aanspoor om hulle “aan hul eie skoenveters op te trek”. Wel, miskien behoort mense dit wel te doen. Want ons praat nie hier van die uitbou van 'n maatskappy van nul tot 'n Fortune 500-onderneming, of van boerdery op die grensgebied in 1872 nie. Ons praat daarvan om 'n tikkie selfdissipline te hê en te leer om die foon neer te sit en van sosiale media af te klim. Ek kom te veel mense teë wat eerder die verskoning gebruik dat hulle “teen hul wil verslaaf” gemaak is — aan produkte wat hulle geniet om te gebruik en gratis kry — as om 'n bietjie verantwoordelikheid vir hul eie tydsbesteding te aanvaar. Mense wat sê algoritmes het hulle verslaaf omdat die algoritmes vir hulle dinge aanbeveel waarvan hulle hou en waarop hulle reageer. Maar hulle hoef nie daardie aanbevelings te volg nie. Hulle kies vrywillig om verder betrokke te raak, om meer te koop, om nog ’n video te kyk, ensovoorts.

Selfs al is dit waar dat sosialemedia- (of Amazon-)algoritmes ietwat verslawend is, bly dit steeds die verantwoordelikheid van die individu om sy of haar drange te beperk. Dit was nog duideliker waar van tabakverslawing (tabak is een van die mees verslawende stowwe wat mense gereeld gebruik, en in vergelyking daarmee is sosiale media nie regtig verslawend nie), en selfs in die geval van tabak is daar 'n rol vir persoonlike verantwoordelikheid, omdat mense weet rook is sleg vir hulle en tog kies om te begin.

Daar is ook 'n baie duidelike analogie met kos, en Bahnsen maak dit self. Gaan ons binnekort litigasie teen McDonald’s hê omdat hulle goedkoop kos verkoop wat lekker smaak en wat mense graag eet? Is ons werklik as samelewing bereid om kitskosmaatskappye (of lekkergoedmaatskappye, of koeldrankmaatskappye) vir die vetsug-epidemie te blameer?

Daar is baie mense wat dit graag sou wou doen. En ek sou beslis sê dat dié maatskappye deel vorm van die verhaal agter die ontploffing in vetsug. Maar dit is nie die hele verhaal nie. Daar is ook 'n element van persoonlike verantwoordelikheid. Ek voel sterk hieroor, omdat ek in my dagtaak elke dag werk met mense wat probeer gewig verloor. Ek doen alles moontlik om niemand te skaam of te veroordeel nie. Ek probeer almal gemaklik laat voel en ek sien nie neer op enigiemand nie, veral ook omdat ek self baie fiks is. En ek erken ten volle dat daar verwarrende of verswarende faktore is en dat dit nie bloot 'n geval is van mense wat nie dissipline het nie.

Maar nie elke persoon wat in Amerika vetsugtig is, het 'n genetiese neiging vir vetsug nie.

En selfs vir diegene wat wel so 'n neiging het, gaan persoonlike verantwoordelikheid daaroor om eienaarskap van jou situasie te neem, selfs wanneer jy in die lewe 'n onregverdige hand gedeel is. Dikwels is dit nie alles jou skuld nie en is daar versagtende faktore buite jou beheer, maar in 'n vrye samelewing moet jy tog op een of ander manier optree. Ek verstaan dit. Gemorskos smaak lekker. Oefening is moeilik. Maar die lewe is moeilik.

Praktiese oplossings bo Selfbejammering en Selfkastyding

Wat ek in my werk sien, is dat die mense wat die meeste sukses behaal, dié is wat verantwoordelikheid aanvaar, wat die werk insit en wat hul eie rol in hul gesondheid erken.

Dit beteken nie dat hulle hulself blameer of op hulself neersien nie. Dit beteken dat hulle die redes identifiseer waarom hulle soms oefening mis (“Ek haat dit om in die winter buitentoe te gaan”), sowel as die kos wat hulle laat struikel (“Ek hou regtig van sout goed, so ek moet ’n manier vind om my skyfie-inname te beperk,” ensomeer), en dan na praktiese oplossings soek. Met daardie tipe persoon kan ek werk. Die enigste persoon met wie ek nie kan werk nie, is die persoon wat weier om enige verantwoordelikheid te neem, wat altyd 'n verskoning het waarom hy of sy nie kan oefen of gesond kan eet nie, wat enigiemand en enigiets anders blameer as hom- of haarself, en wat nie bereid is om die werk in te sit nie. Ek kan daardie persoon nie help nie. Ek kan die persoon help wat te goeder trou probeer, en wat soms seerkry of siek word of ander baie billike redes het waarom hulle terugval. Ek kan nie die persoon help wat nie eers daardie opregte poging aanwend nie.

Dit is hoe ek oor sosiale media en slimfone voel. Ek word vertel dat ek maar net 'n besondere mens is wat buitensporig gedissiplineerd is, of dat ek uniek immuun is teen die versoekings, of dat ek op een of ander manier anders “bedraad” is en ander mense dus nie my voorbeeld kan volg nie en eerder die regering nodig het om hulle te kom red, maar dit is nie waar nie. Dit is waar dat ek minder deur sosiale media versoek word as ander mense. Maar dit is nie waar dat ek bloot gebore is met 'n dissipline wat ander mense nie het nie, en dat hulle daarom die regering nodig het om Big Tech te reguleer, selfs al het ek dit nie nodig nie. Dit is 'n verskoning wat mense gebruik. Mense het altyd ’n verskoning waarom jy nie dieselfde probleme as hulle het nie. Jy is geneties geneig om maer te wees. Of jy is geseën met 'n gebrek aan belangstelling in YouTube-video’s. En so meer.

Maar hier is die punt — ek bring elke dag lang tye weg van my foon deur, gewoonlik buite. Ek neem nie my foon oral saam met my waar ek gaan nie. Ek gaan dikwels ure lank by die werk sonder om na my foon te kyk. Partykeer is dit nie eens by my nie. Ek het nie sosialemedia-toepassings op my foon nie (behalwe Discord en Substack, as dit tel), en ek het nie rekeninge op die oorgrote meerderheid sosialemediaplatforms nie. Dit is alles eenvoudige stappe wat enige mens kan neem. En dit het gevolge. Hoe meer tyd jy — ongeag wie jy is — weg van jou foon deurbring (veral as jy buite is), hoe minder sal jy daarna getrek voel. Hoe meer tyd jy spandeer om met mense te praat of 'n boek te lees, hoe langer sal jou aandagspan wees. Elke enkele mens is in staat om dit te doen. Omgekeerd, as ek self nooit langer as 'n paar minute weg van my foon was nie, elke dag soveel YouTube-video’s as moontlik gekyk het, en twintig uur per week op sosiale media deurgebring het, sou ek waarskynlik ook vasgehaak wees. My aandagspan en slaap sou daaronder ly. Ek sou depressief wees. En so meer.

En daarom voel ek so sterk dat Bahnsen reg is. Mense is reg om bekommerd te wees oor die skade van oormatige gebruik van sosiale media en slimfone. En hulle is selfs reg om te sê dat kinders nie altyd in staat is om die soort selfdissipline uit te oefen wat ons van volwassenes verwag nie. Maar dit is juis waarom ons kinders nie laat stem, in die weermag dien of kontrakte onderteken nie.

Aan wie vertrou ons dan die uitoefening van verantwoordelikheid vir kinders toe?

Nie die regering nie. Ouers (en wettige voogde). Daarna onderwysers, en ander volwassenes in kinders se lewens. Ek is nie 'n ouer nie, so as jy wil aanvoer dat ek nie kan verstaan hoe moeilik dit is nie, goed. Bahnsen is ’n pa. Hy verstaan.

Buitendien kla die meeste mense wat by my hieroor kla, oor hul eie gebruik van hierdie hulpmiddels, wat noodwendig beteken dat hulle vir my vertel hoeveel plesier hulle daaruit put, en hierdie mense is almal in hul twintigs en dertigs (of selfs ouer), lank verby die ouderdom waarop die samelewing verwag dat mense die oordeel moet kan uitoefen wat nodig is om ’n volwassene te wees. Ek het geen probleem met sekere wette wat kinders teen die gevaarliker aspekte van digitale tegnologie beskerm nie, net soos ek ook geen probleem het met wette wat kinders verbied om sigarette te rook of 'n motor te bestuur voor sestienjarige ouderdom nie.

Maar die krisis waarvoor ons tans te staan kom, gaan meer verg as wette wat kinders teen aanlyn dobbelary en pornografie of enigiets anders beskerm. Dit gaan verg dat die samelewing die begrip van persoonlike verantwoordelikheid herontdek, waarsonder 'n vrye samelewing nie kan funksioneer nie, en waarsonder 'n deugsame samelewing nie deugsaam kan wees nie.

Meer Staat, Minder Selfdoen

Bahnsen is reg dat hierdie probleme almal met mekaar verband hou. En soos hy, glo ek nie dat die antwoord op 'n samelewing waarin mense nie persoonlike verantwoordelikheid aan die dag lê nie, méér regering is nie. Want die probleem daarmee is dat dit 'n verskoning en 'n kruk word, en dit ondermyn mense se agentskap en bereidwilligheid om verantwoordelikheid uit te oefen net nog verder. Die groei van die staat gaan hand aan hand met die afname in persoonlike verantwoordelikheid, maar elkeen is terselfdertyd oorsaak én gevolg. Hulle vorm deel van ’n siklus waarin elkeen die ander versterk.

Ek glo dat die enigste manier om 'n gevoel van persoonlike verantwoordelikheid in die samelewing te laat herleef, is om weer die idee van gevolge te omarm. Dade het gevolge. Mense moet die gevolge van hul dade aanvaar, en hulle moet daardie gevolge dra. Vryheid doen dit. Dit dwing mense om gevolge te dra.

Ek is nie hier 'n toonbeeld nie. Ek het in die loop van my lewe by baie dinge misluk en ek word, soos enige ander mens, ook versoek om ander mense of eksterne faktore vir my mislukkings te blameer. Maar die waarheid is dat ek die keuses gemaak het wat ek gemaak het, en sommige daarvan was swak keuses. Party daarvan was nie noodwendig swak keuses nie, maar dit was keuses wat sekere gevolge meegebring het en ek moet met daardie gevolge saamleef. Niemand anders het my gedwing om die besluite te neem wat ek geneem het nie. Hoe aanloklik dit ook al mag wees om te sê dat baie van die dinge wat met my gebeur het nie my skuld was nie, kan ek dit nie doen nie.

Hierdie skrywe het veel langer geword as wat ek beplan het, maar dit is 'n belangrike onderwerp. Persoonlike verantwoordelikheid is ’n noodsaaklike pilaar van die morele saak vir vryheid. Dit is ’n pilaar waarvan baie mense nie hou nie. Maar ek glo dit is ook ’n noodsaaklike pilaar van ’n morele samelewing, of ons daarvan hou of nie.

• Hierdie artikel is met vergunning van John Grady Atreides vertaal en aangepas. Besoek sy Substack Carrying the Fire hier.

Nog artikels deur John Grady Atreides:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

'n Paar jaar gelede het ek 'n werkswinkel oor demokrasie en verkiesings in Sandton bygewoon saam met onder meer jeug-gefokusde nie-regeringsorganisasies. Een van my persoonlike sleutelwaarnemings was die menigte jong mense wat gekla het dat werkloosheid hul lus om te stem, demper - geen werk, geen stem.

Ek was oorbluf deur hierdie redenasies, maar het weer daaraan gedink toe ek lees hoe die hoeveelste studie bevind het dat die meeste mense in Suid-Afrika afwysend jeens die demokrasie is. Die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing (RGN) het bevind dat 68% van mense bo 16 jaar ontevrede is met demokrasie se voordele, terwyl slegs 17% tevrede is. Dit is dus onomwonde en wat is die hoofrede? Die ekonomie.

Dis heeltemal billik om ontevrede met die ekonomie te wees. BBP-groei van 1.1% in 2025 skuif nouliks die naald wat werkloosheid en armoede betref. Sekere streke is selfs meer erbarmelik en presteer benede die nasionale syfer. Maar hier kort heelwat konteks.

Nie vry gebore nie

Meeste mense wat ná 1994 gebore is, het nog nooit iets behalwe ANC-regering geken nie. Hulle oorheers steeds op stuk van sake die nasionale regering, meeste provinsies en meeste munisipaliteite – ofskoon met verlaagde meerderhede en koalisies in sommige gevalle.

Die RGN meld dat die teenoorgestelde van die onlangse syfers in 2004 gegeld het: Toe was ongeveer 70% van die respondente tevrede met Suid-Afrika se demokrasie – wat min of meer ooreengestem het met die ANC se steunpersentasie in daardie jaar. Die ANC was net vir 'n dekade aan bewind en die ekonomie was taamlik gesond danksy kommoditeite en redelike sinvolle ekonomiese beleid. Menigte bekende politieke tendense het egter sedertdien ontwikkel wat 'n skadelike maar voorspelbare oorsaak-en-gevolg impak gehad het.

Die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) se jongste kieserregistrasie-data is veelseggend. Nie eens 1% van 18-19-jariges is geregistreerd om te stem nie. Daarbenewens is slegs 6.66% van mans en 8.26% van vroue tussen 20 en 29 geregistreerd. Vir diegene tussen 30 en 39 is dit onderskeidelik 11% en 13%. Vir mense in hul sestigs is dit slegs 5% en 7%.

Die RGN beklemtoon Mpumalanga as 'n provinsie waar die ontevredenheid besonder akuut is. Dit is tewens 'n ANC-bastion. En tog, onder mense onder 40 weerspieël die provinsiale patroon die nasionale een. In meeste munisipaliteite in die provinsie is kieserregistrasie in die enkelsyfers. Daar moet ook in gedagte gehou word dat nie alle geregistreerde kiesers wel in verkiesings stem nie. Die meeste stemgeregtigdes verbeur dus hul sê oor wie oor hulle regeer (die mees basiese element van demokrasie) aan 'n minderheid wat keuses neem oor kwessies wat hulle ten nouste raak. Gelukkig kan niemand jou dwing om in 'n demokrasie te stem nie maar indien jy daardie reg self opsê, kan jy nie die stelsel verkwalik nie – hoe onvolmaak dit ook al mag wees.

Stemkeuses het wel tussen partye begin “sweef”, maar hierdie tendens verdien ook kontekstuele ontleding. Die EFF, DA, IVP en meer onlangs Action SA en MP-party het op verskeie maniere en tye inbreuk op die ANC se kiesersteun gemaak. Soms het hulle na dieselfde kiesers gevry of andersins hul steun onder andersoortige kiesers gekonsolideer, maar afwesige – geregistreerde of potensiële – kiesers het beslis 'n rol gespeel in hierdie uitkomste.

Nog 'n verwante aangeleentheid slaan mens dronk. KwaZulu-Natal word eweneens in die RGN-data as 'n uiters ontevrede provinsie wat die vrugte van demokrasie betref, uitgelig. Maar wat het die mense van hierdie provinsie in 2024 gedoen? Bykans helfte het vir 'n party gestem wat gelei word deur ’n man en sy kornuite wat vir amper 'n dekade die land geplunder het. 'n Aansienlike klomp het steeds vir sy ou party, die ANC, gestem. Meeste stemgeregtigdes het nie eens gestem nie. Terwyl etniese faktore oorwegings verstaanbaar is, het kiesers die IVP as 'n lewensvatbare opsie gehad.

Vry geborenes (waarvan die meeste swart is) het hierdie benaming verwerf danksy hul reg om te stem en hul gepaardgaande vryhede. Hulle het egter – nadat hulle die spit van swak onderwys, ANC-heerskappy, swak dienslewering, korrupsie en 'n volgehoue swak ekonomie afgebyt het – hul mees basiese plig om verandering te bewerkstellig, versaak deur nie te stem nie of vir die ANC of hul radikale afstammelinge te stem. Hierdie keuses maak jou onvry ondanks jou reg om te stem. En om stemgeregtig of geregistreerd te wees en dan weier om te stem totdat die ANC uiteindelik hul sake in orde kry, is naïef om die minste te sê. Desgelyks die geloof dat vergelding teen sekere klasse en rasse 'n lewensvatbare ekonomiese strategie is.

Werkskepping en ekonomiese groei gaan nie besluite oor beleid vooraf nie. Hulle is die resultate daarvan en daar is nie neutrale werk-kavallerie wat jou gaan kom red nie. Die vernaamste voordeel van demokrasie is dat jy wel kan kies. Die politiek behels per definisie boonop stryd. Die keuses sal nooit volmaak na jou smaak wees nie en selfs soms onbekend, maar as jy genoegsaam ontevrede is met jou omstandighede berus daar 'n plig op jou om uit te vind wat werk vir jou, dalk iets nuut te probeer en bowenal deel te neem. Politieke partye moet insgelyks meer doen om die publiek oor beleidmaking in die algemeen, en ook hul eie beleide, in te lig.

Die valse outoritêre god

Daar moet voorts genoem word dat die RGN-bevindinge robuuste steun vir 'n outoritêre stelsel ten bate van burokratiese doeltreffendheid insluit. Die relatiewe sukses van 'n hand vol outokratiese regimes het ongetwyfeld inslag gevind en loop die gevaar om veralgemeen te word.

Helaas begryp nie veel mense die aard en oorsprong van sulke bewinde nie. Byvoorbeeld, hoe sal só 'n regering tot stand kom en wie sal daarin opgeneem word al dan nie? Is mense werklik bereid om hul vryhede op die altaar van 'n hipotetiese en onwaarskynlike doeltreffendheid op te offer? Hoe stabiel sal só 'n stelsel op die langtermyn wees, aangesien demokrasie die norm vir meer as drie dekades was? Dit is slegs sekere vrae om te bepeins as jy hoop om onder 'n outoritêre bewind te woon. As jy boonop slegs vir een ellendige en korrupte party stem sonder inagneming van die alternatiewe of andersins van die stembus wegbly, het jy in wese jouself reeds oorgegee aan outokratiese weë wat bloot elke paar jaar in verkiesings 'n rubberstempel kry.

Demokrasie in Suid-Afrika kan beslis verbeter word en daarom is dit 'n voortdurende proses van kontestasie. Dit ly geen twyfel nie. Sekere veranderinge kan aangenaam en maklik wees, terwyl ander weer moeilik en straks ongewild wees maar uiteindelik vrugte dra. Meeste verbeterings verg insig, 'n nuwe ideologie, versiendheid, moed en 'n oop gemoed in 'n multikulturele en gepolariseerde samelewing. Die werklikheid is dat die ANC eenvoudig swak beleidsbesluite neem en hulle is demokraties by die stembus daarvoor bemagtig. Twee van Winston Churchill se bekende en vermaaklike waarhede oor die demokrasie kan daarom as afsluiting dien. Die eerste is dat “democracy is the worst form of government, except for all the others that have been tried”. Die ander is dat “the best argument against democracy is a five-minute conversation with the average voter”. Dus impliseer hy dat demokrasie 'n noodsaaklike euwel is, maar dat kiesers se onnodige euwels dit erger maak as wat dit behoort te wees.

• Dr Brink is 'n entrepreneur, sakekonsultant en ontleder van die Paarl.

Nog artikels deur Eugene Brink:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Durban val binne die eThekwini-metro in KwaZulu-Natal (KZN). Aangesien die uMkhonto weSizwe-party (MKP) in die 2024-provinsiale verkiesing 'n indrukwekkende 45% van die stemme in KZN behaal het, is dit nie ondenkbaar dat koalisie-opsies ná die 2026-plaaslike verkiesing ook die politieke toekoms van eThekwini ingrypend kan bepaal nie.

Sal Durban dus 'n MK-burgemeester kry? Of sal 'n IVP-burgemeester, na die voorbeeld van die huidige premier van KZN, die leisels oorneem? En waar pas die veelrassige Demokratiese Alliansie in binne 'n streek waar identiteitspolitiek en nasionalistiese sentiment so ’n groot rol speel?

Die kernvraag van hierdie artikel is of Haniff Hoosen, die DA se kandidaat vir burgemeester van eThekwini inderdaad 'n geloofwaardige kans staan om burgemeester van Durban te word. Om dié moontlikheid te beoordeel, moet daar eers gekyk word na die samestelling en dinamiek van die huidige provinsiale regering in KwaZulu-Natal.

Die regering van provinsiale eenheid in KZN

Uitslae van KZN se 2024 provinsiale verkiesing:

(Firth, 2024)

Die setels van die KwaZulu-Natalse provinsiale wetgewer is as volg verdeel:

• MKP: 37 setels

• IVP: 15 setels

• ANC: 14 setels

• DA: 11 setels

• EFF: 2 setels

• NFP: 1 setel

Die 80 setels in die KwaZulu-Natalse provinsiale wetgewer is tussen hierdie partye verdeel. Geen party het ’n volstrekte meerderheid behaal nie, wat beteken het dat ’n koalisieregering onafwendbaar was. Uiteindelik het die IVP, ANC, DA en NFP saam ’n meerderheidskoalisie met 41 uit die 80 setels gevorm, terwyl die MKP en die EFF gesamentlik oor 39 setels beskik het. Omdat die IVP die grootste party binne dié koalisie was, het die premierskap aan hom toegeval.

Provinsiale verkiesingsuitslae en SRF-peilings in eThekwini-metro

Wat volg berus op twee aannames:

Eerstens dat die ANC, DA en IVP ná die plaaslike verkiesings in 2026 koalisievennote sal bly. Tweedens dat die grootste party binne die koalisie die burgemeesterskap in eThekwini sal bekom.

Op grond hiervan kan 'n paar afleidings gemaak word uit die provinsiale verkiesingsuitslae in die eThekwini-munisipaliteit, soos hieronder gesien:

Gegrond op hierdie aannames en die provinsiale verkiesingsuitslae in eThekwini, blyk dit dat die DA waarskynlik die grootste party binne so 'n koalisie sal wees. Maar dit eindig nie hier nie, want die nuutste peiling van die SRF dui dieselfde aan.

• uMkhonto weSizwe-party (MKP): 44%

• Demokratiese Alliansie (DA): 28%

• Inkatha Vryheidsparty (IVP / IFP): 18%

• African National Congress (ANC): 8%

Hierdie peiling was vir die eerste keer berig op The Common Sense en is op 'n 56% kiesersopkoms en 'n 4% foutspeling uitgewerk. Dieselfde inligting het ek verkry in die artikel van Rapport deur Dawie Boonzaaier, met Theuns Kruger, wat die grafiek in die berig gemaak het.

Slot

As die kaarte reg val en die peilings van die SRF voorspel die verkiesings reg, dan sal die DA die grootste koalisievennoot in 'n anti-MK/EFF groepering wees. Dit is dus heel waarskynlik dat binne die koalisieonderhandelinge daar ingestem sal word dat die DA die burgemeesterskap behoort te kry.

Vir die DA skep dit 'n seldsame maar werklike strategiese opening in eThekwini. As die party daarin slaag om sy steun te konsolideer en as die mees geloofwaardige, stabiele en regeringsgereed alternatief tot MKP en die ANC te posisioneer, kan dit homself nie net as koalisievennoot nie, maar as natuurlike leier van 'n nuwe stadsregering vestig.

Haniff Hoosen se moontlike opkoms as burgemeester sou juis simbolies belangrik wees omdat dit sal wys dat die DA ook in 'n komplekse, diverse en polities gelaaide metro soos Durban die voorste voertuig van verandering kan wees. In daardie opsig gaan hierdie scenario nie net oor koalisiegetalle nie, maar oor of die DA daarin kan slaag om die politieke sentrum van eThekwini na hom toe te trek.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Na sy Januarie-konferensie kondig die ANC aan dat 'n sogenaamde “oorlogskamer” gevestig gaan word om munisipale dienslewering reg te ruk voor die verkiesing. Oorlog word verklaar teen swak dienslewering. Die inisiatief staan onder leiding van Fikile Mbalula. Die kundigste kaders gaan ontplooi word. Die fokus is waterretikulasie en paaie. Daar is goeie hoop dat 'n gefokusde oorlogskamer hierdie probleme gaan oplos soos die elektrisiteitsprobleem “opgelos” is.

Die vraag is egter: Kan die waterprobleem soos die elektrisiteitsprobleem opgelos word? Kan 'n oorlogskamer die probleem oplos? Wil die politici dit oplos?

Kan water opgelos word soos beurtkrag?

Die hoop is dat waterprobleme opgelos kan word soos beurtkrag “opgelos” is. Die probleme verskil egter fundamenteel in argitektuur en sigbaarheid.

Die elektriese infrastruktuur bestaan uit kapasiteite vir opwekking, kragvervoer en verspreiding. Beurtkrag het hoofsaaklik ontstaan uit 'n tekort aan opwekking — 'n relatief gesentraliseerde probleem. Bykomende kragopwekking (hetsy vanuit die staat of privaat inisiatief) kon die druk op die hele netwerk verlig. Dit was nie eenvoudig nie, maar dit lyk of dit gewerk het. Al het dit 17 jaar geneem. Wateronderbrekings is meestal nie 'n generasieprobleem nie. Die damme is vol. Die probleem lê by distribusie. Lekkende pype, gebreekte pompe, en verwaarloosde reservoirs.

Die problematiese waterinfrastruktuur is gedesentraliseer en spesifiek tot plaaslike omstandighede. Groot hoeveelhede kundige spanne op verskeie plekke gaan nodig wees om die probleem aan te spreek. Wanneer infrastruktuur onsigbaar is, word voorkomende onderhoud dikwels nagelaat. Hoe sigbaarder die infrastruktuur, hoe makliker is dit om voorkomende onderhoud te motiveer.

Elektriese infrastruktuur is grotendeels bogronds en sigbaar. Kragsentrales, hoogspanningslyne, substasies, straatkaste en bogrondse distribusie. Slegs laagspanningslyne in die distribusienetwerk is ondergronds. Een van die onsigbare dinge in elektriese infrastruktuur is die olie in transformators, en dis juis wat lei tot die opblaas van substasies.

Waterinfrastruktuur is grotendeels ondergronds en onsigbaar. Die damme is bogronds, maar dis nie waar die probleem lê nie. Rioolverwerking is ook bogronds, maar die gevolge van disfunksionele aanlegte word nie direk deur inwoners ervaar nie. Waterpype is egter byna almal ondergronds en onsigbaar. Slegs in uitsonderlike situasies, soos die rioolpype van Dainfern, is pype bogronds.

As iets ondergronds is, is die verval onsigbaar. Om te besluit of 'n pyp vervang moet word benodig akkurate dokumentasie. Op grond van die ouderdom van die pyp en geprojekteerde leeftyd kan jy besluite neem. Daarsonder kan jy geen besluite neem nie. Dan neem pype hulle eie besluite en begin bars.

As onderhoud van die waterinfrastruktuur nagelaat is, is dit waarskynlik ook die geval dat die rekenaarstelsels met die rekords van die infrastruktuur ook nie onderhou is nie. Hardeware, bedryfstelsels en sagteware is nie opgedateer nie. Lisensies is nie hernu nie. Die data in die stelsel is oud. Die stelsel is bykans nutteloos vir doeleindes van beplanning.

Om dus die waterprobleem op te los is moeiliker as die elektrisiteitsprobleem:

Dit is 'n gedesentraliseerde instandhoudingsprobleem. Dit verg tegniese vermoë op grondvlak en nie net politieke koördinering en enkele kundiges op nasionale vlak nie. Jy kan nie 'n verspreide infrastruktuurverval met 'n gesentraliseerde noodstruktuur oplos nie.

Dis oorwegend 'n onsigbare probleem, omdat die problematiese infrastruktuur oorwegend ondergronds is. Om 'n onsigbare probleem sigbaar te maak, vereis die opgradering en opdatering van IT-stelsels. Daarvoor is addisionele groepe kundiges oraloor nodig.

Hoe lyk 'n oorlogskamer?

'n Oorlogskamer beteken:

• Daaglikse vergaderings.

• Senior politici en tegnici om dieselfde tafel.

• Verlof wat gekanselleer word.

• Oortyd.

• Media-vrystellings.

• Ministers wat krisispunte besoek net voor groot politieke toesprake.

• Werk wat nie met die krisis te doen het nie, maar nog steeds belangrik is, word agterweë gelaat. Miskien word die opgradering van die stelsel wat rekeninge uitstuur weereens uitgestel.

Dit is hoogs sigbaar. Dit skep 'n indruk van dringendheid. Maar dringendheid is nie dieselfde as kapasiteit nie.

Oorlogskamers probeer bestaande strukture gebruik om probleme op te los. Dit verander nie beleid nie. Dit voer nie nuwe bekwaamhede in nie. Dit neem aan dat bestaande munisipaliteite die vermoë het om die probleem op te los, indien daar net genoegsame politieke druk uitgeoefen word. Hierdie aanname is fundamenteel foutief.

Van dag een af gaan die oorlogskamer ook vasbrand weens gebrek aan inligting. Sonder betroubare data kan geen prioritisering plaasvind nie en sonder prioritisering kan 'n oorlogskamer nie funksioneer nie. Begrotings gaan moeilik wees. Dit gaan moeilik wees om vordering te rapporteer. Die oorlogskamer kan dalk die herstel van 'n gebarste pyp bespoedig, maar sodra dit bereik is, bars die volgende pyp op 'n onvoorspelbare plek.

Wat 'n oorlogskamer wél doen

'n Oorlogskamer kan sekere dinge bereik. Dit kan politieke fokus konsentreer, dit kan administratiewe hindernisse tydelik verwyder en dit kan koördinering verbeter.

Maar dit verander nie die kwaliteit van plaaslike bestuur of die vaardigheidsvlak van aangestelde personeel nie. Dit doen ook niks aan die kultuur van (of eerder tekort aan) aanspreeklikheid of jare se uitgestelde instandhouding nie.

As dieselfde strukture en dieselfde besluitnemers in beheer bly, is die oorlogskamer eerder 'n versnellingsmeganisme as 'n hervormingsmeganisme. Wanneer die probleem tot 'n mate opgelos is, keer die plaaslike owerhede weer terug na hulle ou gewoontes.

Wanneer die oorlogskamer aangekondig word, gaan die narratief van die regering verander na: ”Ons het julle gehoor. Ons gaan nou iets doen. Gee ons nou tyd om ons werk te doen en hou op met julle kritiek.” Oorlogskamers word dikwels gebruik om politieke probleme op te los, naamlik die swak mediadekking en proteste. Nie noodwendig om werklike probleme op te los nie. As die oorlogskamer dit regkry om gemoedere te kan kalmeer met leë beloftes, dan is dit suksesvol, selfs al is geen enkele pyp vervang nie.

Die politieke wil om waterinfrastruktuur te herstel

As elektriese infrastruktuur faal is daar geen elektrisiteit nie. As die waterinfrastruktuur faal, kan water wel afgelewer word met tenkers. Nie genoeg om te stort nie, maar darem genoeg om te drink en te kook.

Tenkers het sekere politieke voordele. Eerstens kan tenders vir tenkers uitgedeel word aan lojale kaders deur noodaankope. Tweedens is dit 'n bietjie van 'n gelykmaker. Dit wis die verskille uit tussen die wat toegang het tot lopende water en die wat dit nie het nie. Derdens gee dit politici meer mag. As gemeenskappe moeilikheid maak word tenkers teruggetrek. Vierdens is tenkers genoegsaam om die grondwetlike reg op water te verwesenlik. Hofsake om lopende water te eis het min kans op sukses. Hierdie voordele ondermyn tot 'n mate die politieke wil om die probleem op te los.

In Maart 2026 het 'n burgemeesterskandidaat vir Johannesburg, Helen Zille, gaan swem in 'n slaggat wat al vir 3 jaar nie herstel is nie. Dit het soos 'n virus versprei en Johannesburg se stadsraad in so 'n groot verleentheid geplaas dat hulle dit binne drie dae herstel het.

Hierdie insident gee 'n belangrike insig. Hiermee demonstreer dit die stad se vermoë om slaggate binne 3 dae te herstel. Die feit dat die stad vir 3 jaar nie die slaggat herstel het nie, dui aan dat dit 'n politieke keuse is om nie infrastruktuur te herstel nie.

Wat nou?

Dit neem tyd vir die publiek om te besef dat die politici 'n probleem nie kan, of dikwels nie wil oplos nie. Weens die argitektuur en sigbaarheid van die waterprobleem is daar geen rede om te glo dat dit soos die elektrisiteitsprobleem opgelos kan word nie. Weens die politieke voordele is daar min politieke wil om die probleem op te los.

Wanneer die algemene publiek dit uiteindelik besef, word 'n draaipunt bereik. Hulle besef hulle is op hulle eie. Verkiesings, hofsake en optogte lewer op hul beste leë beloftes. Hulle moet 'n plan maak, of afhanklik word van kadertenkers.

Gemeenskappe en besighede maak planne om die probleem op te los. Ongeag of die wet dit toelaat of nie. As die staat nie water kan verskaf nie, raak dit moeilik om wette af te dwing wat ander verhoed om dit wel te doen. Dit gaan moeilik raak om te verduidelik aan 'n regter wat vir 'n week nie kon stort nie. Water word toenemend 'n sektor wat deur privaatspelers oorheers word. Dieselfde begin gebeur met waterverskaffers as wat met Telkom gebeur het, en wat besig is om met Eskom te gebeur. 'n Nuwe waterbedeling word van grondvlak af gevestig.

Of gemeenskappe toegelaat gaan word om 'n nuwe bedeling te vestig gaan die tyd leer. As Helen Zille burgemeester word van Johannesburg, gaan sy kies vir 'n bekwame staat, of bekwame gemeenskappe bemagtig?

Nog artikels deur Bouwe van der Eems:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die onlangse wêreldwye berigte oor die diefstal van 'n groot vrag sjokoladeprodukte het 'n unieke geleentheid geskep vir strategiese handelsmerkkommunikasie. KitKat, 'n produk van Nestlé, se onlangse trok-teenspoed toon hoe moderne handelsmerke in staat is om onmiddellike gebeure te benut om verbruikersbetrokkenheid te verhoog en hul handelsmerkbeeld te versterk. Hierdie voorval, waarin ongeveer 12 ton KitKat-sjokoladestafies vanuit 'n vragmotor gesteel is, het nie net internasionale nuusdekking ontvang nie, maar ook ontwikkel in 'n dinamiese digitale veldtog wat deelname, humor en interhandelsmerkkommunikasie gekombineer het.

Soos 'n dief in die nag

Die voorval het kort voor 1 April, tydens die vervoer van meer as 400 000 eenhede van KitKat sjokolade, vanaf Italië na Pole as deel van Nestlé se Europese verspreidingsnetwerk, plaasgevind. Die gesteelde produkte was deel van 'n beperkte Formula 1-tema-reeks, wat hul waarde en aantrekkingskrag verhoog het en dit 'n waarskynlike teiken vir georganiseerde vragdiefstal gemaak het. Hoewel die oortreders nog nie geïdentifiseer is nie, dui die aard van die misdaad op 'n beplande operasie waarin vragmotors tydens stilhouplekke of deur misleiding oorgeneem word. Omdat dit voor 1 April, ook bekend as gekkedag, plaasgevind het, het mense die geloofwaardigheid van KitKat se mediaverklaring bevraagteken. Hierdie kombinasie van 'n hoëprofielproduk, georganiseerde misdaad en unieke tydsberekening het die gebeurtenis nie net in 'n logistieke insident geplaas nie, maar dit in 'n internasionale media- en bemarkingsverskynsel omskep.

KitKat vra jou hulp én jou data

In reaksie op die voorval het die handelsmerk 'n interaktiewe digitale platform bekendgestel wat verbruikers aangemoedig het om deel te neem aan die opsporing van moontlik gesteelde produkte. Deur middel van hierdie meganisme kan gebruikers inligting oor hul produkte invoer om vas te stel of dit deel van die 12 ton sjokolade is. Hierdie strategie het nie net die beginsels van interaktiewe bemarking weerspieël nie, maar ook waardevolle data-insigte gegenereer wat die handelsmerk in staat stel om verbruikersgedrag en verspreidingspatrone beter te verstaan.

Die sukses van die veldtog is verder versterk deur die gebruik van humor as 'n sentrale kommunikasiestrategie. Deur 'n speelse en selfbewuste toon te handhaaf, het die handelsmerk daarin geslaag om 'n negatiewe situasie te herposisioneer as 'n vermaaklike en deelbare ervaring. Hierdie benadering het 'n positiewe emosionele reaksie ontlok en verbruikers aangemoedig om aktief met die inhoud te skakel deur data en humor te deel, maar ook om KitKat-produkte te koop.

KitKat en McDonald’s

Teen hierdie agtergrond het verskeie ander handelsmerke by die digitale gesprek aangesluit. Hoewel baie van hierdie reaksies positief ontvang is, het nie alle deelname dieselfde uitkomste gehad nie. 'n Spesifieke geval wat kritiek ontlok het, was die betrokkenheid van McDonald’s, waar die uitvoerende hoof, Chris Kempczinski, in 'n bemarkingsplasing gesien is waar hy 'n happie uit 'n burger neem as deel van die handelsmerk se deelname aan die gesprek.

Hierdie poging tot humoristiese aansluiting by die KitKat-narratief is egter nie universeel positief ontvang nie. In teenstelling met die ligte en selfreflektiewe toon wat deur KitKat gevestig is, is die plasing deur sommige verbruikers as geforseerd en onopreg beskou. Kritiek het hoofsaaklik gefokus op die persepsie dat die reaksie nie organies uit die handelsmerkidentiteit van McDonald’s voortgespruit het nie, maar eerder as 'n opportunistiese poging gesien is om op die sukses van die oorspronklike veldtog te kapitaliseer.

Outentisiteit in tydsensitiewe bemarking

Die uiteenlopende reaksies kan verder verduidelik word binne die teoretiese raamwerk van die outentisiteit in handelsmerke. Volgens Philip Kotler en Kevin Lane Keller is outentisiteit 'n kernkomponent van handelsmerkwaarde, aangesien verbruikers toenemend sensitief is vir die opregtheid en konsekwentheid van handelsmerkkommunikasie. Outentieke handelsmerke word gekenmerk deur 'n duidelike belyning tussen hul identiteit, waardes en kommunikasiepraktyke. In die konteks van tydsensitiewe bemarking beteken dit dat deelname aan wêreldwye of kulturele oomblikke slegs effektief is indien dit geloofwaardig voortvloei uit die handelsmerk se gevestigde stem en narratief. Wanneer hierdie belyning ontbreek, soos gesien in die reaksie op McDonald’s se deelname, kan verbruikers dit as opportunisties of kunsmatig interpreteer. Hierdie persepsie ondermyn nie net die spesifieke veldtog nie, maar kan ook die breër handelsmerkvertroue affekteer. In teenstelling hiermee demonstreer KitKat se konsekwente gebruik van humor en selfbewuste kommunikasie 'n hoë vlak van outentisiteit, wat bydra tot positiewe verbruikersbetrokkenheid en versterkte handelsmerklojaliteit.

Die ontleding van hierdie geval dui op 'n breër verskuiwing in bemarkingspraktyke, waar onmiddellike reaksies en narratiefgedrewe strategieë sentraal is. Die vermoë om 'n krisis effektief te herraam vereis nie net kreatiewe denke nie, maar ook 'n deeglike begrip van verbruikersgedrag en digitale kultuur. Daarbenewens toon die geval hoe verbruikers 'n aktiewe rol speel in die vorming van handelsmerkbetekenis, aangesien hul reaksies en deelname die uiteindelike sukses van sulke veldtogte bepaal.

Ten slotte kan ons die KitKat-diefstalveldtog as 'n uitstekende voorbeeld sien van hoe 'n finansiële verlies suksesvol in 'n strategiese bemarkingsraamwerk geïntegreer kan word. Die kontrasterende reaksie op die deelname van McDonald’s beklemtoon egter dat nie alle handelsmerke ewe suksesvol in hul pogings is om by sulke narratiewe aan te sluit nie. Die geval onderstreep die belangrikheid van outentisiteit, tydsberekening en handelsmerkidentiteit in die uitvoering van effektiewe digitale bemarking en ja, dat selfs KitKat ook so nou en dan 'n breek nodig het.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Bronnelys

Business Insider. 2026. Nestlé KitKat chocolate bars stolen in Europe highway heist. Beskikbaar by:

https://www.businessinsider.com

Famous Campaigns. 2026. How the KitKat heist turned into a marketing moment.

Reuters. 2026. Thieves steal 12 tons of KitKat chocolate bars. Beskikbaar by:

https://www.reuters.com

The Economic Times. 2026. Stolen KitKat tracker sparks brand frenzy — and no, it’s not an April Fool’s joke.

The Guardian. 2026. KitKat Formula 1 chocolate theft and response.

Wall Street Journal. 2026. Brand response and crisis marketing: The KitKat case.

'n Mens kan net terugstaan in hierdie uitgeputte dae van Amerika en Israel se onwettige en onuitgelokte oorlog teen Iran en kyk hoe die Republiek sy laaste geskeurde skyn van “verdediging” ruil vir die rou, Made in America handelsmerk van suiwer aggressie.

Hier kom Pete Hegseth in, Fox News se naweek-stoeier met die Kruis van die Kruistog-tatoeëring. 'n Godsdienstige evangelis wat danksy 'n wraakgierige kieserskorps en 'n papbroek Amerikaanse Senaat die Sekretaris van Verdediging geword het. Hy verkies om homself as die Sekretaris van Oorlog voor te hou, maar 'n meer akkurate beskrywing sou wees: Die Sekretaris van Oorlogsmisdade.

Oorlogsmisdade in Iran

Hegseth se jongste oorlogsmisdade teen Iran is nie meer abstrak, hipoteties of die produk van “woke kritiek” nie, want hulle is goed gedokumenteer en word daagliks ge-livestream op Twitter en YouTube.

'n Aanslag op 28 Februarie op 'n laerskool in Minab het volgens berigte meer as 150 kinders vermoor. Die oorlewendes beskryf klaskamers wat binne sekondes in massagrafte verander het, met reddingswerkers wat deur die beton grawe vir liggame van kinders wat nooit 'n kans gehad het om weg te hardloop nie.

Hospitale en ambulansdienste is ook tot puin gereduseer, met chirurge wat steeds by flitslig moet werk en pasiënte wat onder die ingestorte sale begrawe is.

Kragsentrales, waterwerke, farmaseutiese- en staalfabrieke, brûe—hele distrikte in Teheran en Isfahan—word uitgewis onder Hegseth en Trump se refrein dat Iran “terug na die Steentydperk” gebombardeer moet word.

Nog meer grillerig is berigte van sogenaamde dubbele-aanslagmissiele, waarin 'n aanvanklike bomaanval gevolg word deur 'n tweede aanslag. Dié tydsberekening word opsetlik gekalibreer om die reddingswerkers en medici wat na die toneel storm, te vermoor. Die effek is nie net fisies nie, maar ook sielkundig, om hulp te ontmoedig, lyding te verleng, en 'n duidelike boodskap aan die Iranese te stuur dat die redding van hul geliefdes 'n dobbelspel met hul eie lewens geword het.

Hierdie voorvalle is nie geïsoleerde insidente of blote foute nie. Dit weerspieël die sistemiese praktyke van Israel en die Verenigde State van Amerika, wie se doelwit klaarblyklik is om Iran se industriële kapasiteit te vernietig sodat die land nie die vermoë sal hê om homself ná die oorlog te herbou nie. 'n Groeiende aantal regskundiges en internasionale regskenners het reeds gewaarsku dat die algehele verloop van die veldtog dui op sistemiese oortredings van internasionale humanitêre reg en die internasionale oorlogswette.

Tog swaai Pete Hegseth die “Steentydperk”-reël met preekstoel-sekerheid. Hy is duidelik onbewus—of ongeïnteresseerd—dat selfs 'n basiese lees van die geskiedenis (of van sy Bybel—sy gunstelingboek) wys dat Kores die Grote 'n groot en goed georganiseerde ryk bestuur het. Die Achaemenidiese Ryk was bekend vir beleide van godsdiensverdraagsaamheid en die hervestiging van onderworpe volke, soos beskryf op die sogenaamde Kores-silinder—lank voordat baie van sy Europese eweknieë soortgelyke staatsvorme ontwikkel het.

Hegseth se Verlede

Pete Hegseth se loopbaan is die perfekte voorbeeld van die moderne Amerikaanse hustle: 'n Mengsel van vegterveteraan-status en vurige godsdienstige ywer. Hy was 'n voormalige kaptein in die Army National Guard wat diens gedoen het by Guantánamo Bay, in Irak en later in Afghanistan.

Ongelukkig het hy nie as 'n nederige, besadigde man uit die gruwels van oorlog te voorskyn gekom nie. In plaas daarvan het hy geradikaliseer tot 'n aggressiewe kabelnuus-aanvalshond. Vir hom is die Uniform Code of Military Justice bloot 'n burokratiese ergernis, en die Genève-konvensies se beskerming van burgerlikes niks meer as oulike, lastige hindernisse op pad na “totale oorwinning” nie.

In sy boek The War on Warriors het Hegseth sy visie met opvallende duidelikheid en opvallende weglatings uiteengesit. Hy het nooit ernstig gereflekteer oor gedokumenteerde Amerikaanse wreedhede soos die martelkamers van Abu Ghraib, die massaslag van burgers in Haditha, of die sistemiese tekortkominge wat die “bevryding van Irak” in 'n internasionale skandaal verander het nie. In plaas daarvan stel Hegseth homself voor as 'n kampioen van straffeloosheid, terwyl 'n vegter-etos sonder aanspreeklikheid verheerlik. Toe Donald Trump die Navy SEAL Eddie Gallagher—beskuldig van oorlogsmisdade, insluitend posering met 'n dooie gevangene se lyk en 'n gesteekte gewonde tiener—genade gegee het, het Hegseth dit openbaar toegejuig en sy beeld as kampioen van “vegters bo die wet” versterk.

Nou sit dieselfde man agter die lessenaar in die Pentagon – die einste man wat jare lank die reëls en instellings wat hy nou moet verdedig, openlik ondermyn het.

Sy bevestigingsverhoor het ou skandale weer na vore gebring: bewerings van alkoholmisbruik, seksuele aantygings en omstrede optrede. Tog het Hegseth geen sigbare berou of nederigheid getoon nie—net 'n geharde politieke houding en onwrikbare ideologiese sekerheid. Hy het die proses oorleef, grootliks onaangeraak, terwyl die Amerikaanse Senaat uiteindelik sy aanstelling bekragtig het.

Die Iran-oorlog merk 'n donker verskuiwing, selfs gemeet teen Amerika se mees aggressiewe oomblikke. Vorige administrasies, hoe sinies ook al, het ten minste voorgegee om selfbeheersing te toon. Hulle het humanitêre voorwendsels gekonstrueer vir Viëtnam, Irak en Afghanistan—en wanneer hulle die grense oorgesteek het, soos in Chili en Oos-Timor, is dit dikwels agter die skerms gedoen, buite die oog van kameras en publieke aanspreeklikheid.

Die Bush-White House het die publiek oortuig van massavernietigingswapens met uitgebreide propagandaveldtogte, wetende dat die intelligensie wankelrig was. Hulle het die behoefte verstaan om die oorlog te verkoop, en Amerikaners weet vandag dat hulle mislei is.

Die huidige benadering skrap die teater heeltemal. Geen ingewikkelde leuens meer vir die publiek nie. In plaas daarvan: rou mag, netjies toegedraai in godsdienstige sekerheid – die kruis van die kruistog wat oor die roofdier hang. Dit weergalm die ou waarskuwing: selfs die duiwel haal Skrif aan.

Geskiedenis sal Pete Hegseth waarskynlik onthou as 'n man wat krag met sterkte verwar het, en straffeloosheid met legitimiteit. Hy self sal nie die sneller trek nie – min in sulke hoë posisies doen dit ooit. Maar hy sal die omstandighede skep waarbinne ander dit wel doen. En omdat hy hom nie aan die “reëls van betrokkenheid” steur nie, sal hy self nooit aanspreeklik gehou word vir die wreedhede wat volg nie.

Die Romeinse Republiek het nie geval weens 'n gebrek aan soldate nie. Dit het geval toe mag gekonsentreer het in die hande van ambisieuse mans, en die instellings bedoel om hulle te beheer te swak geblyk het.

Die Sekretaris van Oorlogsmisdade het sy lessenaar, sy vlae, en sy gesag. Die res van ons word ongelukkig net oorgelaat om te kyk—en om te besluit of enige hiervan regtig onvoorsiene was.

Nog artikels deur Hügo Krüger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

OntLaer het die afgelope week sy eerste verjaarsdag gevier en daar is baie rede vir dankbaarheid. In een jaar het hierdie jong Afrikaanse meningsblad meer as 140 000 artikel-lesings getrek, 1 200 intekenaars het aangesluit en 412 artikels is deur 95 verskillende outeurs geskryf. Al moet ek self so sê, dit is nie 'n geringe prestasie nie, veral nie in 'n tyd waar die digitale ekonomie ons almal programmeer om korter te kyk, vinniger te reageer en nie lank te lees nie.

Vir 'n publikasie wat nie met groot begrotings, besoldigde redaksies of tans enige inkomste werk nie, is dit volgens my merkwaardig. Niemand van ons word betaal om hierdie werk te doen nie. OntLaer bestaan omdat daar 'n klein groep mense is wat genoeg omgee vir denke en gesprekvoering in Afrikaans, om tyd en energie daaraan af te staan sonder enige monetêre beloning. Dit is in daardie sin 'n liefdesprojek, maar dit is ook 'n daad van kulturele selfrespek.

Beskawing rus uiteindelik nie net op paaie, markkragte en instellings nie. Dit rus ook op idees en die bespreking van idees. Die vermoë van mense om met mekaar te redeneer, van mekaar te verskil, hulself beter te verduidelik, hul opponente ernstig op te neem en idees teen mekaar te toets. Dit is van die kernboustene van 'n ordelike samelewing. Sonder gesprekvoering verval ons in óf stilte óf geskreeu. En albei is vyande van beskawing.

OntLaer poog juis om hierdie ruimte te skep. 'n Plek vir deurdagte, bedagte debat in Afrikaans. Nie bloot vinnige menings nie en nie goedkoop politieke punte nie. En veral nie net die rituele herhaling van 'n politieke of kulturele stam se bekende dog gemaklike slagspreuke nie. Maar skryfwerk wat stadig genoeg beweeg om 'n argument te ontwikkel, 'n probleem van meer as een kant te beskou, en die leser ernstig genoeg op te neem deur nie sy intelligensie te onderskat nie.

Langformaat

Ek hoor egter dikwels uit my persoonlike kringe dat my skryfwerk te lank is. Een van my kollegas in die burgemeester se kantoor sê dit gereeld. My vrou ook. Hulle meen gewoonlik ek moet mik vir 600 tot 800 woorde. En, om eerlik te wees, hulle is waarskynlik reg. Die meeste mense lees nie meer baie nie. Of eerder hulle lees wel heeltyd, maar selde lank. Hulle lees boodskappe, plasings, opskrifte, kommentare, kennisgewings en stukkies inhoud wat hulle aandag in fragmente opbreek.

Sosiale media het ons verhouding met lang leeswerk duidelik verander. Ek ervaar dit self. Ná 'n rukkie se scroll op Instagram of Facebook (ek is nie meer op X nie) is dit opmerklik moeiliker om stil te sit met 'n lang artikel of lekker boek. Mens se brein soek die volgende skoot van dopamien, die volgende kort prikkel of visuele stimulasie. Langformaat lees in teenstelling voel soos werk in vergelyking met die breindood aktiwiteit van scrolling, selfs al wíl mens lees.

En soos dit moeiliker raak om lank te lees, raak dit ook moeiliker om lank en helder te skryf. Dit is juis hoekom ek 'n persoonlike doel het om my eie skryfspiere te oefen deur langer te skryf maar ook om die leesspiere van lesers te help oefen deur vir hulle langer, en my poging tot deurdagte, stukke te gee. Dit is my beskeie poging om die samelewing se aandagspan te verleng.

Volgens die Stoïsyne is dagboekskryf waardevol omdat dit jou help om jou karakter te vorm, en nie bloot jou dag se gebeure neer te pen nie. Marcus Aurelius se Meditations is in wese sy persoonlike skryfwerk aan homself. Seneca stel eweneens gereelde selfondersoek deur skryfwerk voor as deel van morele selfverbetering.

Een van my gunsteling meningskrywers Ben Sixsmith skryf onlangs dat mens nie skryfwerk moet romantiseer asof dit deurlopende marteling is nie, maar dit wel ernstig op te neem as vakmanskap. Om te skryf is nie net om inhoud te produseer nie. Dit is om iets van jou denke so deeglik moontlik vorm te gee.

Dit mag natuurlik beteken dat 'n publikasie soos OntLaer minder lesers lok as media wat hul inhoud korter, gefokus en meer algoritme-vriendelik verpak. OntLaer se artikels ding immers mee met YouTube Shorts, Instagram Reels, kitsmenings, podcasts op 1.5x-spoed en nou ook met KI-gegenereerde plasings wat ontwerp is om slim te klink sonder om werklik iets te sê. Dit is nie 'n gunstige mark vir sloernalistiek nie. Maar selfs al beteken dit dat ons kommersieel minder volhoubaar sal wees as ander platforms, bly dit die moeite werd as 'n handjievol mense weer leer om langer te lees, langer te dink en meer geduldig met idees om te gaan.

Opvoerigheid van lank lees

Daar is natuurlik ook 'n bepaalde opvoerigheid wanneer dit by langer lees kom. Baie mense, ek inkluis, het “kennis” van boeke, onderwerpe en debatte op 'n skuins, tweedehandse manier. Ons “opinies” word dikwels bepaal deur 'n Wikipedia blad se opsomming of podcast oor 'n kwessie of soms 'n boek. Ons gee dus dikwels voor dat ons oor 'n onderwerp belese is omdat dit 'n bepaalde sein stuur. In ons oorvol inligtingsekonomie is dit ongelukkig 'n werklikheid. Maar juis daarom moet 'n nishoek van die internet soos OntLaer opreg probeer wees.

Ons praat dikwels, en met goeie rede, oor hoe die internet inligting gedemokratiseer het. Inligting is meer toeganklik as ooit tevore. 'n Kind in Kuruman kan teoreties binne sekondes toegang hê tot dieselfde bronmateriaal as 'n professor in Cambridge. Maar soos ek in my tweede artikel vir OntLaer geskryf het, beteken toegang tot inligting nie outomaties begrip nie. In 'n wêreld waar kennis minder skaars geword het, word interne kennis, geheue, oordeel en die vermoë om dinge met mekaar te verbind, juis méér waardevol.

Dieselfde geld vir skryfwerk. Die internet het nie net inligting en dus ook langformaat gedemokratiseer. Jy het nie meer 'n groot koerant, 'n uitgewery of 'n akademiese joernaal nodig om jou stem in die wêreld te laat hoor nie. En dit is in baie opsigte wonderlik. Dit het nuwe Afrikaanse platforms moontlik gemaak. Dit het mense buite ou institusionele laers toegelaat om te publiseer, te eksperimenteer en gemeenskappe van lesers te bou.

Maar hierdie demokratisering het ook 'n keerkant. Net omdat almal kan publiseer, beteken dit nie almal skryf goed nie. Soos die toegang tot publikasie toeneem is die skaars hulpbron nie publikasieruimte nie maar die leser se aandag. Daarom is gehalte nou belangriker as ooit.

Die opkoms van generatiewe KI maak hierdie vraag nóg meer relevant. Ons almal het 'n inherente aanvoeling vir wanneer KI gebruik is om iets te skryf. Ons herken die glibberige ritme, die generiese Hullets-suikersakkie “wysheid” en die herhalende paragrawe wat elegant klink maar uiteindelik niks werklik sê nie.

En alhoewel baie mense aanvoer dat KI 'n groot gelykmaker gaan wees dink ek nie so nie. Ek vermoed dit gaan ongelykhede vergroot en nie net ekonomiese ongelykheid nie.

Die mense wat reeds slim, gedissiplineerd en begaafd is, gaan KI beter gebruik. Hulle gaan dit gebruik om navorsing vinniger te doen, om meer bronne te vergelyk, om hulle idees beter te orden, om meer produktief te wees en gevolglik gaan hul invloed verder uitbrei. Die meerderheid mense gaan bloot KI gebruik om hul LinkedIn-kommentaar “slimmer” te laat klink, om 'n e-pos van twee reëls te laat skryf al kon hulle dit in een minuut self geskryf het, of om nóg 'n lawwe KI-prent te skep. Die middelmatigheid van die gemiddelde persoon gaan nie skielik verdwyn omdat hulle nou 'n chatbot het nie.

KI gaan dus nie lei tot 'n revolusie van denke nie maar bloot net 'n versnelling van luiheid en die vermenigvuldiging van inhoudelike slonsigheid.

Maar vir die ernstige skrywer bied KI 'n merkwaardige hulpmiddel. KI kan help met navorsing, opsommings, taalversorging en selfs visuele aanbieding. Dit skep dus ook nuwe geleenthede vir sterker, ryker, beter langformaat skryfwerk.

Niemand wil 1 500 woorde lees van tipiese KI-inhoud wat glad vloei maar niks sê nie. Mense sál egter 1 500 woorde lees wat met behulp van KI nagevors is, dan deur 'n mens met oordeel geskryf is, met KI se hulp netjies versorg is, en selfs met 'n pragtige KI-dekprent aangebied word mits die inhoud werklik iets van waarde bied.

Daar ís steeds 'n vraag na diep, deurdagte en insiggewende skryfwerk. Dalk is die mark kleiner as die hoofstroom en dit is dus heel waarskynlik minder winsgewend. Dit verg meer geduld van skrywers én lesers maar die vraag bestaan. OntLaer se eerste jaar bewys dit reeds.

Ons kan dus met vrymoedigheid lank, deeglik en eerlik in Afrikaans aanhou skryf.

Nog artikels deur Daniël Eloff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• Paul, Frederik en Eugene Brink kyk terug op OntLaer se eerste bestaansjaar.

• Hercules Boshoff voer 'n onderhoud met prof. Pieter Duvenage oor die lewe en werk van Jürgen Habermas, en Daniël bevraagteken MK se aanval op selfbeskikking.

• Piet du Plessis vier die einde aan politieke stilstuipe, en Angus Douglas pluis uit waar presies alles vir die VN skeef geloop het.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. NASA se Artemis II-ruimtetuig wentel om die Aarde vir die eerste bemande sending na die Maan in 'n halfeeu.

2. Minstens 8 miljoen betoog glo dié week in verskeie “No Kings”-optogte teen Trump.

3. Byna 700 000 mense is deur weke se erge oorstromings in Mosambiek geraak.

4. Senegal verskerp anti-LGBT-wetgewing, met tronkstraf van tot 10 jaar.

5. Die Australiese sosiale media waghond bepleit dat die land se o.16-verbod op sosiale media beter afgedwing moet word.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. Why ethnonationalism endures deur Aris Roussinos op Unherd

2. The Two Nightmares of Jürgen Habermas deur Joseph Heath op Persuasion

3. No Learning Please, We’re Democrats! deur Ruy Teixeira op The Liberal Patriot

4. Wat Emily Hobhouse ons oor die ANC kan leer deur Theuns Eloff op Netwerk24

5. Suicide of an author’s credibility deur Ben Sixsmith op The Critic

6. Suid-Afrika as 'n misdaadstaat: 'n Kritiese beoordeling deur Andre Duvenage op Litnet

7. How Indonesia is protecting 80 million children against online harm op After Babel

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

Die uitstaande kenmerk van baie soorte simbole en kentekens is dat ons betekenis daaraan heg, maar dan heel selfbevestigend daardie einste aangeplakte betekenis as aanduidend en bevestigend van iets groters en selfs mistiek aanvaar.

Neem byvoorbeeld die immergewilde horoskoop. Daar is etlike redes waarom die Leeu of die Boogskutter met allerlei generiese kenmerke beplak kan word, soos vaardigheid en moedigheid en krag ensomeer. Die sterrewiggelaar wat sy sout werd is, weet egter dat hierdie soort eienskappe die meeste lesers 'n gevoel van uitsonderlikheid sal gee, en die “voorspellings” wat opgedis word, word so geskryf dat die leser se vooraf gevestigde drang om voorspellings op hulself te maak pas, omtrent altyd bevredig sal word. Waar die voorspelling so bietjie te dik vir 'n daalder vir selfs die mees verknogte horoskoopleser is, skep die wiggelaar darem die moontlikheid van selfaandrywende mistiek.

Deur ons immermenslike drang na sekerheid en betekenis te kommodifiseer, skep wiggelary sy eie vraag. 'n Verskrikte leser wat soos Nebukadneser van Bybelse faam wil weet wat klap in die nabye toekoms, gaan koop graag nog 'n Daniël of drie in tydskrifvorm.

By OntLaer is ons deeglik daarvan bewus dat die moderne perslandskap baie soos die Huisgenoot se sterreblad werk. Die joernalis as sterrewiggelaar, sou 'n mens kon oordink. Deur met taal te speel en inhoud vaardig te verwerk, kan die leser in die eeu van digitale inligting, hipersnel nuussiklusse en groeiende onsekerhede telkens teruggelok word om hul diepste hartswense en oortuigings na wense gesuggereer en soms uitdruklik herbevestig te sien. Doomscrolling, leeskeuses sonder die oorweging van feitelikheid, klikaas… al hierdie tegnieke vind hul grondslag in die mens se drang na betekenis, oervrese vir onsekerheid en ons ingeboude neiging om selfbevestiging en selfverwysing.

Ter wille van oorlewing, ja, maar ook omdat dit 'n sielkundige kick gee om “reg” te voel en te wees. Ek het 'n teorie (wat soos die meeste sakeplanne en voorspellings en teorieë, al iewers sy tydjie in die gedempte lig van die laatnag braaivleisvuur geniet het) dat mense se soms halsstarrige en domastrante aandrang om dinge op 'n sekere manier te doen, en om te weier om 'n heeltemal falsifiseerbare geloof in die regvaardigheid van 'n sekere gedragsverskynsel in te sien, iets te doen het met 'n diep vrees om nie met die broek op die knieë gevang te word nie.

Ons is ontsettend bang vir verleentheid, vir die veroordelende blik van ander mense, en vir die gevoel van verlies en ontmagtiging as iemand anders inderdaad reg is oor 'n kwessie.

Ek wonder of dit die lang raklewe van baie bewysbaar skadelike politieke gedrag verklaar, en verduidelik waarom soveel hartseer en pyn vir so lank uitspeel voordat politieke maghebbers van koers verander. Miskien is dit deels waarom outoritêre ideoloë in Noord-Korea, Venezuela, Kuba en Iran soos nete klou aan slegte idees en skadelike opvattings. Miskien is dit waarom die ANC so histeries, kinderagtig en verspot reageer wanneer hulle gekonfronteer word met die feite van 30 jaar se wanbestuur en beleide wat bewysbaar verkeerd is. Dalk is dit waarom Trump en sy oorlogsminister Hegseth sulke belaglike scenes op sosiale media en elders gooi oor hulle twyfelagtige strategie in Iran.

Taal, in navolging van denkers soos Ferdinand de Saussure en Jacques Derrida, behels heenverwysende simboliek. Taal kan geplooi en gesmee word om mense se drang na sekerheid en bevestiging te kommodifiseer en te bewapen.

Maar hierdie soort meganika behoort ons nie totaal en al sinies te laat nie.

Die geskiedenis is propvol voorbeelde van hoe oortuiging, kritiek en teenspraak 'n rol kon speel om mense tot ander insigte te bring, ten goede of ten kwade. Ons hoef nie meganies en deterministies in die sleurstrome van bevestigingsvooroordeel en baie persagentskappe se aanwendings daarvan, in te val nie. As die pas ontslape Jürgen Habermas vir ons iets kan leer is dat spraak en teenspraak - te wete, dialoogvoering - die fondasie van die Rede is, en die Rede is ook hoe ons onsself oopstel vir oortuiging, vir ander insigte, en vir die vermyding van die sielkundige tandekners voordat dit te erg raak om te oorweeg. Daar is ook 'n etiese dimensie hieraan: Ons kan vrylik praat en skryf, maar die spreekdaad vereis ook die verpligting om in samespraak met ander, 'n poging tot regverdiging aan te wend. Dit vereis beslis dat ons verder gaan as 'n soeke na selfbevestigende simbole.

OntLaer se strewe is om nooit 'n blad vir meningswiggelary te word nie. Dit is onvermydelik so dat baie lesers net lees wat hulle bestaande oortuigings bevestig. Die beste wat ons kan doen, soos onderneem in ons aanvangsbriewe, is om inhoud te voorsien wat vir jou as leser 'n keuse van perspektiewe gee. Dis egter jou keuse om tot lees en hopelik skryf oor te gaan. Ons het ook nog nooit beweer dat ons dit altyd gaan regkry nie; miskien kry ons dit nooit heeltemal reg nie. Die tydsgees is dikwels dwingend en bepalend vir die soort inhoud wat die leser-skrywer waag om te skryf en voor te lê. En as 'n mens meningswiggelary wil vermy, dan gaan die heersende kulturele narratiewe - wat elders baie lugtyd geniet - nie die leeueaandeel op ons blaaie kan geniet nie.

Ons nooi egter, soos altyd, die ganse denkende publiek uit: Kom lees, kom neem deel, kom skryf. Dit staan jou vry.

Ek is baie trots en eintlik meer verbaas dat hierdie meningsblad daarin kon slaag om 'n jaar oud te word en bo verwagting te groei. Dit wys dat daar tog leesstamina vir sloernalistiek onder Afrikaanse lesers is, ten minste meer as wat die konvensionele opvattings verwag.

Dit is verblydend en laat 'n mens met diep dankbaarheid. Ons het nog nie 'n enkele week met te min inhoud gehad nie, en ons lesers en skrywers verbaas ons elke dag opnuut met hul toewyding. Boonop is hierdie publikasie gebore in wat moontlik, met die terugblik, een van die mees bepalende tydsgewrigte in die moderne geskiedenis sal wees. Ons was nog nie een week verveeld nie. Een soort bitterige medisyne vir die gevoel van onsekerheid is tog om so wyd as moontlik te skryf en te lees oor die ontsettendheid van ons tye.

Ons besturende driemanskap en klein gideonsbende van gereelde skrywers doen hierdie projek omdat ons lief is vir Afrikaans, lief is vir skryf en dink en omdat ons glo dat dit die moeite werd is om deurgange tussen die uiteenlopende laers van opinie in ons taalgemeenskap te open.

OntLaer is nie jou huis of jou tribe nie, dit kan en wil ons nie vir jou gee nie. Wees jou eie agent, en kom lees wat jou dalk mag onthuts, en kom skryf wat jy dalk nooit geglo het jy sal skryf nie.

Nog artikels deur Frederik van Dyk:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Europese regse politiek word toenemend beskryf as 'n golf wat nie verdwyn het nie, maar ook nie meer duidelik stu nie. Wat tans ontvou, is nie 'n eenvoudige afname in steun vir konserwatiewe en regse bewegings nie, maar eerder 'n komplekse fase van fragmentasie, gemengde verkiesingsuitkomste en strukturele beperkings wat hul momentum temper. Die gevolg is 'n politieke landskap wat minder voorspelbaar en ideologies herorden is.

’n Kernkomponent van hierdie ontwikkeling is die volgehoue rol van euroskeptisisme - kritiek op die Europese Unie en sy instellings. Hierdie sentiment wissel van sogenaamde “sagte” euroskeptisisme, wat hervormings bepleit, tot “harde” euroskeptisisme wat selfs onttrekking uit die EU voorstaan. Die aantrekkingskrag hiervan lê in 'n kombinasie van faktore: vrese oor verlies aan nasionale soewereiniteit, frustrasie met burokratiese kompleksiteit, persepsies van demokratiese tekorte en ontevredenheid oor immigrasie- en ekonomiese beleid.

Hierdie temas word aktief deur partye soos die Rassemblement National-party in Frankryk, die Duitse AFD en die Fratelli d'Italia benut, wat hul steunbasis oor die afgelope dekade aansienlik uitgebrei het.

'n Oplewing wat sy plafon bereik

Die 2010’s is gekenmerk deur 'n duidelike opkoms van regse populistiese bewegings regoor Europa.

Hierdie partye het nie net steun gewen nie, maar ook op die regeringstoele in verskeie lande gesit of as sleutel-opposisies gefunksioneer. Tog dui huidige tendense daarop dat hierdie groei 'n plato bereik het. Vooruitskattings vir die Europese Parlement dui op effense verliese vir verregse groepe, terwyl ontleders toenemend wys op interne verdeeldheid en koalisiebeperkings as remmende faktore. Die realiteit is dat, hoewel die invloed van hierdie partye steeds groot is, hul vermoë om konsekwent beleid deur te voer, beperk bly.

Ten spyte van hierdie beperkings bly regse partye invloedryk. In Italië lei Giorgia Meloni se regsgesinde Fratelli d'Italia party 'n regerende koalisie en dien dit as 'n simbool van moderne regse mag. In Duitsland groei die ultra-regse AfD-party se steun, veral in die ooste van die land, en pragmatiese samewerking met hoofstroompartye dui op 'n verskuiwing in politieke norme. In Hongarye bly Viktor Orbán en sy Fidesz-party 'n bastion van konserwatiewe regering, met sy konsep van “onliberale demokrasie” wat wyd weerklank vind onder soortgelyke bewegings.

Die werklikheid van regeringsdeelname bring egter uitdagings mee. Koalisies dwing kompromieë af, interne verdeeldheid oor beleid bly groot en regeringsverantwoordelikhede - soos inflasie, immigrasie en internasionale konflikte - ondermyn dikwels populistiese momentum.

Onlangse gebeure illustreer hierdie wisselvalligheid. In Italië het Meloni 'n simboliese nederlaag in 'n referendum gely, wat haar politieke gesag verswak het. In Hongarye staar Orbán toenemende verkiesingsdruk in die gesig en is die party nege punte agter sy grootste opposisie. In die Verenigde Koninkryk word die regse ruimte gefragmenteer deur nuwe uitdagers soos Reform UK, wat die tradisionele regs-konserwatiewe basis verdeel.

'n Nuwe ideologiese breeklyn

Belangriker as enige individuele verkiesing, is die dieper strukturele verskuiwing in politieke identiteit. Die tradisionele links-regs verdeling - gebaseer op ekonomiese- en immigrasie beleid - word toenemend oorskadu deur nuwe temas, soos openheid/globalisties opgestel, en beperktheid / soewerein-nasionalisties.

Hierdie nuwe skeidslyn sny dwarsdeur die ou ideologiese spektrum. Partye soos Rassemblement National en die AfD voeg byvoorbeeld kultureel regse standpunte met ekonomiese beleid wat soms nader aan tradisionele linkse idees lê, saam.

Hierdie verskuiwing word versnel deur 'n samevloeiing van krisisse: post-pandemiese ekonomiese druk, energie-onsekerheid, voortgesette immigrasie en geopolitieke spanning. Hierdie faktore versterk kiesersangs en skuif politieke prioriteite weg van abstrakte ekonomiese ideologieë na meer tasbare kwessies soos identiteit, veiligheid en nasionale beheer.

Europa se dinamika staan nie in afsondering nie. In die Verenigde State toon die konserwatiewe MAGA-beweging onder Donald Trump soortgelyke interne spanning, selfs terwyl dit politieke invloed behou. Hierdie trans-Atlantiese ideologiese wisselwerking versterk Europese tendense, maar beklemtoon ook hul broosheid.

Gevolge vir Europa

Die implikasies is beduidend. Regerings word meer gefragmenteerd en moeiliker om te stabiliseer. Beleidsrigtings word minder voorspelbaar. Kiesersgedrag is minder gebonde aan tradisionele ideologieë

Hierdie tendense skep wat sommige ontleders beskryf as 'n “twee-spoed Europa”, waar integrasie en nasionalisme gelyktydig, maar tog ongelyk ontwikkel. Die kernneiging in Europa is dus nie die terugval van regse politiek nie, maar eerder die transformasie daarvan. Regse partye bly sentrale rolspelers, maar hul invloed is verspreid, hul momentum onseker en hul ideologiese basis besig om te verander.

Die ware verskuiwing lê nie in die verdwyning van links en regs nie, maar in die opkoms van ’n nuwe, meer emosioneel-gelaaide politieke skeidslyn - een wat geanker is in identiteit, soewereiniteit en vertroue. Dit is hierdie herordening, versterk deur 'n dekade van krisisse, wat die huidige Europese politieke definieer.

Nog artikels deur Jurie van der Walt:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Gedurende die 46 jaar van Apartheid het regstreekse staatsmoorde op swart betogers in die lae duisende beloop. In die vroeë weke van 2026 het Iran se regime egter enigiets tussen 7 000 en 30 000 van sy eie burgers binne enkele weke om die lewe gebring. Tog was Suid-Afrika in die 1980’s 'n veel belangriker saak vir die Verenigde Nasies as wat Iran vandag is.

Die drie lande waarin die Verenigde Nasies die meeste ingemeng het, was Rhodesië, apartheid Suid-Afrika en Israel. Hoe het dit gebeur dat hierdie “probleemkinders” van die Weste so volgehoue kritiek van die VN ontlok het, terwyl monsteragtige kommunistiese, Islamitiese en postkoloniale regimes dikwels vergelykbare ondersoek vir massamoord vrygespring het?

Die VN se beheptheid met Suid-Afrika het gestalte gekry in herhaalde jaarlikse resolusies van die Algemene Vergadering wat apartheid veroordeel het, oproepe tot boikotte, wapen embargo’s en selfs die stigting van 'n toegewyde Spesiale Komitee teen Apartheid. Hierdie optrede was veel meer aanhoudend en omvattend as die betreklik gedempte reaksies op byvoorbeeld die volksmoord deur die Khmer Rouge, Mao se Kulturele Revolusie, of meer onlangse gruweldade in Sirië en Irak. Een van die redes hiervoor is die anti-Westerse stemblokke van die Beweging van Onverbonde Lande en die Organisasie vir Islamitiese Samewerking, wat beduidende invloed in die Algemene Vergadering uitoefen.

Smuts se Vingerafdrukke

Dit is een van die groot ironieë van die geskiedenis dat een van die belangrikste kampvegters vir die Verenigde Nasies-organisasie, soos dit destyds bekend gestaan het, juis Suid-Afrika se eerste minister van daardie tyd was, synde Jan Smuts. Smuts het die aanhef van die Handves van die Verenigde Nasies geskryf, wat op 26 Junie 1945 in San Francisco deur 50 nasies aanvaar is.

Maar Smuts het homself weldra aan die verkeerde kant van die geskiedenis bevind wat Suid-Afrika se rassebeleid betref. Soos hy in 1947 in 'n brief aan sy vriendin Lady (Daphne) Moore geskryf het:

“Colour in the world and in South Africa has become more intransigent because of the acclaim of human rights at UNO. How is the practical compromise to be found? That is the problem which confronts us in South Africa and me in particular. The world is reeling between the two poles of White and Colour. What is the future of our races going to be? And in South Africa the problem is coming to a head.”

In dieselfde brief aan Lady Moore het Smuts sy eie tweeslagtigheid oor gelyke regte openhartig erken:

“On one side I am a human and a humanist, and the author to the preamble to the [United Nations] Charter. On the other I am a South African European, proud of our heritage and proud of the clean European society we have built up in South Africa, and which I am determined not to see lost in the black pool of Africa.”

Was dit regverdig dat die Europese beskawing wat deur rassistiese blankes in Afrika gevestig is, volgens die eise van die Verenigde Nasies in die “swart poel van Afrika” opgelos moes word? Smuts het nie so gedink nie. Hoewel hy slegs vyf jaar van die VN in werking beleef het, het hy nie van die rigting gehou waarin dit beweeg het nie. Volgens hom het die Volkebond (die voorloper van die VN) 'n beter taak verrig deur “vir tien jaar wêreldsake met ordentlikheid en billike respek” te bestuur voordat dit deur “die Hitler-blits” ontspoor is.

Besondere Toekomsvisie

Smuts het die VN se aansprake op “wêreldregering en wêreldhervorming” met agterdog bejeën en opgemerk dat dit “ 'n taak is waarvoor dit hopeloos ongeskik is”. Dit getuig van Smuts se toekomsvisie dat sy kritiek op die VN die kern van die probleem raak.

Wat bedoel was as 'n organisasie om te keer dat nasies mekaar beveg en binneval, het verander in een wat by uitstek gefikseer was op die sogenaamde onderdrukking van nie-blanke volke. Soos Smuts reeds in 1947 gekla het:

“We [Suid-Afrika] have a well-ordered, well-governed state, but the influence of UNO policies has been profoundly disturbing and upsetting. Countries who cannot govern themselves now sit in judgement on others who have done their job fairly well in spite of all sorts of difficulties… Democracy without leadership is a sham, and the UNO seems to me a democracy without leadership … a talking shop in which incompetents and misfits rule by counting heads.”

Arme Smuts sou hom in sy graf omdraai oor die jongste VN-klug. Die VN het getrou aan sy aard op die VSA-Israeliese aanvalle op Iran gereageer, met sekretaris-generaal António Guterres wat die aanvalle veroordeel het as 'n skending van die VN-Handves en 'n “ernstige bedreiging vir internasionale vrede en veiligheid” wat “katastrofiese” gevolge sou hê. Nee, dit is nie 'n katastrofe vir goed bestuurde lande met gelukkige bevolkings om selfmoordenaars-in-wording met kernwapens, wat openlik belowe om Jode op groot skaal uit te wis, uit te skakel nie.

Die werklike katastrofe het in 1945 in San Francisco begin, waar demokrasie — oorspronklik 'n edele meganisme om politieke gesag te legitimeer — subtiel teen die Weste self gekeer is. Soos golwe van postkoloniale state tot die Verenigde Nasies toegetree het, en soos Westerse bevolkings demografies relatief begin krimp het, het die wanbalans al hoe skerper geword. Goedbedoelende liberales in die Weste het geleidelik morele en institusionele leierskap afgestaan aan 'n opkomende meerderheid, aangevuur deur anti-Westerse wrewel en Derde-Wêreldse ideologie.

Só is wat bedoel was as 'n samekoms van soewereine nasies, omvorm tot 'n forum waar numeriese meerderhede hul prioriteite op 'n krimpende minderheid van ordentlike, goedbestuurde state kon afdwing.

Nog artikels deur Angus Douglas:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Onteenseglik is daar in die na-1994-era weer 'n nuwe gees van selfgelding onder witmense oor die algemeen – en Afrikaners in die besonder – in Suid-Afrika te bespeur. Natuurlik was daar nog altyd wonderlike en dapper instellings en individue wat lank voor die huidige oplewing in “opstandigheid” hul standpunte gestel en hul openlike teenkanting teen die nuwe regime in die openbaar uitbasuin en uitgeleef het.

Daar is baie wat ek kan noem, met AfriForum en Solidariteit wat waarskynlik uit Afrikaner-geledere uitstaan, saam met die groot name van die baanbrekers wat daardie inisiatiewe geloods, volgehou en uitgebou het. Daar was ook enkele kunstenaars wat nie onder die meestal gefabriseerde aanklagtes van “rassisme” wou swig nie, byvoorbeeld Steve Hofmeyr. En natuurlik die groot name uit die geledere van 'n oorwegend blanke, Afrikaner-politieke party soos die VF+, wat nog nooit, of selde, geskroom het om die onregte van die nuwe regime uit te basuin nie. Ook 'n paar name uit akademiese geledere verdien vermelding.

'n Mens moet ook krediet gee aan 'n dapper miljardêr, Rob Hersov, wat die woorde “Voetsek ANC!” bykans in 'n strydkreet verander het en bewys het dat die nuwe regime nie noodwendig met handskoene hanteer hoef te word nie (as jy 'n miljardêr is?). En natuurlik ook Trump uit Amerika.

Langsame Weerstand

Ek wonder egter, indien my argumente hierbo nie sonder meriete is nie, waarom die meeste van al ons “boses” uit die apartheidsjare (en ek sluit myself by daardie groep in) dan bykans 30 jaar gevat het om op veel groter skaal “uit die kas te klim” en openlik die nuwe regime met vreedsame weerstand aan te vat. En ek bedoel nie al die brawe woorde wat ons geuiter en die “oorwinnings” wat ons rondom die braaivleisvure gevier het nie.

Ek bedoel die openlike en impakvolle weerstand en teenstand wat nou eers, net 'n enkele jaar of twee gelede, werklik begin uitbars het: Die afvaardigings na Washington; die massiewe klomp nuwe anti-regeringspodsendings; die vlaag uiters kritiese meningstukke in 'n groeiende aantal alternatiewe mediaformate wat begin sê dat alle sake twee kante het, en dat die “kant” wat vir bykans 30 jaar enige “ander kant” se opinies verdag gemaak en as irrelevant en van minder waarde afgemaak het, eers die balk in eie oog moet raaksien en verwyder.

Die kern van wat ek hier as my opinie wil deel, is egter dat baie van ons gewone burgers – ek inkluis – besonder lank gevat het om ook ons stemme in die openbaar dik te maak. Daar is talle redes daarvoor. Ek kan dink aan dinge soos:

• skuldgevoelens;

• werklike spyt oor die vergrype van die verlede;

• basiese ordentlikheid, billikheid en bedagsaamheid wat ander die geleentheid wou gun om 'n beter regime te vestig as wat ons kon;

• eiebelang, wat openlike opstandigheid as riskant beskou het vir die behoud van werksgeleenthede of sakekontrakte;

• die vrees vir etikettering en die dikwels gepaardgaande “kansellering”;

• vrees vir gediskrimineerde behandeling as menings vrylik gelug sou word;

  en selfs vrees vir fisieke geweld.

Daar kan sekerlik nog baie ander redes bygevoeg word.

Ek wil egter, met die voordeel van agternabeskouing, postuleer dat ons dalk te lank gesloer het met die “ontwaking” waarna ek verwys. 'n Mens kan redeneer dat daar 'n tyd vir alles is en dat die tyd voorheen net nie “reg” was nie. Ek is egter van mening dat ons relatiewe stilswye ons aandadig gemaak het aan baie van wat gedurende die laaste 30 jaar hier by ons lelik skeefgeloop het.

Kortwiekende Stilswye

Ons relatiewe stilswye en oënskynlike aanvaarding van ons lot het van ons die nuwe slagoffers gemaak. Die nuwe Suid-Afrikaanse regime se uitbuiters het begin glo dat hul vergrype nie so erg was nie – selfs geregverdig was – gegewe die relatiewe stilswye en oënskynlike aanvaarding, en die narratief wat ontstaan het dat vergrype in die nuwe regime geregverdig kan word aan die hand van vergrype onder apartheid.

Ek moet darem die meerderheid van ons witmense en Afrikaners, komende uit 'n vorige regime onder Afrikaner-leierskap, die krediet gee wat ek dink verlore geraak het: krediet vir die feit dat ons die nuwe bedeling baie billike kanse gegee het om te bewys of die “goeies en edeles” aan die stuur daarvan dit dan soveel beter kan doen as die “boses” uit die ou bedeling.

Ek dink die antwoord op of die “goeies en edeles” wel daarin kon slaag, is oral te sien. Dit is nie noodwendig mislukking weens die velkleur of ras van die meerderheid wat die regeringsleisels ná 1994 oorgeneem het nie, maar meestal as gevolg van ideologie, hebsug en korrupsie. Ideologie vorm die onderbou van regeringsbeleid, en daardie ideologie-geïnspireerde beleide in Suid-Afrika het natuurlik swak uitkomste op bykans alle ontwikkelingsterreine opgelewer.

Ek vind dit ironies wanneer ek hoor hoe daar in blanke kringe in Suid-Afrika gesê word dat die burgers van Iran nou in opstand moet kom ten einde regimeverandering teweeg te bring. Ons sê dit teen die agtergrond van die feit dat ons self nie bereid was om in opstand te kom teen die ANC-regime toe ons 15 jaar gelede begin sien het hoe verkeerd sake in die land begin verloop nie. Ons was nie bereid om dit op groot skaal te doen nie, ten spyte van die feit dat ons nie, soos in Iran, summier doodgeskiet sou word nie. Al wat nodig was om ons terug te hou, was die “sagte mag” wat die slinkse ANC gebruik het om ons stilstuipe aan te help.

Ons was inderdaad die spreekwoordelike paddas in die pot water wat so geleidelik tot kookpunt gebring is dat ons nie eens in die proses besef het dat ons moes uitspring nie.

Gelukkig het ons toe darem uiteindelik uit ons bedwelming begin ontsnap. Soos ek nie lank gelede gereageer het toe die ANC vir AfriForum en Solidariteit vir hoogverraad wou aankla nie: “Bring it on!” AfriForum en Solidariteit is inderdaad 'n guns bewys: dit het meer mense bewus gemaak van die ANC se blaf wat erger as sy byt is.

Intussen het meer oë oopgegaan vir die feit dat dit 'n strategie van ANC-kant is om met ekstreme “eerste eise” te kom. Maar sodra daar genoeg teenstand teen daardie ekstreme posisies gemobiliseer is, begin die ANC terugtree. Ons is almal bewus van verskuiwings ten opsigte van onteiening sonder vergoeding, B-BBEE, die Nasionale Gesondheidsversekeringskema, ensovoorts.

Wat jammer is, is dat ons dit nou eers besef. Ons kon al verder op die pad na rekonstruksie gevorder het as ons reeds 15 jaar gelede, of selfs vroeër, die ANC se bluf aan die kaak gestel het. Ongelukkig het baie van ons toe nog nie ons spreekwoordelike ruggraat teruggekry nie. Meer sagkens gestel: ons het toe nog nie die ANC se “killing them softly”-strategie mooi verstaan nie.

Wat 'n aangename, vars briesie uit Hermanus was dit nie om die nuwe Amerikaanse ambassadeur in Suid-Afrika te hoor sê:

“I don’t want to hear businesses say one thing publicly and another thing privately. I want businesses who tell me privately that triple B [B-BBEE] is hurting them to say so publicly. I don’t want them to feel fear from the government. There has to be that kind of outspokenness. I will urge you to be more outspoken. I think we are at perhaps an existential moment that none of us wanted – nobody was looking for this situation to go in this direction. Things were going very, very well, but things have gone off course.”

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Twintig jaar gelede was ek 'n joernalis en subredakteur by onder meer die Afrikaanse media en daar was toe 'n doodsangs oor die oorlewing van hierdie media.

Dit was nie ongegrond nie, al het verskeie Afrikaanse koerante se drukformate nog steeds bestaan en taamlik flink verkoop. Byvoorbeeld, Beeld het op enige gegewe dag steeds tussen 100 000 en 120 000 koerante verkoop, maar sukses is gemeet aan of dit konstant kan bly en nie verder daal nie. Teen 2008 was daar reeds by Media24 ontluikende gissings dat die bestuur met koerante wil wegdoen. Daar was al sterk roeringe by die SAUK (waar ek ook vir 'n rukkie by TV betrokke was) dat Afrikaans aanstoot gee en afgeskaal moet word. Daar was (en is) steeds 'n klomp Afrikaanse gemeenskapsmedia, maar die oorlewing en sukses van hierdie media is nog altyd aan hul nasionale en gewestelike lewenskrag gemeet.

Hierdie vrees het ontstaan weens die klein getal groot rolspelers op daardie stadium. Naspers/Media24 het die geveg teen die ander groepe gewen en daarmee die Afrikaanse monopolie in die privaatsektor in die 21ste eeu gehad. Politiek sou die taal se voortbestaan by die SAUK dikteer. Die internet was nog nie eens 'n wesenlike faktor nie en YouTube was in sy babaskoene. Hoewel die digitale era se ontwrigting wel voorspel en erken is by die publiek en mediabestuurders, was dit nog iets wat vir 'n wyle sou moes wag en selfs met teenstand uit verskeie oorde begroet is. Radio, liniêre TV, koerante en tydskrifte het nog die septer stewig geswaai wat verbruik en advertensies betref.

Verandering en Veerkrag

In 2026 het baie dinge al verander terwyl daar steeds kontinuïteit is en die vrese oor die voortbestaan van die Afrikaanse media (in welke formaat ook al) grootliks besweer is, al duur die politiek by die SAUK rondom Afrikaans steeds voort.

Die ontstaan en toenemende gebruik van slimfone, sosiale media en die internet vir die verbruik van allerlei media-inhoud het die landskap vir alle media grondliggend verander. In 2011 het Maroela Media eers 'n klein ontstaan gehad maar het mettertyd tot 'n reus aangegroei. Media24 het mettertyd ook die digitale roete begin volg deur die afsonderlike koerante se webblaaie in Netwerk24 te konsolideer. Vandag bly slegs Die Burger en Die Son (albei in die Wes-Kaap) as fisiese koerant oor. Litnet het desgelyks en reeds vroeg 'n digitale teenwoordigheid met populêre en akademiese inhoud gehandhaaf.

YouTube en sosiale media het boonop uiteenlopende Afrikaanse stemme geskep en laat groei sonder korporatiewe geld of staatsteun – iets wat 20 jaar gelede ondenkbaar was. Wat radio betref, het RSG, Pretoria FM en Afrikaanse gemeenskapstasies veerkragtig gebly en selfs gegroei onder moeilike politieke en ekonomiese omstandighede. Hulle handhaaf ook 'n digitale teenwoordigheid vir nie-liniêre of vergeleë luisteraars. KykNET en ander Afrikaanse TV-inhoud bly gewild en die aanbod sterk.

Terwyl prominente Afrikaanse koerante en tydskrifte gesneuwel het, is die era van drukmedia nog lank nie verby nie. En drukmedia kom en gaan maar, soos lank reeds die geval is. Terwyl alle drukmedia – Afrikaanses inkluis – se oplaagsyfers besig is om te daal, oorleef en floreer heelwat gemeenskaps- en streekskoerante. Dit is vanweë die feit dat hulle in klein geografiese areas onder gemeenskappe met plaaslike belangstellings uitgegee word. Dit verlaag kostes en vergemaklik verspreiding terwyl dit gekonsentreerde nismarkte dien. Afrikaanse tydskrifte word minder gereeld uitgegee en 'n paar titels kan veelal deur gevestigde netwerke en geriewe gedruk en versprei word. Koerante en tydskrifte bied ook steeds iets tasbaar en deelbaar wat selfs in 2026 nie uitgedien is nie.

Die Papier is die jongste en ook tans enigste nasionale Afrikaanse koerant. Novus Media het Media24 se gemeenskapskoerante oorgekoop en dus ook daarmee saam 'n nasionale voetspoor om sodoende hierdie koerant uit te gee. Ek hoop van harte dat dit 'n sukses is en glo dit sal minstens vir 'n geruime tyd volhoubaar wees. Daar is ook 'n ervare span agter hierdie koerant wat die produk ongetwyfeld mettertyd sal verfyn en verbeter.

Terwyl die Afrikaanse media dus toenemend deur die “oorspronklike” bewakers as ongewens of 'n bysaak beskou word, het die gemeenskap en sy skeppende individue asook nuwe rolspelers gapings begin sien en die bedryf stroomop laat grense oorsteek en groei tot nuwe hoogtes wat 20 jaar gelede nie verbeel kon word nie. Dit help dus nie om te sanik oor programme en publikasies wat aan die aanbodkant sneuwel vir welke rede ook al nie (gewoonlik is hulle te lig deur die mark bevind), want die vraagkant en nuwe platforms het bloot nuwes geskep. Toenemend sal Afrikaanse media nie iets wees wat goedgunstiglik of teësinnig aan die gemeenskap “gegee” word nie, maar iets wat opnuut en meer gedesentraliseerd geskep word.

Inhoud bly Koning

Baie van hierdie omwentelinge was ondenkbaar tot slegs 'n kort rukkie voordat dit gebeur het. Dit is die aard van die digitale ekonomie, tempo van verandering en nuwe rolspelers se vernuf en ondernemingsgees.

Ek is oortuig dat die Afrikaanse media sal bly voortleef en dat daar nog baie lewe in ouer media en titels is terwyl nuwes hulle sal uitdaag of bloot ontluikende leemtes vul. Die mededinging kan net voordelig wees. Die Kanadese filosoof Marshall McLuhan het met die frase “the medium is the message” in die 60’s vorendag gekom, as synde dat die medium meer treffend as die boodskap as sulks is. Dis seker deels waar omdat elke nuwe medium op meer gevorderde en opsienbarende wyses boodskappe oordra en dus die boodskap soms selfs oorskadu. Dink net daaraan om oor misdaad te lees teenoor om ’n dokumentêr daaroor te kyk. Albei skok en dra die boodskap oor, maar die een is stellig meer grafies en boeiend.

Daarteenoor het Bill Gates in 1996 aangedring dat inhoud steeds koning is. Ofskoon hy meer bepaald na die internet verwys het, kan dit eweneens op enige medium van toepassing wees. Volgens Gates bou inhoud van hoë gehalte vertroue en dit lei uiteindelik tot sukses. Hy skryf onder meer in die opstel “Content is King” die volgende:

“Content is where I expect much of the real money will be made on the Internet, just as it was in broadcasting.

The television revolution that began half a century ago spawned a number of industries, including the manufacturing of TV sets, but the long-term winners were those who used the medium to deliver information and entertainment . . . the broad opportunities for most companies involve supplying information or entertainment. No company is too small to participate.

If people are to be expected to put up with turning on a computer to read a screen, they must be rewarded with deep and extremely up-to-date information that they can explore at will. They need an opportunity for personal involvement that goes far beyond that offered through the letters-to-the-editor pages of print magazines.”

Hoe dit ook al sy, enige medium gaan “oud” raak en mense gaan gewoond daaraan raak. Die medium sal derhalwe nie vir ewig die boodskap bly nie. Met die internet het die ontploffing van inligting en vermaak veroorsaak dat daar, anders as in vroeëre tye, te veel inhoud is wat vir mense se aandag meeding – selfs in 'n kleiner taal soos Afrikaans. Dit maak dit selfs meer deurslaggewend dat uniekheid en vertroue die voorvereistes van inhoud se sukses in die inligtingsekonomie is.

Toe ek verlede jaar genader is om bydraes vir OntLaer te begin lewer, het ek dadelik besef dit is iets waarvoor die Afrikaanse wêreld juis gewag het. Die digitale Vrye Weekblad se eindelike ondergang was op daardie stadium 'n uitgemaakte saak en hoewel ek nie hul getrouste leser was nie, het ek wel gedink dat hulle op 'n onvolmaakte manier probeer het om 'n unieke rol te speel. Hulle was nie soseer en noodwendig verkeerd as wat hulle onvolledig was nie. Hulle het nog stemme regoor die politieke spektrum gekort om nie so voorspelbaar en eentonig te raak nie – helaas 'n kwaal van te veel media se meningsblaaie.

Die naam “OntLaer” is reeds betekenisvol. Dit dui op 'n veelheid van stemme wat buite hul laers kan beweeg en sinvol en sonder korporatiewe (en ander organisasies se) grense aan debatte kan deelneem. Dit beteken nie net om die ANC te kritiseer of weer oor die Madlanga-kommissie te praat nie (die jongste nuusgebeurtenisse is immers dikwels nie die belangrikstes nie), maar om veel heiliger koeie te slag en indringend na dieper, omstrede en filosofiese kwessies te kyk. Die publikasie is tewens nie bang vir kritiek uit enige oord nie, want sonder kritiek is jy bloot 'n eentonige eggokamer.

Elke skrywer bring weekliks sy of haar eie unieke kennisveld na aktuele of nie-aktuele (maar nooit nietige en vervelige) aangeleenthede. Ek is self ideologies taamlik eklekties en is ruim deur my medeskrywers uitgedaag en verryk oor die laaste jaar. Hoewel ons almal oor ons eie blindekolle en vooroordele beskik, poog ons om so eerlik, intelligent en gebalanseerd as moontlik te skryf oor onderwerpe wat veelal as verbode of nie-hoofstroom beskou word – en daarmee Afrikaans te dien. Daar word nie in 600 woorde goedkoop politieke punte aangeteken of 'n organisasie of ideologie verkoop nie. Die idee is juis om deur middel van meer oorwoë menings (sogenaamde “sloernalistiek”) meer diepte aan verskeie aangeleenthede en tendense te verskaf, en juis goedkoop foefies ewewigtig te ontbloot. Dit is alles eienskappe wat nie die leser se intelligensie onderskat deur ideologiese kortpaaie, lui aannames en oorvereenvoudigde ontledings nie.

Soos wat OntLaer dan 'n jaar oud word, is daar na my wete geen ander aanlyn of drukpublikasie wat die veelheid van menings en onderwerpe toelaat en aanmoedig nie. Dis hoekom ek hierdie publikasie vier en bevoorreg voel om daartoe by te dra. Mag daar nog vele verjaarsdae wees!

• Dr. Brink is 'n entrepreneur, sakekonsultant en ontleder van die Paarl.

Nog artikels deur Eugene Brink:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

So 'n bietjie meer as 'n jaar gelede het OntLaer vir die eerste keer op die virtuele tydskrifrak verskyn. Meer as 400 meningstukke later is dit miskien uiteindelik tyd om te reflekteer oor OntLaer se eerste treë.

Die eerste vraag moet altyd die ontologiese wees. Het die aanlynpublikasie sy bestaansrede volbring? Of eenvoudiger gestel: Was ons suksesvol in ons poging om 'n nuwe platform te skep waar elkeen werklik sy sê kan sê, waar ons reaksie eerder as vooroordeel aanspoor?

Die eerlike antwoord hierop moet sekerlik ja wees. Die uitgebreide debatte wat op ons e-bladsye plaasgevind het spreek daarvan dat die ruimte nodig is, en dat daar behoefte aan nog debat en gesprek is. In werklikheid is daar egter, ten minste na my eie herhaalde ervaring, heel dikwels 'n baie duidelike onwilligheid om te reageer. Telkens het verteenwoordigers of woordvoerders die geleentheid om op aanvallende stukke te reageer van die hand gewys.

Dikwels is 'n druk program as rede aangebied, dikwels is geen rede aangebied nie. My eerste reaksie is natuurlik teleurstelling, waarom sou 'n mens nie die kans neem om jou eie saak te stel nie? Waarom sal mens toelaat dat die tesis wat jou oortuiging, jou geloof, of jou gemeenskap se bestaan uitdaag, eenvoudig onbeantwoord bly?

Ek het eers later, na 'n redaksiegesprek oor hierdie verskynsel, besef dat baie mense, organsisasies en groepe eenvoudig nie die punt daarvan insien nie. Waarom lugtyd gee en hulpbronne instoot as jy weet dat jou opponent geen ander doelwit het as om aandag te soek of om jou reaksie as bevestiging van hul eie ideologiese posisie, naamlik jou veragtelikheid, te gebruik nie? Ek verstaan hierdie standpunt, maar ek stem nie daarmee saam nie. Natuurlik kan 'n woordvoerder of voorsitter van 'n organisasie nie konstant en deurlopend antwoord gee op al die baie brandpyle van ideologiese dronkenskap wat afgevuur word nie, maar die antitesis moet gestel word, die eie punt moet gemaak word, en soos wat die opponerende punt ontwikkel, moet daardie antitesis verskerp word.

Ek dink hier aan die ontrafeling van die debat tussen Dr Wynand Boshoff en Carl Niehaus op In Gesprek met Lourensa Eckard soos dit op 3 November 2025 afgespeel het. Op die onkonstitusionele en hiperemosionele uitbarstings van Niehaus sou Boshoff dalk maar net terug kon sit en glimlag, hy sou seker die ateljee kon verlaat, of hy kon van die begin af onbereid wees om op te daag, maar hy het geen van hierdie opsies gekies nie. Hy het bly sit en die spreekbeurt wat hy van tyd tot tyd gekry het aangegryp, en myns insiens as die meer logiese en meer redelike van die twee sprekers uit die ring getree.

Ek wens vir die Afrikaanse taal 'n gewisse volwassenheid toe, maar volwassenheid word nie net uitgedeel nie, dit word verdien. Die vryheid van komplekse kognitiewe denke kom met die risiko dat jou besluite se gevolge jou lewenspad kan verander.

Hierdie risiko is groot en vreesaanjaend. Wat as ek foute maak? Wat as ek myself in die voet skiet? Alhoewel die risiko wat met grootword gepaard gaan werklik en wesenlik is, is die ander kant van die munt baie erger. Die teenpool van volwassenheid is deurlopende infantiliteit, waar jy daartoe gedoem is om vir altyd aan jou mamma se rokspante vas te klou, en as intellektuele kleuter te sterf. 'n Taal wat moeilike gesprekke vermy, sal noodwendig moeilike besluite vermy, omdat moeilike en genuanseerde besluite nooit sonder oorleg moontlik is nie. Soveel as wat ek verstaan dat kampvegters en organiseerders teen korrupsie en onderdrukking na afloop van 'n harde dag se letterlike en figuurlike moue oprol nie lus is om nou nog te antwoord op 'n reglynig opponerende mening nie, veroorsaak die afwesigheid van duidelike en onlangse antwoorde op moeilike vrae dat die ander standpunt noodwendig die enigste een in die argiewe sal wees, en verder, dat die taalgemeenskap tot kleuterskap verdoem sal bly, waar elkeen in sy eie sandput bly.

As student is The Great Debate deur Yuval Levin vir my voorgeskryf. Hierdie boek het die intellektuele debat tussen Edmund Burke en Thomas Paine in diepte uiteengesit. Burke en Paine was beide groot geeste, beide met voltydse werke en besige lewens. Nietemin het hulle die tyd geneem om in te gaan op die opponerende punt, en werklik die eie standpunt weldeurdag neergesit - en hoe dankbaar is ons nie vandag daarvoor nie?

Hulle briewe en pamflette begelei en ontleed die geboorte van 'n nuwe manier van saamleef soos wat dit gebaar word. Het hulle besef hoe langdurig die punte is wat hulle gemaak het, hoeveel ewigheidswaarde die sake gehad het wat hulle neergepen het? Ek weet nie. Maar ek weet dat die afwesigheid van 'n reaksie die westerse idee van hoe groot groepe mense saam behoort te leef effens maerder om die ribbes sou los.

My groot vrees is dat ons nasate en hulle KI-masjiene deur die bronne van hierdie era van Suid-Afrikaanse geskiedenis gaan kam en dat hulle 'n wanindruk gaan kry van die groot gesprekke en groot idees van ons tyd.

'n Taal, soos 'n mens, sukkel homself van kind af na volwassene toe. Dit is 'n gesukkel wat nodig is, wat sterk maak, en wat nie vermy kan word nie. Ek is dankbaar dat ons oor die afgelope jaar van OntLaer kon stoei en kon stry, maar ek weet nie of ons al werklik deur enige groot probleme gesukkel het nie.

In die jaar wat kom hoop ek dat stil stemme gehoor word, dat klippe in die bos uit die bos uit teruggegooi word, en dat ons die sandput vir die seepkis verruil.

Nog artikels deur Paul Maritz:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Loopbaanpolitikus Mzwanele Manyi se kennisgewing van voorneme om artikel 235 van die Grondwet te skrap, is op die oog af maar net nog 'n voorgestelde foefie-grondwetwysiging uit die parlementêre mallemeule.

Maar dit is eintlik veel meer onthullend as dit. Volgens die kennisgewing wil Manyi die bepaling oor selfbeskikking skrap omdat dit glo “verwarring, teenstrydighede en dubbelsinnigheid” in die grondwetlike raamwerk veroorsaak en die “vals indruk” skep dat kulturele gemeenskappe op selfbeskikking aanspraak kan maak.

Artikel 235 sê egter juis dat die selfbeskikking van die Suid-Afrikaanse nasie as geheel nie die erkenning uitsluit van die reg op selfbeskikking van 'n gemeenskap met 'n gemeenskaplike kultuur- en taalerfenis nie, binne 'n territoriale entiteit in die Republiek of op enige ander wyse deur nasionale wetgewing bepaal.

Zoeloes se de facto-selfbeskikking

My eerste gedagte toe ek Manyi se voorstel lees, was dat die Xhosa nie juis in voeling is met die volk onder wie sy party hoofsaaklik steun werf nie. Die voormalige ANC-, ATM-, EFF- en nou MK-politikus het hierdie saak duidelik nie op 'n ideologiese of logiese vlak behoorlik deurdink nie. Want as daar een groot gemeenskap in Suid-Afrika is wat in die praktyk reeds 'n mate van selfbeskikking, historiese erkenning en institusionele voortbestaan geniet wat ander groepe nie het nie, dan is dit die Zoeloe-volk. Die Ingonyama Trust administreer ongeveer 2,8 miljoen hektaar grond in KwaZulu-Natal vir tradisionele gemeenskappe, terwyl die MK-manifes uitdruklik belowe om die rol en gesag van tradisionele leiers te versterk.

Die stoerste selfbeskikkers onder Afrikaners is waarskynlik jaloers op die mate van simboliese én praktiese selfbeskikking wat die Zoeloes geniet. Die Zoeloe-volk het 'n koningshuis, hul eie howe en grondbeheer. Verder het hulle kulturele en politieke gewig wat ver buite die grense van KwaZulu-Natal strek. Selfbeskikking in die Zoeloe-geval is dus ook nie net “intern” nie, maar behels ook eksterne politieke mag. In die 2024-verkiesing het MK nie net KwaZulu-Natal oorrompel met 45,35% van die provinsiale stem nie, die party het ook 9,79% in Gauteng en 16,97% in Mpumalanga gekry. Nasionaal het MK 14,22% behaal. Dit wys dat Zoeloe-gedrewe politieke energie lankal meer as net 'n provinsiale verskynsel is.

Die sukses van MK was waarskynlik die gevolg van 'n besondere sameloop van faktore. Zoeloe-nasionalisme, 'n sterk teengesagsorde-sentiment (anti-establishment) teen die ANC as voormalige bevrydingsbeweging wat nou vir baie kiesers die nuwe verstarde gesagsorde verteenwoordig, steun vir Jacob Zuma as persoonlikheidsfiguur asook die algemene protesdrang van kiesers wat nie noodwendig 'n samehangende ideologiese projek steun nie, maar wel 'n politieke voertuig soek waardeur woede, ontnugtering en kulturele lojaliteit gelyktydig uitgedruk kan word.

Manyi probeer 'n grondwetlike geleentheid gryp wat, indien iemand dit kreatief en vreedsaam wou benut, juis vir gemeenskappe soos sy eie ondersteuners se breër nasionalistiese intuïsies bruikbaar kon wees. Die ironie is dat 'n party wat op Zoeloe-historiese bewussyn, tradisionele gesag en etniese lojaliteit ry, nou 'n sleutelgrondwetlike bepaling wil verwyder wat erken dat gemeenskappe met 'n gedeelde taal- en kultuurerfenis op 'n vorm van selfbeskikking kan aanspraak maak. Die reaksie uit selfbeskikkingsgeledere teen die voorstel was groot. Afrikaner-groepe, Kaapse afstigters en ander wat sterk oor selfbeskikking voel, het Manyi se voorneme met reg gekritiseer.

Maar daar is natuurlik ook 'n vreemde spanning hier. Baie van hierdie groepe sal op beginselvlak aanklank vind by Zoeloe-nasionalisme se klem op volk, kultuur, geskiedenis en politieke selfstandigheid. Maar hulle sal terselfdertyd vervreem word deur dele van die MK-projek soos die openlike marxisme, die anti-markte ingesteldheid, die dekolonisasiedenke en partykeer ook die anti-Westerse retoriek.

Versoeningskanse?

'n Mens wonder dus hoe versoenbaar 'n Westerse selfbeskikkingsbeskouing met die MK se bepaalde anti-Westerse ideologie en hul eie Zoeloe-nasionalistiese uitkyk op selfbeskikking is. Die party is byvoorbeeld nie eenvoudig dieselfde as die EFF nie, al is daar op die ekonomiese vlak ooreenkomste. MK se eie manifes spreek van versnelde grondherverdeling, die beskerming van hulpbronne teen “buitelandse entiteite”, die versterking van tradisionele leiers, en in verskeie uitlatings is daar selfs eksplisiete steun vir onteiening sonder vergoeding, nasionalisering van banke en myne, en die afskaling van die 1996-grondwetlike bedeling. Dit is dus nie verkeerd om te sê dat MK duidelike marxistiese trekke het nie.

Maar die EFF is anders. Die EFF is van sy ontstaan af 'n selfbewuste, ideologiese projek. Die party beskryf homself amptelik as 'n radikale, linkse, anti-kapitalistiese en anti-imperialistiese beweging en sy grondwet en geskiedenis wys op 'n party met 'n vaste organisatoriese identiteit, 'n duidelike ideologiese kern en 'n langer termyn politieke selfbegrip. Sedert 2013 bestaan die EFF as 'n konsekwente politieke handelsmerk. MK is daarenteen veel meer hibried: links oor die ekonomie, tradisioneel in kultuur, Zoeloe-nasionalisties in steunbasis, populisties in styl, en persoonlikheidsgebonde aan Jacob Zuma in 'n mate wat die EFF nooit aan een etniese basis of tradisionele gesagsorde gebind was nie.

Dis ook hoekom MK nie 'n natuurlike vyand vir AfriForum of ander selfbeskikkingsgesindes kan wees nie. Op die marxisme en ekonomiese populisme bots hulle natuurlik. Maar op die onderliggende beginsel dat gemeenskappe nie bloot geïsoleerde individue sonder geskiedenis, kultuur of groepsregte is nie, is daar potensieel groot gedeelde grond. Baie mense wil dit nie hardop sê nie, omdat MK in ander opsigte so onaanvaarbaar of roekeloos lyk. Maar die nou gedeelde belange oor selfbeskikking is daar. Die party se steunbasis is Zoeloe-nasionalisties en nasionalisme sluit dikwels aan by die intuïsie dat mense meer is as net burgers van 'n neutrale administratiewe staat.

Dit maak Manyi se stap des te dommer. Hy probeer juis die beginsel afskaf wat sy eie party se dieper sielkundige en politieke aantrekkingskrag ten dele verklaar. As MK bloot nog 'n links-populistiese party was, sou die skuif ten minste konsekwent gewees het. Maar MK is nie net dit nie. MK wil terselfdertyd 'n sosialistiese ekonomiese program, sterker tradisionele gesag, kulturele trots, anti-establishment-woede en etniese politieke mobilisering dra. Daardie mengsel is reeds vol spanning. Manyi se voorgestelde skrapping van artikel 235 vererger net die teenstrydigheid.

Ten slotte, ek dink nie MK gaan so lank hou soos die EFF nie. Die EFF is, vir al sy gebreke, institusioneel herkenbaar. MK lyk nog grootliks soos 'n voertuig vir opstandigheid en 'n protesstem. Die party het dalk 'n “National High Command” en selfs 'n nasionale organiseerder wat glo met struktuurbou belas is. Maar die werklike indruk bly dié van 'n beweging wat op charisma, griewe en reaksie leef, eerder as van diep organisatoriese dissipline wat politieke volhoubaarheid noodsaak.

Protespartye kan wel lank oorleef as die gevestigde orde aanhou misluk. Maar niks aan MK se styl dui nog op die soort volhoubare organisasie wat oor dekades heen 'n stabiele politieke tradisie word nie. Dit lyk veel eerder soos 'n voetsoolvlak-ontploffing van ontevredenheid, gebind deur 'n geskiedkundige figuur en 'n sterk streek- en identiteitskern. Juis daarom behoort 'n mens versigtig te wees om elke MK-uiting as diep ideologies deurdag te beskou. Soos met baie politiek is dit dikwels net opportunisme.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die afsterwe van die Duitse filosoof, Jürgen Habermas, op die ouderdom van 96 het die aandag opnuut gevestig op sy nalatenskap. Professor Pieter Duvenage, wat 'n wyle onder Habermas studeer het, het onlangs op Litnet 'n huldeblyk aan Habermas geskryf. Hier volg 'n paar vrae aan prof. Pieter oor Habermas.

1. Eerstens, (Prof.) Pieter, jy vermeld Habermas as een van die groot figure van die Europese denkwêreld. Hy is gekoppel aan die Kritiese Skool van Frankfurt. Vandag word hierdie skool onder andere met Critical Race Theory verbind. Waar pas Habermas binne die trajek van Kritiese Teorie? Is sy posisie nog oorheersend binne die Kritiese Teorie?

Habermas behoort tot die sogenaamde tweede generasie van die Frankfurter Skool, maar dit sou misleidend wees om hom direk met hedendaagse vertakkings soos Critical Race Theory te vereenselwig. Om hom eenvoudig in daardie kamp te plaas, is nie net histories onakkuraat nie, maar filosofies oppervlakkig. Hy bou voort op denkers soos Horkheimer en Adorno, maar doen dit op 'n eie manier. Waar die vroeë Kritiese Teorie dikwels die moderne wêreld hoofsaaklik as 'n ruimte van vervreemding en gemanipuleerde rasionaliteit verstaan het, probeer Habermas juis die onvervulde belofte van die moderniteit herwin – veral soos dit sigbaar word in taal, reg en demokratiese gesprek.

Met hom skuif Kritiese Teorie dus vanaf 'n oorwegend ontmaskerende projek na 'n rekonstruktiewe een: nie net kritiek op mag nie, maar ook die vraag na die voorwaardes waaronder 'n samelewing redelik en regverdig kan wees. In dié sin bly hy 'n sleutelfiguur. Maar sy posisie is nie meer oorheersend nie. Die veld het verbreed en gefragmenteer, met invloede uit poststrukturalisme, identiteitsgebaseerde benaderings en dekoloniale denke.

Nogtans bly Habermas belangrik, juis omdat hy binne hierdie verskeidenheid 'n normatiewe anker bied. Hy herinner ons daaraan dat kritiek nie net moet ontmasker nie, maar ook moet kan verantwoord waarom sekere vorme van samelewing verkiesliker is. Vanuit my eie perspektief sou ek sê: Habermas bly onmisbaar, maar nie voldoende nie – sy denke vra om aangevul te word deur praktiese oordeel en hermeneutiese sensitiwiteit, dit wat ek as bewegende denke beskryf.

Wat egter dikwels onderbelig bly, is die ontwikkeling in sy onderliggende werklikheidsbeskouing. In sy vroeë werk – veral vanaf die 1980’s – werk Habermas met 'n postmetafisiese verstaan (sonder vaste metafisiese grondslag) waarin normatiwiteit (idees van reg en regverdigheid) uit kommunikatiewe praktyke voortkom. Vanaf die vroeë 2000’s sien 'n mens egter 'n verruiming, waar hy met die begrip van 'n postsekulêre samelewing werk (waar religie steeds 'n rol speel) en die verhouding tussen geloof en kennis heropen. Dit kulmineer in sy laaste groot werk, met die subtitel Geloof en Kennis.

Die belangrike punt is: Habermas begin hier die grense van 'n suiwer immanente kommunikasie-model raak ('n model wat alles binne menslike rede en gesprek wil hou). Dit laat die vraag ontstaan of kommunikasie nie eerder ingebed is in 'n ryker werklikheid nie – een wat ook tradisie en selfs transenderende bronne van betekenis (soos religie en kulturele erfenisse) insluit.

.

2. Jy het die voorreg gehad om as student tyd onder Habermas deur te bring. Watter herinneringe staan vir jou uit van hom as mens, maar ook as denker?

My herinneringe aan Habermas as nagraadse student is geskakeerd. In die akademiese ruimte was hy intellektueel uiters streng en argumentatief skerp. Hy het van jou verwag om jou standpunt helder te formuleer en dit met goeie redes te dra. Jy kon eenvoudig nie onvoorbereid by hom opdaag nie.

Maar buite die formele akademiese ruimte was daar ook 'n ander kant. In persoonlike gesprekke was hy hoflik en eerder gereserveerd. Wat my opgeval het, was sy bereidheid om te luister. Ten spyte van sy polemiese vermoë was hy nie bloot 'n denker wat praat nie, maar iemand wat aandagtig kon luister na die argumente van ander.

Wat my die sterkste bybly, is egter sy morele erns. Filosofie was vir hom nie bloot 'n spel van idees nie, maar 'n antwoord op 'n historiese vraag: hoe 'n moderne samelewing moreel kan ontspoor. Dit is juis hierdie erns wat vandag dikwels ontbreek in 'n era van vinnige menings en oppervlakkige veroordeling.

3. Jy vermeld dat Habermas die voorwaardes vir redelike gesprek in die openbare domein bepleit. Tog word sommige onlangse vertakkings van Kritiese Teorie geassosieer met kansellasiekultuur. Sou 'n mens van 'n kloof binne die Kritiese Teorie kon praat?

Ja, daar is beslis 'n spanning. Habermas se projek rus op inklusiewe gesprek, wedersydse erkenning en wat hy die “dwanglose dwang van die beter argument” noem – die idee dat mense deur rede tot beter insig kan kom.

Sommige hedendaagse strominge funksioneer egter anders: identiteit weeg soms swaarder as argument, en morele posisionering vervang gesprek. Waar dit gebeur, skuif die fokus van oortuiging na uitsluiting, en daar ontstaan die logika van kansellasiekultuur – van links én regs.

Eenvoudig gestel: wanneer mense nie meer probeer oortuig nie, maar stilmaak, verdwyn die kern van kritiese denke. Kritiese teorie veronderstel juis 'n kultuur van selfkritiek – soos Van Wyk Louw dit sou stel – waar ook ons eie oortuiginge bevraagteken bly. Vanuit my eie benadering: ware kritiek bly in beweging tussen erkenning en oordeel – ferm, maar nooit doof vir die ander nie.

4. Ons leef in 'n plurale samelewing en wêreld. Dit lyk soms asof ons met twee swak opsies gekonfronteer word: enersyds kan ons onsself sien as globale verbruikers, en andersyds as lede van afgesonderde kulture. Sou Habermas met een van hierdie twee opsies tevrede wees?

Ek dink nie Habermas sou met een van die twee tevrede wees nie. Die eerste opsie reduseer die mens tot 'n ekonomiese funksie; die tweede dreig om die openbare sfeer te fragmenteer.

Habermas se alternatief sou eerder die idee van burgerskap wees: mense as deelnemers aan 'n gedeelde openbare rede, binne 'n samelewing waar verskillende lewensvorme bly voortbestaan. Hy probeer dus ’n pad oopdink tussen abstrakte universalisme en kulturele afsondering.

Dit is juis hierdie middelpad wat vandag onder druk is – en wat doelbewus herwin moet word.

Juis hier sluit my eie denke ook deels by hom aan. Die uitdaging is om deur oordeel en gesprek tussen hierdie pole te beweeg – 'n dinamiese balans eerder as 'n vaste oplossing. Dit is waar praktiese wysheid onontbeerlik word.

5. Hoe sou jy Habermas se denke oor die Europese samelewing rondom die draai van die eeu opsom?

Habermas het Europa as 'n onvoltooide normatiewe projek verstaan. Dit is vir hom 'n poging om regstaat, demokrasie en menseregte te institusionaliseer, maar een wat voortdurend onder druk is.

Hy was bewus van spanninge soos markkragte, tegnokrasie en populisme. Sy antwoord was nie om terug te keer na nasionalisme nie, maar om te dink in die rigting van 'n postnasionale konstitusionalisme.

Wat opval, is dat hy, ten spyte van sy skerp kritiek, nooit die normatiewe ideaal van moderniteit prysgee nie. Sy denke word juis gekenmerk deur 'n spanning tussen kritiek en hoop – 'n spanning wat vandag, in 'n tyd van groeiende onsekerheid, besonder waardevol bly.

6. Hoe sou Habermas iets soos die RNE in Suid-Afrika beoordeel?

Habermas sou waarskynlik by die kwaliteit van die proses begin. Die vraag sou wees of die RNE (Regering van Nasionale Eenheid) op werklike oorleg berus en of dit ruimte skep vir wedersydse erkenning. Hy sou waarskynlik positief wees oor die beginsel van pluraliteit en samewerking, maar ook krities vra oor die gehalte van die openbare debat en demokratiese legitimiteit.

Vanuit my eie perspektief sou ek byvoeg dat die RNE minder 'n oplossing as 'n geleentheid is – maar ook 'n toets: dit sal wys of ons werklik tot gesprek in staat is, of bloot tot taktiese samewerking.

7. Wat was Habermas se visie vir die mens van die toekoms – veral in 'n tyd van digitalisering en kunsmatige intelligensie?

Habermas was versigtig optimisties, maar nooit onkrities nie. Uiteindelik kom alles by 'n dieper vraag uit: hoe verstaan Habermas die mens self? Dwarsdeur sy werk – van die teorie van kommunikatiewe handeling tot sy latere refleksies oor religie en die post-sekulêre samelewing – bly die mens vir hom in wese 'n kommunikatiewe wese. Dit is 'n wese wat nie primêr deur berekening of mag gedefinieer word nie, maar deur die vermoë om redes te gee, ander te erken en in 'n gedeelde wêreld van betekenis te leef.

Teen die agtergrond van die voorafgaande vrae kan 'n mens sê: Habermas se mensbeeld staan teenoor sowel die reduksie van die mens tot verbruiker (stelsel) as tot geslote identiteit (kultuur). Die mens is eerder 'n deelnemer – iemand wat in gesprek tree, wat homself kan korrigeer, en wat saam met ander normatiwiteit kan dra.

Maar indien kommunikasie self instrumenteel of gemanipuleer word – deur tegnologie, ideologie of mag – dan word die mens nie net beperk nie, maar fundamenteel vervorm.

Juis daarom is die bedreiging van ons tyd vir hom nie net tegnologies nie, maar antropologies: wanneer kommunikasie vervang word deur manipulasie, of oordeel deur algoritme, word die mens se kernvermoë aangetas. Die werklike vraag is dus nie net of ons slimmer tegnologie sal hê nie, maar of ons nog mense sal wees wat kan oordeel, luister en verantwoord.

• Dr Hercules Boshoff is 'n navorser en skrywer, tans woonagtig in Stellenbosch. Sy nuutste boek Verantwoording is tans beskikbaar by Naledi uitgewers.

Nog artikels deur Dr Hercules Boshoff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• OntLaer se twee Krugers is dié week weer aan die woord: Hügo waarsku oor 'n kernramp in die Midde-Ooste, terwyl Hilde kommer uitspreek dat KI kreatiewe outonomie ondermyn.

• Bouwe van der Eems voer aan dat die staat ouers se gesag oor hul kinders se opvoeding te ver indring en Piet du Plessis betoog dat gelykheid 'n hersenskim is.

• Natasha Burge waarsku dat die idee van die VSA as bloot 'n stel beginsels die werklike Amerikaanse volk en erfenis afwater, en is Suid-Afrika besig om 'n meer navorsingsvriendelike databeskermingspad oop te maak, vra Donrich Thaldar in hierdie week se hofbulletin, en Paul se DinkWeer Donderdag bydrae word gedeel.

Lekker vol. Lekker lees!

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

Ek word vertel dat solank iemand saamstem met die ideale wat in die Onafhanklikheidsverklaring en die Amerikaanse grondwet uiteengesit word, hulle 'n paspoort kan kry en dan net so Amerikaans is as iemand soos ek, wie se familie al meer as 'n eeu hier was voordat ons stigtingsdokumente geskryf is.

Maar as dit waar is, wat maak dit van Amerika?

Geskiedkundig het “nasieskap” 'n volk veronderstel wat verbind is deur gedeelde erfenis, gesamentlike geheue en lewenswyse. Nasies kan steeds aan die rande oop wees vir die seldsame buitestander wat daardie kontinuïteit binnegaan en volgens die maniere van sy mense leef. Hierdie maniere is die nasie se ideale, en alle nasies kan rofweg daardeur beskryf word — Amerika, byvoorbeeld, in terme van ons geloof in vryheid, gelykheid en individualisme; Japan, in terme van orde, selfbeheersing en plig teenoor die kollektief; Duitsland, in terme van dissipline, presisie en burgerlike orde; Frankryk, in terme van republikanisme, sekularisme en egalitarisme.

Maar hierdie ideale ontstaan uit 'n volk — hulle vervang dit nie, en hulle put nie uit wat die nasie is nie. Niemand sê dat om Japanees te wees bloot is om in plig te glo nie, of dat om Duits te wees net is om presisie te waardeer nie, of dat om Frans te wees net republikeinse ideale beteken nie. Daardie skuif — om 'n nasie tot sy beginsels te reduseer — is iets wat ons vir Amerika reserveer.

Nasies en Volke word Deurlopend Gevorm

Mense voer aan dat daar nie so iets soos 'n “Amerikaanse volk” kan wees nie, omdat die nasie gestig is deur Engelse, Skotte, Duitse en ander Wes-Europeërs, en dit dus net ‘n idee moet wees.

Maar hierdie argument berus op onkunde oor hoe 'n nasie vorm. Geen nasie of volk ontstaan volkome gevorm of bly etnies staties sedert die begin van tyd nie; elke volk is die resultaat van vroeëre vermengings wat saamgegroei het tot iets nuuts. Die Japannese, byvoorbeeld, het ontstaan uit Jōmon- en Yayoi-bevolkings; die Franse uit Galliërs, Romeine en Franke; die Engelse uit Anglo-Saksers, Noorse groepe en Normandiërs. Op dieselfde wyse het vroeë Amerikaners begin om hul eie proses van etnogenese te ondergaan — om 'n onderskeibare volk te word gevorm deur gedeelde geskiedenis, grond en lewe. Amerika is nie die wêreld se uitsondering op die patroon van etnogenese nie; dit is bloot 'n moderne voorbeeld daarvan.

Waar mense verward raak, is deur aan te neem dat omdat 'n volk deur vermenging gevorm is, dit nie as 'n onderskeibare groep bestaan nie, of omdat 'n volk deur vermenging gevorm is, dit eenvoudig onbeperk en sonder grens enigiemand kan absorbeer. Maar etnogenese is nie 'n eindeloos versnellende opeenhoping nie — dit is 'n proses van konsolidasie, waar verskillende elemente gevorm word tot 'n samehangende geheel met gedeelde norme, geheue en lewenswyse. Dit het grense en 'n duidelike swaartepunt. Nuwelinge kan ingelyf word, maar slegs in soverre hulle daardie kontinuïteit betree en daardeur gevorm word.

As dit nie gebeur nie, loop die proses van etnogenese die risiko om in inval en verdringing te ontaard.

Belangrik is dat ons Amerikaanse ideale nie lukraak uit die niet ontstaan het nie; dit het voortgekom uit 'n spesifieke volk wat reeds op 'n bepaalde wyse geleef het. Toe die Amerikaanse Onafhanklikheidsverklaring en die grondwet geskryf is, het Amerikaanse setlaars volgens geskiedkundige Engelse norme geleef (plaaslike selfregering, die gemenereg-tradisie, 'n Protestantse morele raamwerk, 'n sterk klem op eiendomsregte, en 'n beperking op gesentraliseerde gesag), vroeër vervat in dokumente soos die Magna Carta en die Engelse Handves van Regte. Amerika se stigtingsdokumente het nie beginsels uit die lug uitgedink nie, dit het dit neergeskryf met die veronderstelling van 'n reeds-bestaande volk.

Dit ontken nie die genialiteit van die dokumente nie — dit was 'n ongekende prestasie om oorgeërfde beginsels in 'n grootskaalse stelsel van geordende vryheid te omskep deur 'n noukeurig gebalanseerde regeringstruktuur. Met verloop van tyd het ander Europese groepe hulself op hierdie bestaande raamwerk ingeënt en ‘n beskawingskontinuïteit betree wat reeds vorm, identiteit en geskiedenis gehad het.

Soos die stigtingsvader John Jay, in Federalist No. 2 geskryf het:

“Die Voorsienigheid het dit goedgedink om hierdie een aaneengeskakelde land aan een verenigde volk te gee — ‘n volk wat van dieselfde voorouers afstam, dieselfde taal praat, dieselfde godsdiens bely, geheg is aan dieselfde regeringsbeginsels, en baie soortgelyk is in hul maniere en gebruike…”

Waarom hoor ek dan steeds dat Amerika net 'n idee is? Dat dit glo anders is as elke ander nasie wat ooit bestaan het — oop vir almal, en nooit verbind aan 'n spesifieke erfenis of kulturele identiteit nie? Hierdie idee, dat Amerika 'n “proposisionele” oftewel verbeelde nasie is, is die heromskrywing van nasieskap self tot iets abstrak en los van die werklikheid.

Dit maak Amerika tot 'n simulakrum.

'n Kollektiewe Hallusinasie

'n Simulakrum, in die denke van die Franse filosoof Jean Baudrillard, is ‘n kopie van iets wat nie meer na enigiets werklik verwys nie. Hierdie kopie vervang die oorspronklike en begin meer werklik voel as die werklikheid self.

Die idee dat Amerika net 'n verbeelde nasie is, maak Amerika tot 'n simulakrum. Dit neem die werklike, lewende nasie van Amerika — saamgestel uit geskiedenis, mense en gedeelde lewe — en omvorm dit konseptueel tot 'n abstrakte idee wat eindeloos verander kan word en gerieflik enigiets vir enigiemand kan beteken. 'n Ontsaglike ideologiese masjinerie is nodig om hierdie simulakrum te onderhou: skole, media, korporasies, regeringsburokrasie — almal herhaal dieselfde liturgie. Dit moet onophoudelik beoefen word juis omdat dit nie waar is nie. Dit speel uit deur 'n konstante stroom boodskappe wat ons vertel dat Amerika moreel onwettig is, dat ons nooit 'n gedeelde erfenis gehad het nie, en dat enigiemand onmiddellik Amerikaans kan word by aankoms. Die boodskap is verstikkend en die effek ontwrigtend; hoe meer ons dit hoor, hoe meer breek dit die werklikheid op.

Om 'n volk te vernietig, moet jy eers hul wortels afsny. Een van die mees slinkse strategieë van die simulakrum is om homself te bemark as Amerika se unieke deug: die bewering dat ons krag daarin lê om niks anders as 'n idee te wees nie. Tog kan elke nasie deur gedeelde idees beskryf word; dit is dus nie Amerika se uitsondering nie, maar die gewone toestand van lande. Hierdie truuk neem 'n gedeeltelike waarheid en blaas dit op tot 'n verblindende leuen — dat Amerika die sterkste is wanneer dit die minste homself is, gereduseer van 'n lewende volk tot 'n swewende voorstelligheid.

Hierdie gesuiwerde abstraksie — hierdie simulakrum van Amerika — is meer vatbaar vir die behoeftes van die globale stelsel deur oop te wees vir die wêreld. Dit was nie die oorspronklike visie vir Amerika nie, maar dit het 'n vervangende etos geword wat ontken dat daar ooit iets anders was. Dit maak aanspraak op soewereiniteit oor die mense wat eens betekenis aan die nasie gegee het — 'n kollektiewe hallusinasie wat Amerikaners uit hul metafisiese tuiste verdryf na 'n abstakte nêrens, en hulle staatloos binne hul eie vaderland laat.

Die leuen van die proposisie-nasie dien die liberale orde omdat dit grense vooruit oplos. As 'n nasie slegs 'n idee is, het dit geen vaste grense nie, geen oorgeërfde verpligtinge nie, geen stabiele identiteit om op terug te val om verandering te weerstaan nie. Dit maak die simulakrum volkome versoenbaar met moderniteit se dryfkrag na vloeibaarheid — 'n wêreld waar mense, identiteite en betekenis buigsaam en uitruilbaar moet bly om voortdurende uitbreiding te onderhou. In hierdie sin is die verbeelde nasie nie 'n beskrywing van die werklikheid nie, maar 'n instrument van oorheersing wat juis die grense verwyder wat dit kon verdedig.

As ons die idee van die verbeelde nasie tot sy logiese gevolg neem, stort dit vinnig in absurditeit ineen: is iemand wat aan die ander kant van die wêreld gebore is, sonder enige voorvaderlike verbintenis met Amerika, nogtans Amerikaans as hulle al die “korrekte” oortuigings huldig? As erfenis niks te doen het met Amerikaans wees nie, hoe kan ons regverdig dat ons hierdie verafgeleë Amerikaners die reg op 'n paspoort ontneem wat hulle sal toelaat om na hul vaderland te kom?

Maar watter ideale moet hierdie persoon aan die ander kant van die wêreld presies hê om Amerikaans te wees?

Jy kan sê 'n geloof in vrye spraak, private eiendom en individualisme, om mee te begin — maar daar is 'n probleem daarmee. Ek het al gehoor hoe hierdie dinge beskryf word as problematies, of gewortel in wit oppergesag, of moreel onwettig deur Amerikaners wat ons stigtingsbeginsels veroordeel. Wie bepaal dan watter idees nodig is om iemand Amerikaans te maak? En as om Amerikaans te wees net gaan oor die regte idees glo, beteken dit dat ons burgerskap moet wegneem van enigiemand wat nie in ons ideale glo nie? Die meeste mense sal sê natuurlik nie — dat mense in Amerika vry is om enige oortuigings te hê, wat weer 'n verwarrende implikasie skep ten opsigte van die idee dat die “regte oortuigings” jou Amerikaans sou maak.

Maar eintlik is daar een oortuiging wat betroubaar veroorsaak dat jy aangeval word omdat jy glo Amerikaanse waardes verraai: om te ontken dat Amerika 'n verbeelde nasie is.

Amerikaners wat dit doen en daarop aandring dat daar 'n werklike Amerika onder die abstraksie is, ontbloot die kopie vir wat dit is. In reaksie verklaar die simulakrum dat dit húlle is wat onwerklik is — dat dit húlle is wat nie werklik Amerikaans is nie. Dit onthul 'n waarheid oor die Amerikaanse simulakrum: in hierdie orde is alles toegelaat, behalwe die ontkenning van die voorstelligheid self.

Binne die simulakrum is die enigste on-Amerikaanse ding, paradoksaal genoeg, om te glo dat Amerika werklik is.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Meer as dertig jaar ná die ondergang van die apartheidsregime soek Suid-Afrika steeds na sogenaamde “gelykheid”, wat soos 'n hersenskim elke keer, as ons daarna staar en dink ons beweeg nader aan daardie doel, eenvoudig weer in die niet verdwyn.

Daar is nie 'n tekort aan verklarings waarom Suid-Afrika nie gelykheid ervaar nie, maar is hierdie wye verskeidenheid verklarings enigsins van fundamentele nut? Voordat ons dié vraag probeer beantwoord, gee ons eers 'n breë oorsig van die “verklarings” vir die hardnekkigheid waarmee “gelykheid” in Suid-Afrika uitbly.

Hier is van die vernaamste veronderstelde argumente: Kolonialisme. Apartheid. 'n Kompromie-oorgang in 1994 met te veel konsessies aan die voormalige onderdrukkers. Voortbestaan van die apartheidsera se onregverdige materiële gewin en die opgeboude reservoir van kennis deur onderrig en ervaring uit die vorige bedeling. Onvoldoende herverdeling. Voortgesette rassisme en rassediskriminasie. Neoliberalisme. Kapitalisme.
Gebrekkige transformasie. Wydverspreide korrupsie. Baantjies vir boeties.
Kaderontplooiing. Onbevoegdheid in die breër staatsektor. Nuwe-regime-selfvoldaanheid. Ontoepaslike of verkeerde regeringsbeleide en ideologiese ingesteldhede. Beleide wat bestaan, maar nie toegepas word nie, of gebrekkig toegepas word. Elitisme. 'n Swak onderwysstelsel. Gebrekkige herstel van grondeienaarskapsregte.

Sekerlik sal lesers nog redes, verskonings of argumente kan byvoeg wat aangevoer word vir die bestaan van die ontwykende fenomeen waarna verwys word as “gelykheid” in Suid-Afrika. Al daardie redes, verskonings en argumente berus egter op die aanname dat “gelykheid” inderdaad moontlik is. Of selfs gewens is. Maar is dit?

Integrale ongelykheid?

Ek gaan vervolgens uiteensit waarom die nastrewing van sogenaamde “gelykheid” neerkom op selfbedrog en noodwendige stagnasie. Daarom het ek ter inleiding na “gelykheid” as 'n hersenskim verwys: elke keer as ons daarna staar en dink ons beweeg nader aan daardie doel, verdwyn dit eenvoudig weer in die niet. En dit is ook goed so, soos ek hieronder sal verduidelik.

My hipotese is dat “gelykheid” eenvoudig nie te versoen is met wat evolusionêre biologie ons leer nie: die welbekende evolusieproses van natuurlike seleksie is onder andere gegrond op veranderlikheid, verskillendheid en verskeidenheid. Dit is juis die teenoorgestelde van sogenaamde “gelykheid”. Die natuur het nog nooit probeer om alles en almal “gelyk” te maak nie. Inteendeel, ongelykheid is juis 'n integrale deel van wat ons in die natuurlike wêreld waarneem. Dit sluit die mens as kroon van die skepping nie uit nie. Dit is juis in ons genetika ingebou; en met goeie rede: om “gelykheid” na te streef is net enkele stappe verwyderd van die kunsmatige aftakeling van natuurlike menslike strewes na prestasie, verbetering en vooruitgang — tot op die uiteindelike vlak van middelmatigheid.

Afgedwingde pogings om sogenaamde “gelykheid” te bewerkstellig, is nie 'n aansporing tot prestasie, uitsonderlikheid, kreatiwiteit en ander menslike eienskappe wat die mens juis die kroon van die skepping gemaak het nie. Almal kan egter ongelukkig nie die spreekwoordelike “kroon” dra nie. Ons kan net daarna strewe, en dit maak ons getrou aan wat ons geneties gemaak is om te wees. Dit is ook goed so, want nou word almal wat die reg op “gelykheid” pleit en daarop aandring, aangespoor om ook 'n kroon te wíl dra.

Stel jou voor ons maak almal gelyk deur te sorg dat almal byvoorbeeld eenvormige rooi barette dra. Hoe lank daarna gaan enige persoon nog aspireer om eerder 'n kroon te wil dra? Of is ons gewillig om ons genetika as mense te versaak?

My hoogs vereenvoudigde metafoor van die rooi baret teenoor die kroon kan natuurlik uitgebrei word na talle werklikheidsvoorbeelde van die skade wat die strewe na “gelykheid” aan die mensdom kan aanrig — en inderdaad aanrig waar die illusie daarvan nie begryp word nie, of meestal nie begryp wíl word nie. Suid-Afrika is 'n goeie voorbeeld. Aangesien die begrip van “gelykheid” 'n menslike konstruksie is, is dit net regverdig om ook te besin oor die menslike redes vir die ontstaan van die begrip. Dit is deels gebore uit skuldgevoelens. Dit is ook ontwikkel as 'n instrument om konflik te probeer besweer wat voortspruit uit afguns. Maar ten spyte van ons beste en eerlikste pogings — of versinde pogings wat bloot oëverblindery is om voor te gee dat almal gelyk kan wees, om vredesonthalwe — is ons nie suksesvol nie.

Ons is nie suksesvol nie, en sal nooit suksesvol kan wees nie, want ons jaag die onmoontlike na. Ons tree wetens of onwetens op oneerlike wyse op deur voor te gee dat “gelykheid” haalbaar is. Van ons bymotiewe is om te probeer om ons eie bevoorregting te verdoesel — bevoorregting wat ons dikwels met meriete verdien het, maar wat alte maklik getipeer kan word asof dit ten koste van ander verwerf is.

Diegene wat besef dat “gelykheid” 'n hersenskim is, voel egter nie gedwonge om voor te gee dat dit 'n bereikbare doel is nie. Hulle is eerder eerlik oor die feit dat ongelykheid die norm is. Dit veroorsaak natuurlik ongemak en skuldgevoelens by diegene wat utopiese bestaansomgewings propageer. Hulle oortuig hulself dan dat hul pogings om “gelykheid” te bewerkstellig wel moontlik is. Daarom hou hulle dikwels maar net aan om die hersenskim na te jaag, al weet of vermoed hulle dat dit futiel is. Dit verskaf verligting van skuldgevoelens, maar is oplaas bloot selfbedrog.

Blote Normatiewe Gevoelslewe

Ons in Suid-Afrika het grootliks en hard geval vir die skyn van “gelykheid”. Dit is gewoon onbereikbaar, maar dien wel 'n doel om normatiewe, mensgemaakte “regverdigheid” te probeer bewerkstellig deur “gelykheid” te predik. Daarom sal “gelykheid” altyd nagejaag word, al is dit bloot 'n mensgemaakte versinsel.

Kom ons noem wat ons in die naam van sogenaamde “gelykheid” doen, eerder wat dit werklik is: meestal die blote kunsmatige herverdeling van dit wat sommige beter kon regkry om op te bou as ander. Natuurlik het dit meriete, maar dan moet ons nie die ontvangers van die herverdeelde opbrengste van die gewers — of meestal eerder die opbrengste van diegene van wie dit onder staatsdwang weggevat word om herverdeel te word — met die valse indruk laat dat dit “gelykheid” gaan bring of hoef te bring nie. Sosialistiese eksperimente wat gefaal het om sogenaamde “gelykheid” te bewerkstellig, moet tog sekerlik iets vir ons vertel. Ek sluit af met die bekende George Orwell-aanhaling uit sy juweel van 'n boek, Animal Farm:

“All animals are created equal, but some animals are more equal than others.”

Kom ons erken maar dat selfs Orwell se varke die teenstrydigheid in die gewaande strewe na “gelykheid” raakgesien het.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks