Elke Desember het ek, my broer en my ouers presies mooi halfpad tussen Oos-Londen en Port Elizabeth vakansie gehou. Ons was van die handjievol vakansiegaande Pretorianers wat nie die jaarlikse maandlange semigrasie na die Tuinroete of Suidkus meegemaak het nie. Die Sonskynkus was waar ons bevoorreg genoeg was om elke jaar die sand tussen ons tone te gaan voel. My ma hou in daardie deel van die wêreld vakansie vandat sy self 'n kind was.

En elke jaar wanneer ons daar aangekom het, het ek eerste in die boekrakke gaan kyk wat ek daardie vakansie sou lees.

Die boeke het vir die grootste deel van die jaar onaangeraak op die rakke gestaan. Teen Desember was daar 'n dun lagie stof op die omslae. Tussendeur my pa se indrukwekkende versameling Louis L’Amour-boeke (wie se skryfwerk ek eers later in my lewe begin waardeer het), kookboeke en 'n versameling Guinness Book of World Records wat tot 1998 terugstrek, was daar dosyne boeke van Jeffrey Archer.

Die wêrelde wat Archer beskryf het, was vir my meer betowerend as enigiets anders. Maar 'n mens lees Archer nie om 'n besonder mooi sin stadig vir 'n tweede keer te lees nie. Sy groot talent was sy bemeestering van meedoënlose, vinnige en strewende stories. Regte rags to riches tipe verhale.

Hy kon skryf oor geld, mag, politiek, kuns, ambisie, geesdrif, vasbyt, hofsake en tronke asof jy self in die storie was. Dit was regte page turners. Boeke wat mens nie kan neersit nie.

Sy boeke het beslis 'n bepalende rol gespeel in die ontwikkeling van my nuuskierigheid oor politiek op 'n jong ouderdom. Archer was ongetwyfeld my gunstelingfiksieskrywer.

Toe ek dié week hoor hy is op 86-jarige ouderdom oorlede, was dit vir my dus maar betreklike hartseer nuus. Hy is op Maandag, 5 Oktober dood, die dag voordat sy laaste roman sou verskyn.

Vroeg Dinsdagoggend, op die lughawe, noem ek Archer se afsterwe aan 'n kollega.

“O, die man wat tronk toe is weens meineed en wat belasting ontduik het?”

Archer is in 2001 tot vier jaar tronkstraf gevonnis nadat hy op twee aanklagte van meineed en twee van regsverydeling skuldig bevind is. Die misdade het voortgespruit uit 'n lastersaak wat hy jare tevore gewen het met behulp van 'n vervalste dagboek en oneerlike getuienis. Hy het uiteindelik twee jaar van die vonnis uitgedien. In die tronk het hy sy Prison Diaries begin skryf en natuurlik selfs in die gevangenis daarin geslaag om nuwe omstredenheid te veroorsaak oor wat hy geskryf het en of hy daaruit geld mag maak. Sy tyd in die tronk het vir inspirasie gedien vir klomp kortstories en van sy boeke later.

Ná sy skuldigbevinding was daar berigte dat die Britse belastingowerheid bewerings sou ondersoek dat Archer groot bedrae uit 'n buitelandse rekening laat terugbring het sonder om die nodige belasting daarop te betaal.

My kollega het dus nie soseer die verkeerde Jeffrey Archer onthou nie. Hy het bloot 'n ander Archer onthou.

Dit het my weer laat dink oor hoe verskillend ons mense sien en, later, onthou. Selfs al het ek en my kollega beide verskeie Archer boeke gelees, onthou ek vir Archer as die uitmuntende storieverteller. En my kollega onthou vir Archer as die politikus wat meineed gepleeg en in die tronk beland het.

Die punt is dat beide waar is. Archer was 'n uitstekende storieverteller. Hy was ook ydel, roekeloos, ambisieus, soms skouspelagtig onverstandig en uiteindelik 'n man wat onder eed gelieg het en daarvoor tronk toe is. Soos al ons ou sondige mense hier op aarde was Archer al hierdie dinge terselfdertyd.

Ons praat egter selde só oor mense.

'n Lewensverhaal word maklik 'n hagiografie of 'n spotbeeld (oftewel karikatuur). Ons maak van iemand 'n held en rangskik die ongemaklike feite rondom daardie gevolgtrekking; of ons maak van hom 'n skurk en herinterpreteer dan selfs sy deugde as verdere bewys van sy verdorwenheid.

Selfs om mense bloot as 'n dualiteit te beskryf — goed én sleg — is eintlik gewoon lui. 'n Mens is nie 'n balansstaat met twee kolomme waarin 'n paar goeie dade links en 'n paar slegte dade regs ingeskryf word totdat ons by 'n netto morele waarde uitkom nie. Mense is teenstrydig. Ons kan edel wees op een terrein en kleinlik op 'n ander, buitengewoon skerpsinnig oor die wêreld en terselfdertyd blind vir ons eie tekortkomminge.

Boksies is gerieflik. Hulle verminder die hoeveelheid dinge wat ons gelyktydig in ons kop hoef te hou.

Ek het onlangs geskryf oor ons wêreld van meervoudige openbare pleine, waarin verskillende gemeenskappe toenemend met hul eie stel vanselfsprekende feite, helde, skurke en ketters saamleef. Wat binne een plein as bewese waarheid geld, is vir ander onwaar.

En in reaksie op hierdie tweespalt is die versoeking dikwels vir baie mense om na die veilige middel te vlug. Om te sê albei kante het 'n punt. Die waarheid lê seker iewers tussenin. Dinge is mos immers ingewikkeld.

Maar dit is ook 'n vorm van luiheid.

Die waarheid lê nie noodwendig in die middel nie. Soms is een kant eenvoudig nader daaraan as die ander. Soms is albei verkeerd. Soms is die ongemaklike antwoord dat twee dinge wat ons graag teenoor mekaar wil stel, gelyktydig waar is.

“Dis kompleks” is dus nie 'n slotsom nie.

Die strewe na waarheid verg meer inspanning as kampvorming, maar óók meer as die gemaklike “albei kante het seker 'n punt”. Die een laat jou toe om vooraf te weet wat jy gaan dink. Die ander laat jou toe om glad nie te besluit nie. Albei spaar jou die moeilike werk tussenin.

Die taak van denke is nie om kompleksiteit te bewonder soos mis oor 'n berg nie. Dit is om daardeur te stap. Om feite te weeg, motiewe te onderskei, teenstrydighede te verdra en uiteindelik tog 'n oordeel te waag.

Archer gee self 'n besonder goeie illustrasie hiervan in sy politieke roman First Among Equals. In die verhaal volg die leser vier Britse parlementslede oor dekades terwyl hulle meeding om uiteindelik eerste minister te word. Toe die boek in Brittanje en Amerika verskyn, het Archer iets buitengewoon gedoen. Hy het twee verskillende eindes geskryf. In die Britse uitgawe word een karakter eerste minister en in die Amerikaanse weergawe wen 'n ander een. Archer se verduideliking was dat hy agtergekom het lesers in die twee lande ondersteun nie dieselfde kandidaat in die verhaal nie.

Mense het aanklank by verskillende van die karakters gevind. Presies dieselfde karakters en presies dieselfde storielyn. Maar mense het 'n ander held gesien.

Ons kan vanuit verskillende openbare pleine na dieselfde mens of kwessie kyk. Ons kan verskillende dinge raaksien. Ons kan selfs verstaan waarom iemand anders, gegewe wat hy sien, tot 'n ander slotsom kom.

Soos Scott Adams geskryf het kan mense na dieselfde skerm kyk maar twee verskillende rolprente sien. Iets daarvan speel ook dikwels af hier op die blaaie van OntLaer.

James Myburgh se artikel oor plaasmoorde is 'n goeie voorbeeld. Hy probeer die verskynsel geskiedkundig verstaan en nie bloot as nog 'n manifestasie van Suid-Afrika se algemene geweldsmisdaad nie, maar as iets met 'n eie ontstaan, politieke geskiedenis en patroon van teikening wat terugstrek tot die geweld van die tagtiger- en negentigerjare.

Hügo Krüger kyk na dieselfde verskynsel en vra 'n ander vraag, naamlik hoe betroubaar is die getalle waarmee ons daaroor praat? Hy ontken nie die werklikheid of gruwel van plaasmoorde nie, maar waarsku dat 'n goeie saak nie deur swak statistiek sterker gemaak word nie. Die maklike uitweg sou wees om te sê die waarheid lê dus “iewers tussen Myburgh en Krüger”. Maar dit is juis nie die punt nie. Die moeiliker werk is om uit te vind waaroor elkeen reg is, waaroor hulle dalk verkeerd is, en watter vrae hulle eintlik beantwoord.

My eie stuk verlede week het bietjie spottend gekyk na die masjien wat rondom iets soos “die Afrikanerdebat” ontstaan. Die ironie is dat selfs ons eindelose gesprek oor kompleksiteit soms 'n manier word om nié veel nader aan die waarheid te beweeg nie. Ons raak baie goed daarmee om standpunte op te voer.

Alana Lourens se onderhoud met Shane van der Hoven wys weer op 'n heel ander manier hoe ongemaklik ons boksies kan wees. Shane se Afrikaans buig, meng en speel doelbewus met die taal. Dit klink nie soos my Afrikaans nie, en waarskynlik ook nie soos dié van baie OntLaer-lesers nie. Ek het dieselfde week by die Woordfees weer besef hoe maklik 'n Transvaler kan dink sý Afrikaans is maar net Afrikaans, totdat 'n paar dae tussen Kapenaars jou herinner dat hulle presies dieselfde van húlle Afrikaans dink. Tog verstaan ons mekaar heerlik. Afrikaans is juis groter as enigeen van ons se weergawe daarvan.

En dan was daar gelukkig ook pap. Hilde Kruger se lekker stuk oor die einde van ProNutro wys dat selfs 'n ontbytgraan meer as een ding tegelyk kan wees: 'n kommersiële produk, voeding, 'n handelsmerk en 'n houer vir kinderherinneringe.

Laastens bring Piet du Plessis ons weer terug aarde toe met sy ervaring van 'n munisipale ontwikkelingsagentskap. Sy verhaal is minder abstrak: toe meriete, bekwame bestuur en 'n mate van afstand van politieke inmenging gegeld het, het die instelling gewerk. En toe politieke belange begin oorneem, het dit begin verbrokkel. Soms is 'n saak kompleks. En soms, nadat 'n mens lank genoeg deur die kompleksiteit gestap het, word 'n eenvoudige waarheid juis duideliker.

Dankie, Jeffrey Archer, vir die stories wat soveel van my Desembers gevul het.

Nog DinkWeer Donderdag rubrieke:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• Daniël sien die wêreld deur oom Petrus van Pretoria se oë en Frederik onderskei terreur van terrorisme tydens sy Dinkweer Donderdag nabetragting.

• James Myburgh ontleed die opkoms en geskiedenis van plaasmoorde, Hügo Krüger tel die wit kruise in Washington, en Piet du Plessis onthou sy dae in die staatsdiens.

• Hilde eet hartseer aan haar laaste happie ProNutro en Alana Lourens voer 'n onderhoud in en oor Afrikaans met Shane van der Hoven.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. Die Pentagon het amptelik aangekondig dat hy sy militêre operasie in Irak beëindig het en alle magte in fases aan die Irakse owerhede oorhandig.

2. Iran se nasionale geldeenheid, die rial, het 'n historiese laagtepunt van meer as 2,5 miljoen teenoor die Amerikaanse dollar bereik.

3. Die 81ste Algemene Vergadering van die Verenigde Nasies het in New York afgeskop.

4. Fatima Ezzahra El Mansouri het geskiedenis gemaak nadat sy as Marokko se heel eerste vroulike eerste minister aangewys is.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. Meaning and the crisis of liberalism deur Ryan Avent op HyperText.

2. Grading Pierre de Vos deur Elsa van Huyssteen op Politicsweb.

3. Stop spending money on smaller classes deur Noah Smith op Noahpinion.

4. Please speak your mother tongue to your child deur Lia Snijman op haar Substack.

5. Frank Furedi on the Case for Populism deur Yascha Mounk op sy Substack.

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

Ek sit meestal saans in my stoel.

Dis 'n La-Z-Boy. 'n Egte een. Hy was op special op OneDayOnly.

Ek het hom gekoop toe ek afgetree het. As 'n mens veertig jaar lank gewerk het, kan jy darem 'n ordentlike stoel koop.

Ek mis nie regtig my werk as rekenmeester nie.

Al was ek nie juis bekend nie, was ek 'n goeie rekenmeester, reken ek.

Ek het my eie praktyk gehad. Ons het goed gedoen. Ek het my kliënte se boeke gehou, hulle belasting betyds ingedien en nou en dan verduidelik hoekom 'n nuwe regulasie nie heeltemal dieselfde beteken as wat hulle op Facebook gelees het nie.

'n Mens leer geduld met mense as jy lank genoeg 'n rekenmeester is.

En gelukkig kon ek my kinders na goeie skole toe stuur. Hier in Pretoria-Oos is ons darem geseënd met goeie skole.

My dogter wou wel dokter word. Maar sy het nie hier plek gekry nie. Daar was glo ander oorwegings. Sy is toe oorsee om medies te studeer. Dit het my nogal geld gekos. Maar vandag is sy 'n uitstekende dokter.

My kinders woon nou almal oorsee. Hulle kom wel gereeld kuier.

Ek het dus nie veel om oor te kla nie.

Maar daar is natuurlik dinge. Daar is altyd dinge.

Die ander aand was daar weer 'n klomp goed gesê oor Donald Trump. Hy’t iets gesê of aangekondig. Hy vat darem nie nonsens van die woke mense nie, maar ek dink nie hy gaan kerk toe nie.

Ek kan nie meer presies onthou waaroor Trump gepraat het nie. Maar dit was iets oor Afrikaners en daai vlugtelingprogram van hom.

Teen nege-uur die volgende oggend sien ek daar is 'n verklaring deur 'n groep wat glo met Trump in kontak is.

Ek het die verklaring op WhatsApp gekry.

Ek is in drie groepe waarin 'n mens sulke goed kry.

Een is my ou skoolvriende.

Een is die manne saam met wie ek voor Covid op Woensdagmiddae gholf gespeel het.

Die derde een weet ek nie meer nie. Ek dink dit was oorspronklik vir 'n braai.

Onder die verklaring het Koos geskryf:

UITEINDELIK.

Hy het drie Suid-Afrikaanse vlaggies en twee Amerikaanse vlaggies bygesit.

Ek het 'n duimpie gegee.

Die verklaring het gesê dat die wêreld uiteindelik begin raaksien wat met Afrikaners gebeur. Ek het gedink dit is seker goed dat iemand raaksien.

Teen middagete was iemand verontwaardig dat die burgerregte groep namens die Afrikaner praat. Blykbaar mag hulle nie.

Die joernalis van Simonstad of iewers het geskryf dat Afrikaners nou weer in die laer intrek. Hy het gesê ons moet ophou om onsself as slagoffers te sien. Hy het ook gesê Donald Trump verstaan niks van Suid-Afrika nie.

Die skakel was na 'n meningstuk agter 'n betaalmuur. Maar gelukkig stuur ou Koos altyd die goed in PDF vir ons aan.

Die opskrif van die artikel het 'n vraagteken gehad. Ek het hom ook gelees. Saam met daai verklaring. Ek probeer altyd albei kante lees. 'n Mens moet tog gebalanseerd wees in die lewe.

Sondag sien ek toe iemand het op die meningstuk geantwoord. Ek lees nou maar Rapport op my boksrekenaar elke Sondag. Ek mis nie juis die gedrukte koerant nie maar wel die papier wat ek vir my braairooster kon gebruik.

Anyway, die persoon het gesê die meningstuk van Simonstad bewys presies wat fout is met Afrikaners soos die skrywer.

Hy het plaasmoorde, regstellende aksie en BELA genoem.

Ek was nie heeltemal seker wat BELA met Donald Trump te doen gehad het nie, maar ek neem aan alles het met mekaar te doen.

Daar was baie statistiek beskikbaar. En blykbaar ook gesprekke in Suid-Tirool oor die Afrikaners en die kwessie.

Die volgende Sondag het iemand anders geskryf dat albei kante die punt mis.

Hy sê hy's 'n gematigde. Ek weet dit omdat hy dit gereeld sê. Dink staan in sy bio onder elkeen van sy artikels. Die man sê hy is bekommerd oor polarisasie. Hy het geskryf dat die waarheid nie links of regs lê nie. Dit lê iewers tussenin. Ek was bly daar was iemand wat geweet het waar presies die waarheid lê.

Hy het gesê ons het meer gesprek nodig. Gelukkig is daar baie gesprek hier in Rapport die afgelope drie weke oor wat Trump gesê het.

Ek wonder hoeveel mense lees elke week hierdie heen en weer geskrywery? Daar’s darem altyd lekker baie kommentare. Satoshi Nakamoto (ek dink dis dalk 'n skuilnaam?) en Woestynroos is altyd eerste met die kommentare. Is daar ooit nog geld te make met die nuus?

Die volgende Maandag om agtuur die aand het ek in my stoel gesit en op TV gekyk hoe vier mense oor die kwessie praat.

Een het gesê Afrikaners word geteiken.

Die ander een het gesê Afrikaners dink hulle word geteiken omdat hulle nog nie met hulle verlede vrede gemaak het nie.

Die derde een het gesê albei stellings is te simplisties.

Die vierde een was die aanbieder. Lyk na 'n heel statige joernalis.

“Maar is daar nie waarheid in wat albei van julle sê nie?” het sy gevra.

Daar was, dink ek. Net nie seker presies hoe nie.

Almal het wel saamgestem dat dit 'n belangrike gesprek is. Snaaks, hulle is altyd so vriendelik daar in persoon op die TV maar vreeslik naar met mekaar op sosiale media. Ek bly maar weg van sosiale media af.

Ek het halfpad deur die tweede advertensiebreek aan die slaap geraak.

Toe ek wakker word, het iemand gesê dat ons as Suid-Afrikaners moet leer om na mekaar te luister.

Ek het gevoel ek het dit al gehoor.

Ek kon net nie onthou wanneer nie.

Die volgende oggend sien ek een of ander proffie van Kovsies het 'n lang Facebook-plasing geskryf. Hy’s sommer op klomp Facebook groepe gedeel, insluitend #EkIsVanDieMoot. Ek is nog steeds op daai groep al bly ons lankal nie meer in Soutpansbergweg nie.

Hy het gesê die reaksie op die TV program bewys presies hoekom sy soort gematigdheid nodig is.

Sy vriende het saamgestem.

Ek het nie kommentaar gelewer nie. Ek hou mos nie van sosiale media nie.

Teen Woensdag het nog twee organisasies verklarings uitgereik.

Teen Donderdag was daar 'n podcast. Een van daai joernaliste wat nou 'n oggend program op YouTube doen. Ek sien hy’t lekker baie adverteerders.

Dit was een uur en sewe-en-veertig minute lank.

Die titel was: Die waarheid oor Afrikaners wat niemand wil hoor nie.

Maar lyk my so honderd duisend mense wou dit hoor.

Vrydag het 'n man wat ek nie ken nie 'n lang plasing geskryf oor hoe teleurgesteld hy in Afrikaners is.

Hy woon in Kaapstad.

Sy profielfoto is swart-en-wit met so 'n Oekraïne vlaggie by.

Hy het gesê Afrikaners moet ophou praat en begin doen. Die plasing was baie lank. Ek kon nie als lees nie.

Later die week het RSG ook by die kwessie uitgekom. Ek luister RSG as ek Woensdae water aerobics toe ry.

Daar was drie gaste. Twee van hulle praat mooi Afrikaans, die ander een meng sy taal vreeslik. Maar darem was hulle divers. Ook weer so mooi links, regs en sentrum.

“Wat beteken dit om vandag Afrikaner te wees?” het die aanbieder gevra.

Ek het by 'n robot op Lynnwoodweg stilgehou en daaroor gedink. Ek is seker min of meer dieselfde Afrikaner as verlede week.

Toe toet die man agter my omdat die lig groen geword het.

'n Paar dae later sien ek het 'n Engelsman op Politicsweb verduidelik wat fout is met ons huidige bestel. Hy hou nou deesdae van die Afrikaner. Sê ons wys die Weste wat om te doen wanneer dit by enklawes kom.

Ek dink hy kom oorspronklik van Durban of iewers af.

Hy het oor groepsdenke geskryf. En een of ander Scruton ou aangehaal oor Westerse waardes.

Daar was ook iets oor politieke wrok en slagoffermentaliteit.

Ek het nie die hele stuk gelees nie. Maar die Pretoria Sakekamer se nuusbrief sê dis die week se moet lees.

Onder in die kommentaar het iemand die Durban-man 'n globalis genoem.

Iemand anders het gesê die man wat hom 'n globalis noem bewys presies die Durbaniet se punt oor etniese nasionalisme.

Daar was nog so 15 kommentare maar ek kon nie almal lees nie.

Ek sien toe die groot media huis was intussen besig met 'n diepgaande ondersoek.

Daar was mooi foto’s.

Een man het in 'n khakihemp by 'n draadheining gestaan.

Die ander foto, 'n jong Afrikaanse vrou met 'n neusring het in Melville koffie gedrink.

Daar was ook 'n akademikus. Maar toe blur die artikel. Ek moes inteken om die res te lees. Ek het dit toe gedoen. Ek wou darem weet wat van ons geword het.

Die akademikus het verduidelik dat Afrikaner-identiteit tans heronderhandel word.

Ek het gewonder wanneer ons laas klaar onderhandel het.

Die artikel het gesê die Afrikaner staan by 'n kruispad.

Die organisasie wat die oorspronklike verklaring uitgereik het, het intussen 'n konferensie gehou.

Die man wat teen die verklaring geskryf het, het ’n lesing oor populisme by Wits gegee.

Die gematigde man het 'n paneel oor brugbou gelei en saam met twintig ander organisasies aan die Amerikaanse ambassadeur geskryf.

Almal het foto’s op Facebook gesit.

Lyk darem asof dit met almal se veldtogte goed gegaan het.

Toe sê Trump weer iets.

Ek onthou nog dit was ’n vreemde ding om te sê. Iets oor satellietskottels.

Almal het vir weke probeer uitwerk of hy ernstig was.

Daarna was daar 'n nuwe kwessie.

Ek hou nogal daarvan dat daar altyd ’n nuwe kwessie is.

So drie maande later het iemand weer die vlugtelinge genoem.

Toe begin alles weer.

Die drie paneellede wat so hoflik met mekaar was al beskuldig hulle mekaar van die vreeslikste goed was terug op die Maandagaand program. Dit help seker as mens nie elke keer nuwe mense hoef te kry nie.

Iemand het gevra waarom niemand bereid is om 'n genuanseerde gesprek te voer nie.

Gelukkig was daar toe weer 'n genuanseerde gesprek.

Ek het weer in my stoel gesit.

Ek kon nie heeltemal uitwerk wie gewen het nie.

Die regse mense het gedink die regse mense het gewen.

Die linkse mense het gesê die regse mense het hulleself ontmasker.

Die gematigdes was ook tevrede.

Hulle het gesê die feit dat die ander twee kante steeds kwaad is, bewys dat gematigdheid nou belangriker as ooit is.

Ek het die televisie sagter gesit.

Buite was dit donker.

Die groen liggie van die elektriese heining het teen die muur geblink.

My kleindogter het vroeër die middag uit Brisbane gebel.

Haar Afrikaans is goed.

Beter as wat ek gedink het dit sou wees.

Hulle kom Desember weer kuier.

My seun het gevra of ek vir hom Aromat kan saamstuur wanneer iemand weer Australië toe vlieg.

Mens kry dit glo daar, maar dis nie dieselfde nie.

Ek verstaan nie heeltemal hoe Aromat nie dieselfde kan wees nie, maar ek het gesê dis reg.

Ek het reeds 'n groot bottel gekoop.

By Woodlands.

Ek het net gou ingegaan.

Toe ek terugkom, was die Prado se klein agterruit stukkend.

Hulle het die sak agter die sitplek gevat.

Daar was gelukkig niks besonders in nie.

Ek het die polisie gebel.

Hulle het vir my 'n CAS-nommer gegee.

Ek het skielik onthou ek moet nog daaroor opvolg.

Op die televisie het iemand gesê Afrikaners moet nou besluit of ons in vrees of in hoop wil leef.

Ek het die televisie afgesit.

Ek het my bril opgesit en my foon nader getrek.

Die CAS-nommer was seker iewers tussen die boodskappe. Die versekering vra vir dit.

Die Aromat het op die kombuistoonbank gestaan.

Nog artikels deur Daniël Eloff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

• 'n Geredigeerde en gekorrigeerde transkripsie van die toespraak deur dr. James Myburgh, Direkteur van die Bremen Centre for Democratic Research, by die White Cross Project-konferensie, National Press Club, Washington D.C., Vrydag 25 September 2026. Met toestemming vertaal en geplaas.

Ek is genooi om te praat oor die oorsprong, geskiedenis en aard van plaasaanvalle in Suid-Afrika, gegrond op die beste kennis en begrip waaroor ons tans beskik. Dit is teen 'n agtergrond waar talle progressiewe intellektuele en Westerse joernaliste selfs die bestaan van hierdie verskriklike verskynsel ontken — sommige gaan so ver as om te beweer dat daar geen bewyse is dat boere ooit geteiken is nie, of dat die “Kill the Boer”-dreunsang ooit enige kwaadwillige bedoeling of uitwerking gehad het nie.

Die onderliggende syfers is gelukkig nie in geskil nie.

Data word sedert 1991 deur die polisie — met enkele leemtes oor die jare — sowel as deur boere-organisasies ingesamel. Dit word verder gestaaf deur die name van die byna 3 000 gedokumenteerde slagoffers van plaasmoorde wat môre herdenk sal word.

Wanneer ons hierdie verskillende bronne saamvoeg, kan ons die verloop van die plaasmoordepidemie volg vanaf wat ek die indeksgeval sou noem, tot vandag.

Wanneer 'n mens na die middel-1980’s kyk, sien jy 'n skielike oplewing in geweld teen mense wat afgesonder op plase gewoon het. Dit is destyds ook in die media berig. Die verskynsel het skynbaar vir 'n tyd verdwyn, maar het in 1990 dramaties teruggekeer.

In 1991 het die Suid-Afrikaanse Landbou-unie begin om data oor plaasaanvalle en -moorde in te samel en saam te stel, met die samewerking van die polisie. Hulle het daardie jaar 66 moorde uit 327 aanvalle aangeteken.

Die syfers het deur die 1990’s meedoënloos gestyg en in 1997 'n vlak van 150 moorde per jaar bereik — 'n vlak wat daarna vir etlike jare volgehou is. Teen 2003 het die getal tot net onder 90 moorde per jaar gedaal, waar dit tot 2010 op hierdie steeds buitengewoon hoë vlak gebly het.

Daarna was daar 'n verdere afname, hoewel dit plaasgevind het teen die agtergrond van 'n drasties kleiner bevolking wat op plase en kleinhoewes gewoon het.

Sedert 2020 het hoogs gesofistikeerde private veiligheidsmaatreëls die aantal plaasaanvalle en -moorde meetbaar verminder. Nietemin bly boere en kleinhoewebewoners, volgens onlangse ramings deur sommige van my kollegas, veel meer geneig as ander Suid-Afrikaners om in of naby hul wonings aangeval te word — en ook veel meer geneig om tydens sulke aanvalle vermoor te word.

Verlede jaar, onder die intense internasionale kollig wat die Trump-administrasie op die kwessie geplaas het, is 30 plaasmoorde aangeteken — die laagste getal in 26 jaar. Om dit in perspektief te plaas: dit is steeds tien keer meer as die aantal mense wat in 2024 tydens residensiële rooftogte in Engeland en Wallis dood is. Dit is drie keer die totale aantal mense wat in dieselfde jaar in Duitsland tydens alle rooftogmoorde saam dood is.

Om te verstaan hoe hierdie verskynsel ontstaan het, moet ons teruggaan na die indeksgeval van plaasmoorde. Te midde van die revolusionêre onstuimigheid van die middel-1980’s in Suid-Afrika was daar inderdaad 'n groot ANC-veldtog — vanuit ballingskap bestuur — om wit boere van die grond af te verdryf.

Dit het in wese drie vorme aangeneem.

1. Die eerste was algemene opruiing: oproepe aan die bevolking om “op te staan en die grond te gryp!”, en soortgelyke slagspreuke.

2. Die tweede was 'n landmynveldtog wat ook veronderstel was om 'n sluipmoordkomponent te bevat.

3. Die derde was om guerrillas vanuit hul kampe in Angola na Suid-Afrika te infiltreer, waar hulle moes aansluit by die paramilitêre jeugbendes wat die townships onregeerbaar gemaak het, en opleiding en leiding aan hulle moes gee vir aanvalle op teikens in wit gebiede.

Guerrillas is inderdaad voor hul ontplooiing op spesiale kort kursusse opgelei om sulke opleiding ter plaatse te verskaf wanneer hulle terug in Suid-Afrika was. Dit is hoe die eerste plaasmoorde van hierdie spesifieke aard in die middel van 1985 aangehits is. Dit is ook hoe die “Kill the Boer”-dreunsang — wat eintlik sy oorsprong in die Rhodesiese Bosoorlog van die 1970’s het — tydens daardie onstuimige tydperk in Suid-Afrika ingebring is.

Dit is ook belangrik om daarop te let dat dit destyds deel van MK se leerstelling was dat guerrillas, eenmaal binne Suid-Afrika, deur middel van rooftogte wapens en geld vir operasies kon bekom in sogenaamde “repossession operations”.

Verder was 'n algemene ANC/MK-oproep destyds dat die jeug die huise, besighede en plaashuise van die vyand moes binnegaan en beslag lê op die wapens wat na bewering daar gehou is. Hierdie poging om die oorlog na wit landelike — en ander — gebiede uit te brei, het misluk. Dit het beteken dat die slagoffers van die ANC se revolusionêre geweld gedurende daardie tydperk oorweldigend swart Suid-Afrikaners was.

Wat het dan in 1990 gebeur om die heroplewing van plaasaanvalle te verklaar?

In Februarie daardie jaar het president F.W. de Klerk die bevrydingsbewegings ontban en alle beperkings op hul wettige politieke bedrywighede opgehef. Die ANC se ondergrondse strukture het egter voortgegaan met onwettige bedrywighede en begin om die paramilitêre eenhede wat deur staatsoptrede verpletter is, weer op te bou.

Die opleiding van hierdie eenhede in die middel van 1990 het vuurwapenopleiding en ideologiese indoktrinasie ingesluit. Hulle is ook geleer hoe om wapens deur verkenning, hinderlae en strooptogte in die hande te kry.

As 'n mens na die volgende grafika kyk, afkomstig uit die Suid-Afrikaanse pers van middel-1990, sien jy 'n vlaag plaasaanvalle. Hierdie aanvalle het plaasgevind in gebiede rondom die plekke waar sulke paramilitêre eenhede geaktiveer en opgelei is.

Om te verstaan wat die indoktrinasie van hierdie paramilitêre eenhede behels het, hoef 'n mens bloot na Julius Malema te kyk. Hy is op negejarige ouderdom as 'n kinderhulpkrag by een van hulle gewerf en het in daardie milieu grootgeword.

Om 'n ingewikkelde verhaal kort te maak: deur die hele onderhandelingstydperk het die ANC in die geheim voortgegaan om sy paramilitêre eenhede te bewapen en op te lei. Dit is in die tydperk van 1993 tot 1994 dramaties verskerp. Hierdie eenhede is ook aangemoedig om, soos die uitdrukking destyds gelui het, “jou eie inisiatief te gebruik” om wapens én geld vir operasies te bekom.

Baie van hulle het in dié tyd — en dit was algemeen bekend — berug geraak vir hul misdadige gedrag. Plaasaanvalle was natuurlik maar een van talle vorme van politieke geweld gedurende hierdie tydperk.

Boere is indirek deur paramilitêre eenhede van die ANC geteiken, en direk deur paramilitêre eenhede van 'n ander faksie van die bevrydingsbeweging, die Pan Africanist Congress. Die PAC se paramilitêre magte het 'n uitdruklike beleid gehad om wit boere te teiken.

In April 1994 het die politieke wonderwerk plaasgevind nadat al die politieke groeperinge op die laaste oomblik by die verkiesingsproses betrek is, met die ANC wat as oorwinnaar uit die stryd getree het.

Die hoop was destyds dat die land politieke geweld uiteindelik agter hom sou laat — of dit nou revolusionêre geweld, staatsgeweld of teenrevolusionêre geweld was. En daar was inderdaad 'n merkwaardige afname in die meeste vorme van polities gelaaide geweld. Aanvalle op boere was 'n belangrike uitsondering.

Plaasmoorde het aanhou styg: van 84 in 1993, toe hierdie paramilitêre eenhede openlik bedrywig was, tot 92 in 1994 en 121 in 1995.

Diegene wat die beste geplaas was om dit te beoordeel, het dit beskou as die oorvloei na die nuwe Suid-Afrika van revolusionêre strategieë en operasies wat gedurende die laaste jare van die ou Suid-Afrika reeds geweldige momentum opgebou het.

Teen 1996 was mense wat op plase en kleinhoewes gewoon het meer as twintig keer meer geneig as ander Suid-Afrikaners om tydens aanvalle by hul wonings vermoor te word. En in plaas daarvan dat hierdie geweld die volgende jaar begin afneem het, het dit vererger. In 1997 was daar nóg 'n skerp oplewing in dodelike geweld.

Teen ongeveer middel-1998 is 'n grimmige mylpaal bereik: 500 mense is reeds sedert die ANC se bewindsoorname in plaasaanvalle vermoor. Hierdie verhaal is wyd in die internasionale pers berig, onder opskrifte soos “White Farmers in Fear of the Killers”, “South African Farmers Live in the Shadow of Death”, “Killings Spread Fear on South Africa’s Farms” — dié een in die Washington Post — en “Frightened White Farmers Demand Action to Stop Rash of Killings in South Africa”, in The Guardian.

Dit was 'n vlak van dodelike geweld wat aan 'n opstandsituasie herinner het.

Trouens, die dodetal was teen daardie stadium reeds hoër as die totale aantal wit burgerlikes wat gedurende die hele Rhodesiese Bosoorlog dood is.

In hierdie gevalle was daar dikwels bewyse dat verkenningswerk vooraf gedoen is — soms oor verskeie dae — of dat inligting oor die teikens vooraf ingesamel is.

Volgens 'n gedetailleerde polisie-ontleding van 443 voorvalle in 1997 — nie ál die aanvalle daardie jaar nie, maar die meeste daarvan — is die aanvalle hoofsaaklik deur gewapende groepe jongmense teen meestal bejaarde slagoffers uitgevoer. In 'n derde van die ontlede gevalle is slagoffers deur aanvallers oorval wat vooraf vir hulle lê en wag het.

Die brutaliteit van hierdie geweld blyk uit die feit dat 84 mense in die ontlede aanvalle dood is, nog 93 mense aan poging tot moord blootgestel is en 135 mense ernstig beseer is. Dit beteken 'n sterftesyfer van 20% en 'n totale ongevallekoers van 50% per aanval. Van die moordslagoffers in hierdie voorvalle was 82% wit en 18% swart. Werknemers wat hul werkgewers te hulp gesnel het, is dikwels deur die aanvallers tereggestel.

Soos met die talle plaasaanvalle van voor 1994 wat later voor die WVK se amnestiekomitees gedien het — en dit is waarom ons weet dat plaasaanvalle in die vroeë 1990’s sterk polities gedrewe was — het byna elke aanval 'n element van roof of plundering bevat, veral die buitmaak van enige wapens wat op die plaaswerf of in die plaashuis gehou is.

Om die voor die hand liggende te stel: hierdie geweld het duidelik, op die een of ander manier, stroomaf gelê van die ideologiese indoktrinasie en taktiese en wapenopleiding wat die bevrydingsbeweging vroeër in die 1990’s aan radikale jongmense gegee het.

Teen die einde van 1998 het die ANC-regering egter openlik enige suggestie verwerp dat plaasaanvalle as enigiets anders as gewone misdaad beskou kon word. Dit was 'n standpunt wat spoedig oorgeneem is deur die ANC se Pretorianse wag van intellektuele, wat hul sentrale taak daarin gesien het om die morele reputasie van Suid-Afrika se gevierde bevrydingsbeweging te beskerm.

Wat was die belangrikste bewys vir die stelling dat hierdie aanvalle nié polities gemotiveerd was nie? Wel, die argument was dat roof by feitlik alle aanvalle teenwoordig was — en dat dit op sigself 'n politieke motief uitgesluit het. Dit was natuurlik 'n bewering wat die ANC se eie leerstellings uit die gewapende stryd heeltemal geïgnoreer het. Wat destyds moes gebeur het, is dat teenwigdruk op die ANC-regering geplaas moes word om hierdie geweld aan bande te lê — veral deur die Westerse state wat Suid-Afrika se demokratiese oorgang help begelei het.

Dit het nooit gebeur nie. Die morele kavallerie het nooit opgedaag nie. Geen Westerse leier het destyds 'n enkele woord van veroordeling uitgespreek oor wat besig was om te gebeur nie. Die geweld is gevolglik toegelaat om feitlik ongehinderd voort te woed. Die dodetal gedurende die tweede vyf jaar van ANC-bewind was dieselfde as gedurende die eerste vyf: 600 mense is in 4 000 aanvalle dood.

En in plaas daarvan dat die staat hierdie soort roofsugtige misdaad probeer onderdruk het deur die instellings op te bou wat nodig was om dit te bestry, het die regering stelselmatig begin om die kapasiteit wat die veiligheidsdienste wél gehad het, af te takel.

Gespesialiseerde polisie-eenhede, soos die moord-en-roofeenhede, is ontbind. En kort daarna is die kommandostelsel, berug genoeg, ook afgeskaf.

Met verloop van tyd het gewapende aanvalle op mense in of naby hul eie huise — iets wat mense aanvanklik diep geskok het, hetsy op plase of elders — in Suid-Afrika begin aanvoel soos selfmoorde of motorongelukke dikwels in Westerse lande beskou word: 'n onaangename werklikheid van die lewe, maar skynbaar nie iets waaraan enige regering werklik iets kan doen nie.

Hierdie normalisering van plaas- en huisaanvalle deur ons intelligentsia, tesame met die regering se aftakeling van die staat se vermoë om hierdie soort misdaad te bekamp, het verskriklike gevolge gehad — nie net vir die slagoffers van plaasaanvalle nie, maar vir alle Suid-Afrikaners.

In 1991 het plaasaanvalle ongeveer 'n derde uitgemaak van die sowat 1 100 aanvalle wat die polisie daardie jaar op mense in of naby hul wonings aangeteken het. In 2021, drie dekades later, is ongeveer dieselfde aantal plaasaanvalle aangeteken. Maar oor dieselfde tydperk het die aantal gewapende rooftogte teen mense in hul eie huise tot 22 000 gestyg.

Om die demoralisering van die Suid-Afrikaanse samelewing om te keer, moet ons die plaasmoordverskynsel erken vir die gruwel wat dit is — en was. Maar die doel moet sekerlik wees om dít wat in ander samelewings as vanselfsprekend aanvaar word, weer die norm in Suid-Afrika te maak:

Dat geen Suid-Afrikaner, waar hy of sy ook al woon, ooit bang hoef te wees vir hul eie huis nie.

Dat niemand dag én nag in vrees hoef te leef nie.

LEES GERUS JAMES SE SUBSTACK HIER:

KONSEQUENT

A Substack concerned mostly with the history, nature and worldview of "liberation movements"; and the threat they pose to Western-style democracy, in South Africa and elsewhere.

By James Myburgh

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

OntLaer het onlangs 'n artikel van my gepubliseer oor die ANC en hul optrede in die hart van die staatsmasjinerie in Suid-Afrika nadat hulle die land in 1994 oorgeneem het.

Die artikel het 'n blik gewerp op die ANC se optrede binne die provinsiale regering in die jare kort ná hul oorname, toe die groot taak om die staatsbedeling te transformeer op hul skouers gerus het. Wat ek in die artikel uiteengesit het, is my persoonlike ervarings van daardie jare. Toe ek die Nuwe Suid-Afrika vrywillig in 'n senior staatsdiensposisie gedien het, het ek nog die illusie gehad dat Madiba se idee van 'n nuwe bedeling met gelykberegtiging vir almal uiteindelik aangebreek het — en dat dit my voorreg sou wees om, juis omdat ek deur die ANC as 'n nie-ANC-kader in diens geneem is, daardie eerbare doel te help bereik.

Die kort en die lank van die ervaring was egter een van groot ontnugtering en teleurstelling. Die ANC-kaders het baie gou die staatsdiens polities gekaap met die doel om dit te misbruik as 'n middel tot persoonlike verryking. Hul onderduimse en onetiese metodes om hul doel te bereik, het geen perke geken nie. Dit was ten spyte van 'n CODESA- en tussentydse grondwetooreenkoms dat daar 'n oorgangsevolusie sou plaasvind met die hulp van kundigheid uit die Ou Bedeling, juis om die land se administrasie nie te kniehalter nie. Maar die comrades kon hulleself nie keer nie, soos ek in die gemelde artikel vertel het, kon hulle nie wag om die staatsdiens te verpolitiseer nie en het binne enkele jare 'n korrupte, patronaatgedrewe ontginningsstaatsdiens geskep met die hoofdoel om persoonlike rykdom te bekom.

Ek skryf onlangs verder vir The Rational Standard hoe absoluut onopgewasse en onbevoeg die gemiddelde ANC-kader is om behoorlike munisipale oorsig uit te oefen. Dit verklaar dan ook waarom munisipaliteite onder die ANC in die meeste gevalle ineengestort het, en waarom 'n voortsetting van die ANC se werkswyse om kaders in munisipale rade te ontplooi (die bekende “deployment”-strategie) hoegenaamd nie opgewasse is vir die komplekse taak van 'n munisipale raadslid nie. Dit bied dus geen hoop dat die post-2026-munisipale verkiesings noodwendig beter uitkomste gaan oplewer nie. Die reeds benarde munisipale situasie gaan nog verder vererger word weens politieke binnegevegte op munisipale vlak, juis as gevolg van die waarskynlikheid dat tot 50% van die nuwe munisipale rade nie volstrekte meerderhede ten opsigte van 'n spesifieke politieke party sal hê nie (sogenaamde “hung councils”).

In hierdie huidige artikel wil ek graag met die lesers deel hoe ek die binnewerkinge van die ANC ook op 'n baie latere stadium — nadat hulle reeds 'n paar dekades se regeerervaring agter die rug gehad het en dus veronderstel was om “volwassenheid” te bereik — op munisipale vlak ervaar het. Dit was in my hoedanigheid as nie-uitvoerende direkteur van 'n munisipale plaaslike ekonomiese ontwikkelingsagentskap. Ek is jaar ná jaar vir vier jaar aangestel en heraangestel as nie-uitvoerende direkteur van die agentskap. Dit was vir alle praktiese doeleindes 'n pro bono-aanstelling, met klein stipendia wat betaal is vir die bywoning van vergaderings, asook die terugbetaling van vervoerkoste om die direksievergaderings by te woon. Die agentskap het in terme van die Maatskappywet gefunksioneer, met die munisipaliteit as aandeelhouer. Die Nywerheidsontwikkelingskorporasie (NOK) het die meeste bedryfsuitgawes binne streng reëls help dek en het as oorsigliggaam, deur middel van hul eie amptenare en verslagdoeningsvereistes, die bedryf van die agentskap gemonitor. In terme van die ooreenkoms met die NOK moes die munisipaliteit as enigste aandeelhouer ook sekere bydraes tot die bedryf van die agentskap maak. Ek sal later terugkeer na daardie bepaling oor medefinansiering volgens ooreenkoms, wat in die praktyk meestal nooit deur die munisipaliteit nagekom is nie.

Die agentskap se direkteure is in terme van die Maatskappywet aangestel en het dus volle fidusiêre verpligtinge gehad soos deur die wet aan direkteure opgelê. Die teoretiese voordeel van 'n munisipale ontwikkelingsagentskap was dat dit op 'n afstand en “onafhanklik” van die munisipaliteit kon funksioneer, aangesien besigheidsbesluite in beginsel geneem kon word sonder enige munisipale raads- of bestuursinmenging. In beginsel dus 'n baie goeie ontwikkelingskonsep.

Interessantheidshalwe — en ook omdat dit dalk skeptiese lesers kan gerusstel wat hul skeptisisme oor my sieninge en motiewe uitgespreek het op grond van my vorige kritiese artikels oor die ANC — wil ek die volgende noem: ek sou nie as direkteur aangestel gewees het as die ANC nie steeds my goeie bedoelings en integriteit op prys gestel het nie. Natuurlik het die feit dat dit die Nywerheidsontwikkelingskorporasie was wat die proses gemonitor het, ook 'n rol gespeel, want hul eie reputasie en fondse was op die spel en het dus vereis dat direkteure op grond van meriete aangestel word. Ten spyte daarvan het die ANC-stadsraad, en die uitvoerende burgemeester in die besonder, egter die finale sê oor sulke aanstellings gehad. Ek glo dat skeptici en kritici dit sal lees soos die werklikheid dit demonstreer: as ek die ANC-in-regering kritiseer, is dit nie weens anti-ANC-sentimente per se nie. As ek anti-ANC was, sou ek nie in die eerste plek vrywillig vir vier jaar as senior staatsamptenaar in die nuwe ANC-administrasie aangestel gewees het nie; en sou ek beslis ook nie bykans twee dekades later weer in 'n ANC-beheerde staatsopset op munisipale vlak aangestel gewees het om vir 'n verdere vier jaar in 'n senior posisie te dien nie.

Om dit nog duideliker te stel: ek kritiseer die ANC met teleurstelling, ontnugtering en seer in my hart, omdat ek baie graag wou gehad het — en wou help — dat hulle suksesvolle nuwe bewindhebbers van Suid-Afrika word, soos wat die land se kiesers dit wou hê. Maar helaas, ná dekades se mislukkings — baie daarvan weens selfsug en gierigheid wat tot massiewe korrupsie gelei het, maar ook weens uitgediende beleide uit die Sowjetunie-tydperk wat lank reeds elders tot groot mislukkings gelei het — kon ek eenvoudig nie meer swyg nie. My kritiek is skerp, maar doelbewus so, want soos die Engelse sê: “It is sometimes necessary to be cruel to be kind.”

My kritiek is gebaseer op eerstehandse ervarings van agt jaar se aktiewe deelname aan ANC-administrasie- en ontwikkelingspogings, waar ek sonder ophou probeer het om my eie professionaliteit en etiese waardestelsel op die kaders af te vryf. Maar die slegte ouens het ongelukkig gewen, soos hulle sê. Terselfdertyd gee ek egter ook krediet aan 'n klein minderheid baie goeie ANC-amptenare wat in die verlede, en steeds vandag, hard probeer om behoorlike staatsadministrasie en -ontwikkeling te fasiliteer en te bestuur. Ek haal my hoed vir hulle af, want ek weet uit ervaring dat die omdraai van praktyke wat verby die “point of no return” verrot het, nie sonder meer moontlik is nie. Die ANC se verkrummeling gee hoop, maar daar is ontsettend baie gevestigde belange in die party wat letterlik tot die dood toe beskerm sal word deur die groot aantal uiters korrupte ANC-kaders.

Terug na my ervaring by die ontwikkelingsagentskap. Een van die nuutaangestelde raad se eerste take was om 'n hoofuitvoerende beampte aan te stel. Die proses is ook uiters professioneel aangepak en regverdige onderhoude is met die kandidate op die kortlys gevoer. Soos die geluk dit wou hê, was een van die aansoekers 'n uitstekende swart vrou met 'n privaatskoolopleiding en privaatsektorervaring in 'n relatief senior pos, met bewese vaardighede. Sy is egter nie sommer net deur die raadslede gekies nie, al was sy by verre die beste kandidaat. Daar was pogings deur enkele raadslede om 'n kandidaat aan te stel wat vermoedelik politieke motiewe gehad het en deur politieke meesters beïnvloed sou gewees het — iets wat die hele projek sy doel sou laat misloop. Die teenwoordigheid van 'n meerderheid polities “neutrale” raadslede en die invloed van die amptenaar van die Nywerheidsontwikkelingskorporasie het egter tot die regte finale besluit gelei: werklike bekwaamheid is op meriete aangestel. Dit het die agentskap vir omtrent drie jaar in staat gestel om werklike ontwikkelingsprojekte suksesvol van stapel te stuur, binne begroting en met skoon oudituitkomste.

Dit was 'n bewys van hoe dit moontlik is om, met bekwame en eerlike bestuur, ordentlike en bekwame direksie-oorsig en strategiese leiding — en met die afwesigheid van politieke inmenging — werklik sukses te behaal.

Dit dien vermeld te word dat daar onder die reeks suksesvolle projekte van die agentskap een was wat op die toerismeterrein tot vandag toe nog groot getalle nasionale en internasionale toeriste lok. Dit word uiters winsgewend bedryf en het bekendheid verwerf as een van ons land se mees innoverende, interessante en besoekbare toerisme-aantreklikhede.

Soos voorheen gemeld in my ander artikel waarna hierbo verwys is, wil ek nie spesifieke name deel nie, aangesien dit die betrokke individue dalk aan persoonlike blootstelling kan uitlewer met onbedoelde gevolge. Dit was nog nooit my bedoeling om persoonlik te raak nie, maar ek moet sê dat ek graag die uitskieters by name sou wou noem om eer aan hulle te bring. Om daarin te slaag om in die ongesonde ANC-regeermilieu — waarvan ek die toksiese aard reeds in besonderhede beskryf het — te presteer sonder om by oneerlikheid en korrupsie ingesleep te word, is inderdaad 'n noemenswaardige prestasie.

Terug by die lesse vir sukses wat ek uit my ervaring by die munisipale ontwikkelingsagentskap geleer het: sukses hang grootliks daarvan af om die korrekte privaatsektorvennote by projekte te betrek. In gevalle waar daar, om redes van die regstelling van historiese benadeling, spesifiek na 'n vennoot van 'n bepaalde rassegroep gesoek word om by 'n projek te betrek, het die praktyk weereens uitgewys dat meriete en bekwaamheid enige moontlike politieke beïnvloeding moet troef wat daarop gemik is om 'n blote patronaatsvennoot af te dwing ten einde die projek op parasitiese wyse uit te suig vir persoonlike verryking, sonder om wesenlike waarde tot die projek toe te voeg.

Ongelukkig, soos met die meeste ander ANC-verhale, het die goeie werk van die agentskap ná ongeveer drie jaar begin stotter. Die rede was 'n verandering van 'n neutrale direksievoorsitter na een wat toenemend politieke ingesteldhede en motiewe geopenbaar het. Hy het voorstelle begin maak wat duidelik daarop gemik was om die politici ter wille te wees. Dit is aanvanklik deur die raadslede teengestaan, maar het ook gelei tot die bedanking van raadslede wat nie gewoond was aan die ANC se styl van politieke inmenging nie en dus eerder hul direkteurskappe opgegee het. Hulle is natuurlik toe vervang met politieke lakeie wat die ANC ter wille sou wees, al sou dit verdere suksesvolle ontwikkelingsprojekte kelder.

Nie lank daarna nie het die uiters bekwame hoofuitvoerende beampte na wie ek verwys het, ook aanbeweeg. Sy is vervang met die mees ondenkbare swakkeling en volslae ANC-marionet sonder enige bevoegdheid. Dit was die einde van die agentskap se prestasies en, aangesien ek self ook mettertyd bedank het, kan ek nie met sekerheid sê of daar toe nog enigiets anders as bedenklike begunstigingsprojekte deur die agentskap uitgevoer is nie. As daar enige betekenisvolle ontwikkelingswerk daarna plaasgevind het, het ek nooit daarvan gehoor nie. Al wat ek uit mediaberigte kon aflei, is dat die munisipaliteit self ook kort daarna die tipiese ANC-ineenstorting beleef het. Ek glo die agentskap sou dieselfde pad geloop het.

Die munisipaliteit kon of wou ook nooit veel bydra as medefinansierder, ooreenkomstig die kontraktuele verpligting teenoor die Nywerheidsontwikkelingskorporasie nie — iets waarna ek vroeër in die artikel gesê het ek sou terugkeer. Ek is bewus van geringe hulp van die streeksmunisipaliteit om op te maak vir die munisipaliteit se eie onwilligheid of onvermoë om hul finansiële verpligtinge ten opsigte van die agentskap na te kom. Die hulp was meestal nie finansieel nie, maar in natura, soos om 'n beleggingskonferensie vir die agentskap te reël. Dit op sigself was iets om te beleef. Met my aankoms buite die lokaal waar die beleggerskonferensie sou plaasvind, was ek baie beïndruk en opgewonde. Daar was 'n ry luukse voertuie buite die lokaal geparkeer. Ek was verbaas en beïndruk dat sulke opsigtelik welgestelde potensiële beleggers so vroeg vir die konferensie opgedaag het. Toe ek egter die saal binnetree, loop ek my vas in die amptenare van die streeksmunisipaliteit, met bykans geen potensiële belegger in sig nie. Die luukse voertuie het aan die amptenare van die streeksmunisipaliteit behoort.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Op 26 September 2026 het sowat 3 000 wit kruise op die gras van die Washington Monument gestaan. Lex Libertas, onder leiding van Ernst Roets, wat voorheen by AfriForum betrokke was, het die uitstalling saam met die New York Young Republican Club aangebied.

Plasmoorde is al lank 'n sensitiewe saak in Suid-Afrika, en gegewe die raspolarisasie wat byna altyd by die debat teenwoordig is, verdien dit om ernstig opgeneem te word. Maar juis omdat dit ernstig is, verdien dit ook om met eerlike statistiek beskou te word.

'n Gelaaide plek om te plant

Die wit kruise is ongelukkig nie in 'n politieke vakuum geplant nie. Net 'n paar dae vroeër, op 15 September, het Marco Rubio visumbeperkings aangekondig vir Suid-Afrikaanse amptenare wat by “rassegebaseerde diskriminasie” en “onvergoede grondonteiening” betrokke sou wees. Donald Trump het reeds in Februarie 2025 'n uitvoerende bevel onderteken wat Amerikaanse hulp aan Suid-Afrika stopgesit het en 59 Afrikaners as vlugtelinge toegelaat.

In Mei 2025 het Trump president Ramaphosa in die Oval Office met wit kruise gekonfronteer wat hy as “grafte” van meer as duisend wit boere beskryf het. Dit was egter 'n gedenkuitstalling vir twee vermoorde boere. President Ramaphosa se administrasie noem die aantygings 'n wanvoorstelling, terwyl Trump se bondgenote dit as ’n regmatige besorgdheid oor minderhede beskou.

Net drie dae voordat die kruise geplant is, op 18 September 2026, het Suid-Afrika se minister van buitelandse sake, Ronald Lamola, self by die African Diaspora Forum van die Congressional Black Caucus Foundation in Washington gepraat. Daar het hy Trump se Afrikaner-hervestigingsprogram “Apartheid 2.0” genoem en ook gewaarsku dat Amerikaanse beleid teenoor Suid-Afrika swart-wit-verhoudinge in die land self kon skaad, en ontken dat die regering enige rassegroep teiken. Die Demokratiese Alliansie het hom summier uitgedaag om dieselfde standaard tuis toe te pas op die ANC se eie rasgebaseerde beleid, soos SEB en grondwetgewing.

Die spanning is ook nie los te maak van ander wrywing tussen Washington en Pretoria nie. Suid-Afrika se opregte volksmoordsaak teen Israel by die Internasionale Geregshof, wat sedert Desember 2023 aanhangig is, het groot wrywing met Washington DC geskep. Volgens Middle East Eye het Israel in 2024 self Amerikaanse Kongreslede genader om druk op die Suid-Afrikaanse regering te plaas om die saak te laat vaar.

Wat vasstaan, is dat dié pyn van plaasmoorde nou deel van 'n groter politieke stryd is, met wortels wat by die betrokke rolspelers self teruggaan, en dat elke syfer daarom noukeuriger nagegaan moet word.

Wat die kruise wys, en wat hulle nie kan bewys nie

Die naamlys wat Lex Libertas in Augustus vrygestel het, bevat meer as 2 203 slagoffers wat deur hulself geïdentifiseer en nagegaan is. Die publiek is genooi om weglatings en foute te help regstel. Daar is dus sowat 800 meer kruise as name op daardie lys — ongeveer 36% meer. Ek kon egter nie bevestig hoeveel name die finale uitstalling bevat het nie.

Die kruise sê ook nie hoeveel van die slagoffers wit boere was nie. Die polisie se definisie van 'n plaasmoord dek almal wat op plase en kleinhoewes woon, werk of dit besoek. Onder die dooies kan dus ook plaaswerkers, bestuurders en besoekers van alle rasse wees. Dit blyk ook die geval te wees as 'n mens na die foto's kyk.

Roets het lank op een syfer geleun. In 2017 het AfriForum, waar Roets destyds adjunkhoof was, 'n moordkoers van 156 per 100 000 kommersiële boere bekend gemaak. Dit sou beteken dat 'n boer 3,5 keer meer waarskynlik as die gemiddelde Suid-Afrikaner — 50 per 100 000 — vermoor word.

Africa Check het in 2017 gevra hoe die syfer bereken is en Roets het geantwoord dat dit dieselfde berekening was wat reeds vroeër by Africa Check bespreek is, net vir 2016.

Politicsweb het intussen 'n ander stel syfers uitgelig. In 'n 2025-ontleding van die Amerikaanse uitvoerende bevel oor Suid-Afrika het Dave Steward geskryf dat gemiddeld 69 boere per jaar tussen 1994 en 2020 vermoor is, oftewel net minder as 1 800 oor die tydperk. Dieselfde ontleding het AfriForum se berekende moordkoers van 156 per 100 000 aangehaal, teenoor 'n nasionale moordkoers van 45 per 100 000, maar weereens dit nie bevraagteken nie.

Die 69 per jaar is 'n telling van slagoffers oor 'n bepaalde tydperk. Die 156 per 100 000 is 'n berekende koers.

Sterftekoers = slagoffers ÷ bevolking van dieselfde groep × 100 000.

Die nommer het wel 'n groot probleem. Stats SA het 40 122 kommersiële landbou-eenhede vir 2017 getel, maar 'n eenheid is 'n onderneming, nie 'n persoon nie. AfriForum het 49 plaasmoorde in 2023 aangeteken, tydens 296 aanvalle. As jy 49 deur 40 122 deel, kry jy 122 per 100 000 — maar dan is dit 122 per 100 000 landbou-eenhede, nie per mens nie.

Stats SA het op 30 Junie 2023 altesaam bereken en getel dat daar 770 181 persone in die landbousektor werk. Dit is byna 19 keer meer as die 40 122 kommersiële eenhede wat vroeër as noemer gebruik is. Dit is m.a.w. werkers wat saam met boere op dieselfde plase woon en werk en gevolglik dieselfde risiko’s deel. Hierdie persone wat vir alle praktiese doeleindes net so kwesbaar is as die boere en plaaseienaars self moet ingesluit word. Om hulle uit die berekening weg te laat, jaag die koers kunsmatig op. En dit doen dus afbreuk aan die punt wat Roets en ander probeer maak.

Deel 49 deur 770 181, en jy kry ongeveer 6,4 per 100 000.

Dit is steeds nie 'n amptelike plaasmoordkoers nie, want dit sluit nog nie eienaars, familielede, kleinhoewebewoners of besoekers in nie. En die teller en noemer in hierdie som kom uit verskillende bronne. Wat dit wél wys, is hoe drasties die uitkoms verander na gelang van watter groep jy as noemer kies.

Bietjie perspektief

Lex Libertas se eie naamlys lys slagoffers vanaf 1990 tot 2026 (dus 'n periode van 36 jaar). Die 2 203 geverifieerde name op die lys en oor daardie tydperk kom neer op sowat 61 slagoffers per jaar, of ongeveer 0,17 per dag.

Suid-Afrika het in dieselfde tydperk een van die moordaardigste lande ter wêreld gebly. In die 2025/26 bv. het die amptelike misdaadstatistiek 23 096 moorde landwyd aangeteken (sowat 63 per dag). Dit beteken die volle 36 jaar lange plaasmoordregister met elke naam verteenwoordig minder as 'n tiende van een jaar se totale moordsyfer.

Selfs as 'n mens die polisie se onlangse jaarlikse syfer van 49 tot 54 plaasmoorde gebruik, is dit steeds skaars 'n vyfde van een dag se landwye moordsyfer, elke jaar oor en oor.

Dit beteken nie die lyding op plase en van boere is minder werklik nie. Dit beteken wel dat 'n koers van 156 per 100 000 — meer as 20 keer die nasionale gemiddeld van destyds — nie versoenbaar is met die statistiek nie. En dat in die tydperk plaasmoorde konsekwent 'n baie klein breukdeel van die land se algehele, uitsonderlik hoë geweldsvlak was nie.

Volksmoord?

Die debat oor “volksmoord” verdien op sy beurt ook versigtigheid. Dit is propagandisties wanneer kritici voorgee dat elkeen wat die erns van plaasmoorde beklemtoon, noodwendig 'n “wit genocide” beweer, en dan die hele veiligheidsprobleem verwerp deur slegs daardie uiterste etiket te weerlê. AfriForum het wel die taal van die Volksmoordkonvensie gebruik in sy kritiek op die “Kill the Boer”-slagspreuk, maar het nie plaasmoorde konsekwent as 'n bewese wit volksmoord beskryf nie. Trouens, die organisasie het formeel beswaar gemaak toe dié standpunt aan hom toegedig is en doen steeds so indien dit plaasvind.

Die Persraad se uitspraak oor dié geskil wys waarom die onderskeid belangrik is. 'n Mens kan dus tegelyk die volksmoordetiket verwerp, die oordrywing in sommige plaasmoordstatistieke kritiseer en steeds erken dat plaasaanvalle ’n ernstige veiligheidsprobleem is.

Om die hele debat tot 'n keuse tussen “volksmoord” en “geen probleem nie” te reduseer, vervang ontleding met emosie en propaganda.

Om te treur en om te reken

Iemand wat haar pa, ma en suster verloor het, het nie 'n syfer van 156 nodig om haar verlies groot te maak nie, die verlies is reeds onherstelbaar. Die kruise het werklike mense herdenk wat gewelddadig gesterf het, en dit verdien respek, ongeag watter getal langsaan geskryf staan.

Maar respek vir die dooies vra ook eerlikheid oor die syfers wat in hulle naam versprei word. Die kruise bewys nie dat 3 000 wit boere vermoor is nie, en ook nie dat wit boere 'n moordkoers van 156 per 100 000 ervaar nie. Ongelukig klop Ernst Roets se syfers nie vir my nie, as daar bv. net 3 werkers vir elke boer is, dan is die sterftekoers op plase minder as die nasionale gemiddeld.

Wie werklik omgee vir plaasslagoffers, behoort dieselfde streng standaard te eis van almal wat hulle name en getalle gebruik — ook, en juis, van die kampvegters aan hul eie kant.

• Hügo Krüger is ’n Suid-Afrikaanse siviele en strukturele ingenieur, energie-ontleder en skrywer wat in Parys, Frankryk, woon. Hy het 'n MSc in Siviele Kerningenieurswese en spesialiseer in kernkrag, infrastruktuur, klimaatsverandering en geopolitiek.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

As kind het ek 'n sagte hart vir al die afvlerkvoëltjies gehad, letterlik. As 'n voëltjie uit 'n nes geval het, sou ek dit versigtig optel en saggies in 'n skoenboks plaas. My volgende stap was dan om seker te maak dat die voëltjie aansterk deur iets voedsaams te eet. Wurms was nie 'n opsie nie, maar in ons huis was daar altyd voëltjiepap, beter bekend as ProNutro, wat ons met melk of water kon aanmaak en met 'n spuit die voëltjie probeer versorg het. Só is baie voëltjies al gered en vrygelaat.

ProNutro was vir 64 jaar lank deel van talle Suid-Afrikaners se huishoudings, daarom was die nuus, kort voor Erfenisdag, dat die produk gestaak gaan word 'n skok vir baie mense. Hoe nostalgies ons ook al hieroor kan raak, moet ek erken dat ek self nie kan onthou wanneer laas ek ProNutro-pap geëet het nie en dat ek net herinneringe daarvan het.

Die beëindiging van ProNutro se produksie het my laat dink aan die verhouding tussen produkinnovasie, vervaardigingsinfrastruktuur, verbruikersvertroue en handelsmerkidentiteit. PepsiCo, die eienaar van die Bokomo-handelsmerk, het die besluit geneem nadat hulle te veel klagtes oor die smaak en tekstuur van Bokomo se nuwe produk, New Generation ProNutro, ontvang het. Volgens die maatskappy was dit nie meer moontlik om die oorspronklike produkervaring met die nuwe produksieproses te vervaardig nie, daarom word dit gestaak.

ProNutro as oplossing vir 'n sosio-ekonomiese kwessie

In Suid-Afrika is daar produkte wat ons eenvoudig nie net as verbruikersgoedere kan sien nie. Sunlight seep, Ouma beskuit, Pepermint Crisp sjokolade, Oros koeldrank, OMO wasgoedpoeier, Ricoffee, Tastic rys en ja, ProNutro ontbytpap is bekende voorbeelde hiervan. Die herhaalde gebruik van spesifieke handelsmerkprodukte in huishoudings, gesinne en alledaagse roetines verkry 'n groter betekenis as net die funksionele waarde daarvan. Dis een van die redes waarom Suid-Afrikaners soveel aanklank by die Checkers Mini-veldtog gevind het, omdat verbruikers bewustelik of onbewustelik op 'n nostalgiese vlak met die produkte kon assosieer. 'n Ontbytproduk kan onder andere met kinderjare, gesinsrituele, skoologgende en vertroude huishoudelike gewoontes verbind word. Wanneer so 'n produk verdwyn, word die verlies nie noodwendig net in ekonomiese of logistieke terme beleef nie, maar ook op 'n emosionele wyse.

Interessant genoeg het ProNutro se geskiedenis vanuit 'n voedingskundige oorsprong gespruit. Die produk is in 1962 bekendgestel met die doel om proteïentekorte en wanvoeding aan te spreek. Die produk is later as 'n hoëproteïenontbytgraan met plantgebaseerde proteïen en versterkte voedingswaarde bemark. ProNutro was dus stapelvoedsel vir baie mense in 'n derdewêreldland.

Die aankondiging dat ProNutro ná 64 jaar in Suid-Afrika gestaak word, plaas hierdie verhouding tussen handelsmerk- en verbruikervertroue op die voorgrond.

Alhoewel verandering en innovasie 'n noodsaaklike deel van produksie, mededinging en aanpassing by veranderende markomstandighede is, is dit altyd nodig om 'n gevestigde handelsmerk se geskiedenis en verbruikersverwagtinge in die besluitnemingsproses in ag te neem.

Waarom proe dit … uhm … vreemd?

Die New Generation ProNutro produk is vroeër vanjaar in April bekendgestel. Voor die bekendstelling van die nuwe ProNutro het die maatskappy eers 'n nasionale verbruiker-smaaktoets uitgevoer. 'n Smaaktoets kan nuttige data oor produkvoorkeure lewer, maar dit weerspieël nie noodwendig die breër gebruiksgewoontes en langtermynverwagtinge van lojale verbruikers nie.

'n Produk wat ses dekades lank deel van huishoudings was, is reeds deel van 'n gevestigde verbruikerservaring en dus uiters sensitief vir groot veranderinge wat die produk se praktiese en simboliese betekenis beïnvloed, selfs wanneer die nuwe weergawe aan bepaalde voedings- of produksiedoelwitte voldoen.

PepsiCo het verduidelik dat die verandering met verouderde en onbetroubare vervaardigingstoerusting verband hou en dat die nuwe proses veronderstel was om meer omgewingsvriendelik te wees. Die voedingsamestelling en tekstuur is ook aangepas, wat tot die vermindering van die suikerinhoud van sowat 45% gelei het.

Dis natuurlik logies dat verouderde toerusting vanuit 'n vervaardigingsoogpunt 'n rol in die produksieproses speel. Wat tegniese doeltreffendheid en verbruikerservaring aanbetref is daar 'n beduidende verskil, omdat 'n produk aan nuwe produksie- of voedingsdoelwitte kan voldoen en terselfdertyd nie meer die ervaring bied wat verbruikers met die oorspronklike produk verbind het nie en dis presies wat met die nuwe ProNutro-produk gebeur het. Wat verbruikersvertroue aanbetref berus die vertroue nie net in die naam of verpakking van 'n gevestigde handelsmerk nie, maar ook op die verwagting dat die kwaliteit van die produk oor tyd behoue sal bly. Die handelsmerk se naam en verpakking verkoop die produk, die produkervaring oorreed die verbruiker om dit weer te koop.

Is nostalgie 'n geldige argument?

Nostalgie word dikwels in reaksies op die verdwyning van bekende produkte gebruik. Dit kan problematies wees om nostalgie as die enigste bewys van 'n produk se huidige waarde te bepaal, omdat verbruikers se herinneringe daarvan selektief en subjektief is, en 'n historiese produk nie noodwendig altyd dieselfde in samestelling, prys of beskikbaarheid is nie. Wat vir een verbruiker goed werk, werk dalk nie so goed vir 'n ander verbruiker nie.

In 'n multikultruele land soos Suid-Afrika gebeur veranderinge gereeld, maar niemand sal byvoorbeeld dit waag om aan die Ouma Beskuit-resep te raak of verander nie. Dis eie aan Suid-Afrika en ons Suid-Afrikaners is baie lief vir ons Ouma. Ek sou dus argumenteer dat die waarde van nostalgie op die emosionele en kulturele dimensies wat verbruikers aan 'n produk verbind, berus. Wanneer 'n handelsmerk se identiteit oor tyd met huishoudelike roetines en herinneringe verweef raak, kan die beëindiging daarvan 'n reaksie ontlok wat nie deur ekonomiese nut verklaar kan word nie. 'n Onderneming wat dus hierdie dimensie ignoreer, kan die omvang van sy handelsmerk se waarde vir verbruikers onderskat.

Plaaslike handelsmerk, globale onderneming

PepsiCo het Pioneer Foods, die moedermaatskappy van Bokomo, in 2020 oorgeneem, wat beteken dat die eienaarskapstruktuur van 'n gevestigde Suid-Afrikaanse handelsmerk binne 'n groter korporatiewe stelsel met internasionale bestuurs- en produksiedoelwitte geplaas is. Dit beteken nie noodwendig dat die staking van ProNutro op 'n gebrek aan waardering vir Suid-Afrikaanse verbruikers dui nie. Dit laat wel vrae ontstaan oor die plek van die geskiedenis, emosionele waarde en plaaslike betekenis van gevestigde handelsmerke binne groter korporatiewe besluitnemingsprosesse.

ProNutro se geskiedenis wys daarop dat 'n handelsmerk mettertyd meer as net 'n verbruikersproduk kan word. Wanneer 'n onderneming die besluit neem om 'n gevestigde produk te verander, of in hierdie geval te staak, kan dit ook 'n direkte impak op verbruikersverhoudinge hê. Vir 'n handelsmerk wat op vertroudheid en 'n lang gevestigde teenwoordigheid bou, is deursigtige kommunikasie krities wanneer dié kontinuïteit beëindig word. Die ruimte vir innovasie binne 'n gevestigde handelsmerk gaan hand aan hand met die verantwoordelikheid om verbruikers se ervaring en terugvoer ernstig op te neem. Indien dié dimensies geïgnoreer word, is die moontlikheid groot dat selfs 'n produk met 'n sterk geskiedenis en emosionele waarde uiteindelik ook net as 'n nostalgiese herinnering gesien sal word.

• Hilde Kruger is 'n skrywer, grafiese- en multimedia-ontwerper wat in strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling spesialiseer.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

ALANA LOURENS (“AL”): Ek is seker bietjie van 'n internet-kruiper - hopelik nie een met “vuurhoutjievingers” soos in jou gedig, “ 'n virus” nie - maar ek het jou bietjie gaan Google, want jou Instagram-profiel is privaat …

Jou LitNet-profiel beskryf jou onder meer as skrywer, dosent en vertaler wat in die Laeveld grootgeword het. En nadat ek jou bundel gelees het, blyk dit dat jou bundel jou ook só beskryf. Nie net is daar verwysings na die Laeveld in Kruiper/Crawler nie, maar het jy as digter ook elke gedig vertaal sodat dit in beide Afrikaans en Engels verskyn. Ek het toe gewonder wat jou akademiese werk oor jou sal verklap en daarom het ek na jou MA-tesis gaan kyk.

Toe ek die titel van jou tesis sien, “Translation x Poetry x Gender: A Queer-Feminist Analysis of Afrikaans Poems with English Translations” (2018), is my (knopie)spinnekop-sintuie dadelik geprikkel. So ek wil sommer begin met die volgende aanhaling wat ek in jou tesis gevind het: “Furthermore, our queerness contaminates all”.

Is ek reg wanneer ek sê dat jy queerness beskou as iets wat meer omvattend is as dit wat nie heteroseksueel en cisgender is nie? Met ander woorde: Dat dit wat queer is enigiets is wat vreemd is; wat grense oorskry en die normatiewe, wat ook al dit mag wees, uitdaag oftewel kontamineer omdat hulle “viraal” is soos in die gedig, “iemand wat op hul knieë hoort”?

SHANE: Jy is oppit. Ek verstaan en werk met kweerness innie breedste sin moontlik (dinamiese diagonale bewegings, dwarsboming van binaries, frustrasie met voorskrifte, ens.) mar ek strek my konseptualisasies vanuit kweer menslike lywe, begeertes, en gemeenskappe. Die ‘virus’ was vir my vrugbare metafoor vir kweerheid, taal, en vertaling.

AL: Dit blyk dat jy baie bewus is van die dominante, normatiewe ideologieë wat ons realiteit as Suid-Afrikaaners, maar ook skrywers, vertalers en akademici onderlê. Om dan te sê dat queerness die normatiewe “kontamineer”, is interessant en dié kontaminasie vind ek ook in jou gedigte. Ek dink byvoorbeeld nou aan van die gedigte in die eerste afdeling, soos “die rottekoning” waar skryf en die produk daarvan nie as iets mooi of grasieus beskou word nie, maar eerder as iets wat geassosieer moet word met korsige “afsettings en oorblyfsels”, en dít wat kriewel. Wou jy met Kruiper aspris die normatiewe, wat insluit taalgebruik, temas en ideologie, kontamineer oftewel uitdaag?

SHANE: Hoofsaaklik wou ek poësie skep wat ek sou geniet, speel mettie membrane tussen die spreker ennie outeur, in gesprek met verskeie digkunsgenres, gedigte, digters tree – en wys hoe ek klink. Al hierie doele vorm deel van verskeie voorafgaande tradisies – waar die teks norme uitdaag, wat van leeservaring tot leeservaring sal verskil, ontbloot dit waar daai dominante verwagtinge begin gemaklik word het.

AL: Net soos wat ons epidermis poreus is, is ons geestelike of kognitiewe grense, a.k.a. membrane, ook deurlaatbaar. So kontaminasie, of om as skrywer geïnspireer te word deur ander en die alledaagse, is seker onvermydelik. En dit bring my nou na die skrywer toe. Die spreker van “wurm” kan, volgens my, vergelyk word met 'n skrywer – maar spesifiek een wat op dooie materiaal oorleef en onverstaanbaarhede (“aaitsjooiek/tjiekierie”) produseer.

Dink jy jou uitdaging van die normatiewe, deur soos die wurm-spreker iets queer te produseer, kan mense wat (on)bewustelik inkoop in die normatiewe ongemaklik maak? En sou so 'n ongemak iets wees wat jy wil bewerkstellig?

SHANE: “Vervreemding, ongemaklikheid, en onsekerheid is normaal en belangrik vir my. Die eerie, weird, en goties is estetikas wat my fassineer en wat ek beeldskoon vind.”

AL: Rebels, vreemd en absoluut ikonies ... Ek dink jy is die Suid-Afrikaanse weergawe van Lady Gaga – en dit is 'n kompliment! Met jou skryfwerk daag jy doelbewus die dominante normatiewe figure soos die akademici en die groter kanon uit in “rot”:

liewe prof

doen 'n close reading hier

jy is 'n ikoon, kanoniek, legendaries,

spieël-brein,

as jy hunker om my weer in jou broeksak te druk

trek, hierie, kweer, rot, bloed

Wat is jou ervaring met hierdie figure? Het jy gevoel dat van die literêre hekwagters jou in hulle “broeksak” wil druk, oftewel jou wou kry om tot hulle repertoires te konformeer?

SHANE: Die skrywer en hul mentors, lektors, inspirasies, kollegas staan in professionele en literêre, mar ook sosiopsigiese verhoudings tot mekaar. Skerp hiërargieë en oneweredige wisselwerkings is vir my Oedipaal, ongesond, of ten minste un-ideal. Iets wat afgedwing word of met intimidasie oorgedra word, dra nie vars vrugte nie. Ek is dankbaarste virrie leiers en leraars wie my wêreld vergroot, my voortdryf en ons interafhanklikheid erken. Ek dink dis belangrik dat ons die kennis en uitwysings wat ons ontvang met ons eie weses en ervarings filtreer en kombineer – nuwe drywe vir 'n nuwe dag.

AL: Retweet! Jou antwoord lei my direk na my volgende vraag oor jou gedig, “welwitschia mirabilis se besies”. Ek moes eers hierdie spesie gaan Google en het agtergekom dit verwys na 'n onsterflike plant, 'n “lewende fossiel”. In jou gedig, probeer die spreker dié “kanniedood” sonder sukses verbrand. En later sê die spreker hulle “dig met blits en boer met vuur” – 'n idee wat ook in “fin-tech rotte en vlooie” voorkom met die skrywer wat sê hulle is 'n piromaan. Verwys hierdie gedigte na jou skryfproses? Of sluit dit eerder aan by die idee dat dit moeilik is om die gevestigde norme uit te daag en af te brand sodat nuwe idees (of lewe) tot stand gebring kan word?

SHANE: Ek dink daar bestaan teoretici wie sal voorstel dat elke gedig as meta-gedig gelees kan word – al hierie lesings is vir my interessant. / Sjoh – vlamme is maar magneties en sommige wortels is weerstandig. Taal, en moontlik veral Afrikaans, is vir my vlambaar: warm en voedend en aansteeklik en dodend en ruik beste innie reën.

AL: In verwysing na “mbombela gothic”: Selfs jou antwoorde is poëties en “hondmooi”! En voordat ek jou probeer oortuig om 'n parfuum te ontwikkel wat soos vlamme in die reën ruik, wil ek eers fokus op 'n ander aspek van jou bundel wat vir my interessant was.

Die persoonlike is mos polities en hierdie bundel is nie bang vir die persoonlike nie. Ek is bewus dat die spreker nie die digter is nie, maar in jou onderhoud met Dianne du Toit Albertze het julle gesels oor queer seksuele identiteite, wat jou eie insluit. Jy is nie bang om oor seks en seksualiteit te skryf nie, en jy gaan ook slim daarmee om en dink dadelik nou aan “'n kreepy krauly”. Terselfdertyd is daar gedigte (“iemand wat op hulle knieë hoort”) waar die queer spreker(s) baie bewus is dat hulle nie deur almal aanvaar word nie. Is dit 'n struikelblok wat jy self moes oorkom voordat jy meer gemaklik oor seksualiteit en seks kon skryf?

SHANE: Ons seksuele begeertes en skatologiese lewens verbind, indien nie alles met organe, meeste mense. Die grotere samelewing plaas onnodige struikelblokke aangaande natuurlike prosesse en ontwikkelings vierkantig innie pad van ons kollektiewe vryheid, plesier, en konneksies. Ek wens dat elke mens, op hul eie tempo, tussen oper koppe, hulself kan aanhou herontdek of nuwer omskep. Eers wanner mens behoorlik liefde aan jouself kan wys, kan mens voller liefde aan anner offer. Op my kaalste is ek steeds nie kaler as enige anner mens nie – as ek myne wys en jy wys joune hoef niemand meer skaam te wees nie.

AL: Hoe sê RuPaul? As jy nie jouself liefhet nie, dan hoe kan jy 'n ander liefhê?
Selfaanvaarding is wel nie maklik nie. Veral nie wanneer dit tyd is om die queer en versteekte dele van onsself te aanvaar en omarm nie. Volgens Freud word hierdie gedeeltes van onsself in die Id, die onderwêreld van ons psige, opgesluit. Nietemin raak jy in jou bundel ook aan mitologie. So ek dink ons moet saam die reis na die mitologiese onderwêreld aanpak.

Die Minotaurus word in die mite waar Theuseus hom verslaan, beskou as iets wat chaos en gevaar simboliseer – 'n man met die kop van 'n bul, 'n kruiper, wat vermy moet word. Tog het mense vandag meer empatie met dié monster omdat hy die produk van sy ouers se skandes is en dus eintlik onskuldig is. In jou bundel is die spreker per tye die brawe Theseus-figuur – die een met die mag – soos in “Theseus se Uber”. Terselfdertyd is die spreker in “Debonairs|baardskeerder” 'n “verkeerd manlike[e]” figuur met horings in hulle mond wat chaos saai en die matador verskeur.

Ek wil eintlik nou self die matador wees en daarom vra ek jou wat jy van my interpretasie dink?

Ons het reeds gesels oor jou wat met jou skrywerk die normatiewe uitdaag soos 'n minotaurus, chaos bring. Maar dink jy jy, en ander queer skrywers, tree ook op as minotaurusse in selfverdediging wanneer julle bedreig, oftewel ingeperk, voel?

SHANE: Ek love jou saamlees vannie gedigte en saamtrek vannie mitologiese verwysings en psigoanalitiese argetipes. Dis 'n groot eer om so gelees te word en te kan gesels. Partykeer raak dit uitputtend om konstant innie anti-hegemoniese posisie te wees, tog is dit moontlik 'n onontsnapbare posisie en dalk 'n etiese verantwoordelikheid vir minority gemeenskappe. Ek lief bell hooks se definisie: “‘Kweer’ nie as iets wat handel oor met wie jy seks het nie (dit kan wel 'n dimensie daarvan wees); maar ‘kweer’ as iets wat gaan oor die self wat in stryd is met alles rondom dit en wat 'n plek moet uitvind en skep en vind om te praat te floreer en te leef.”

AL: Die sprekers in baie van jou gedigte is vir my beide Theseus en die Minotaurus; dapper genoeg om hul eie queerheid te aanvaar en soos jy (en hooks) sê, bereid is om vir hulself in 'n samelewing wat hul nie altyd aanvaar nie, 'n plek te soek en te skep.

Dink jy woorde, in plaas van die swaard (die fallus en normatiewe manlikheid) is die queer-figuur as spreker maar ook kunstenaar se wapen?

SHANE: Alhoewel boeke geweld kan voorstel (en beliggaam), is daar 'n kritiese verskil tussen literêr-simboliese verteenwoordiging ennie psigies-materiële realiteite wat meeste mense aan hul lywe kan voel. Ek is baie geseën om in letterkunde en kuns te kan werk. Die Boek is medium waar onsself kan en mag uitdruk as deel van proses van verwerking. Woordelikse uitings, gesprekke, debatte ennie Biblioteek verteenwoordig vir my noodsaaklike ruimtes waar ons met mekaar kan ooreenstem en verskil en breine kan lat oopkrul en saamkoek.

AL: Ek dink jy is net soos jou sprekers – beide Minotaur en Theseus. Jy weet duidelik hoe gevaarlik en magtig woorde is en jy is dapper genoeg om die skynheiligheid van mense en hulle woorde uit te daag. Jy het jou swaard uit vir die teoretici (“wetenskaplikes”) en melodramatiese toekomstige mejuffroue Suid-Afrika (“kokkerotkommer”). Nietemin daag jy die volgende uit: Skoolliedjies soos “down by the river” wat objekte van swart vroue maak, performatiewe woke wit digters (“'n varkie”) en queer kunstenaars met universiteitsgrade wat meer blaf as byt het (“fokken faggots”). Meen jy dat skrywers en akademici maatskaplik betrokke moet wees?

SHANE: O, jy seën my met hierie beskrywing. Ek glo so ja – akademici, veral in publieke universiteite, is verskuldig ānie samelewings wat ons voed en bestudeer, en skrywers kannie sonner lesers volledig bestaan nie. Beide epistemologiese en literêre projekte dra altyd etiese verantwoordelikhede – of dit nou eksplisiet besef of verkondig word of nie.

AL: Noudat ek weet wat jou siening ten opsigte van skrywers is wat nog “kaalvoetgedigte” skryf ... Een van my gunstelinggedigte in die bundel is “Ma|knopiespinnekoppe”. Ek het hierdie gedig dadelik vir my ma aangestuur. Mag ek maar vra wat jou ma en ouma se reaksie op die gedig was? Veral omdat jy hulle ook in jou tesis bedank vir hulle “tuisgebakte feminisme”.

SHANE: My ma hou baie daarvan. Ek is nog 'n aparte gedig aan my ouma verskuldig. Dārie twee dames is elk een van my linker- en regterpote.

AL: Ek kan nie wag vir die gedig nie! Die gebruik van beide Afrikaans en Engels in die bundel maak dít queer en hibried. Jy is 'n vertaler, en duidelik 'n baie goeie een! Maar wat het jou geïnspireer om ’n tweetalige bundel te publiseer? Wou jy meer lesers só bereik binne 'n meertalige Suid-Afrika; wou jy met taal eksperimenteer en 'n queer bydrae tot beide die Afrikaanse en Engelse repertoires maak?

SHANE: Al die bogenoemde – eksperimentering, dubbele bydraes, wyer gehore. Vertaling is deel van persoonlike skryfpraktyk, akademiese belangstelling, en sommer 'n doodgewone deel van tussen tale leef.

AL: Om af te sluit: Wat is volgende vir jou as die UJ-pryswenner, PhD-student, vertaler en dosent?

SHANE: Lees en skryf en skryf en – my eie linguistiese en literêre repertoires uitbrei. Ek leef my drome uit. Dis net moontlik weens my promotors, uitgewers, families, kollegas, interaktiewe lesers (soos jy), mede-skrywers en vreemdelinge wie my vertroue bied. Oor en oor dankies.

AL: Ek en die ander vlieë wat nie skrik vir aardbewings nie (“'n wiggelaar”) sê baie dankie vir jou en jou bydra tot die Afrikaanse (en Engelse) literatuur en navorsing!

En my heel laaste vraag: Wat van 'n deel twee vir “chase net die allergex” of miskien 'n spoken word/rap-weergawe daarvan op Spotify? Want dít is net 'n oorkuiper wat wag om te gebeur ...

chase net die allergex

hy's te mean

soek 'n stache

op 'n smiley face
emoji

perske vlam

vir jou tongvleis

pound vir pound

julle's cagey

faux-fur

cover up

snit is mangy

jeuk rys

oor maag

gruis dye

spoeg’it plat

understall

fuckitup

blaf dit up fat slut

SHANE: A! Suster! Nou maak jy 'n harige jeuk wakker.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Vir ons generasie wat met die begrip “terrorisme” en die Weste se teenterreur oorloë grootgeword het in die nadraai van 9/11, sal dit dalk ondenkbaar wees oor hoe moeilik dit werklik is om terreur of terrorisme werklik te omskryf.

Ek onthou byvoorbeeld hoe ons 'n lewendige klasgesprek gevoer het oor die onderwerp in Gevorderde Strafreg, omstreeks 2018. Die lektor het ons gevra wat “terrorisme” is. Dit was opvallend hoe ons indrukke daarvan volgens ons ervaringe van die persopskrifte van die 2000’s gevorm is. Terreur en terrorisme het vir ons die metodiek en modus operandi van Islamitiese godsdienstig-gemotiveerde geweld gehad. Dit het gou geblyk dat die aanwending van vrees, of minstens die skepping van 'n vreesgedrewe openbare omgewing, die goue draad in sinvolle denke en oor terreur is.

Dit maak ander moontlikhede van besinning oop: Die mense van die Oos-Rand beleef tans terreur, waar gewone oorwegings van die gemeenskap se daaglikse agenda deur die vreesagtige koue hand van die vermoedelike vrouereeksmoordenaar vasgevang word. Die Kaapse Vlakte beleef chroniese vrees, weens die geweld onder bendelede, met gewone mense in die kruisvuur. Plaasgeweld maak van ons landbou 'n omgewing waar boere nie sonder vuurwapens en inperkende veiligheidsmaatreëls hul roeping kan uitleef nie - vrees gee die pas aan vir ons voedselprodusente.

Daar is natuurlik die risiko van “concept creep” of begripskruip wat terreur en terrorisme betref. John Tasioulas in sy kernbelangrike artikel The Inflation of Concepts (2021) waarsku byvoorbeeld teen dieselfde soort verskynsel as dit by begrippe soos “demokrasie” en “menseregte” kom, begrippe wat maklik vir retoriese redes so uitgebreid aangewend word dat dit van sinvolle, praktiese betekenis ontdaan word. Met terreur kan dieselfde ding gebeur, as elke tweede vorm van herhalende of sistematiese geweld as “terreur” gebrandmerk word. Dit sal dalk help om “terreur” en “terrorisme” te onderskei op grond van die manier waarop vrees in gevalle figureer: Byvoorbeeld, wanneer vrees gebruik word om politieke en maatskaplike uitkomste af te dwing, maak die beskrywing van “terrorisme” sin, as 'n amperse ideologiese of beleidsverbintenis tot die bewapening van vrees.

Maar dit werk nie in alle gevalle nie. “Terreur” sonder die “-isme” maak meer sin, dalk met 'n mate van retoriese flair, waar vrees die nagevolg van 'n versteurende menslike gedragsverskynsel is. Bendegeweld, byvoorbeeld, het dalk nie vrees as hoofdoelwit om 'n gemeenskap se gedrag te probeer bestuur nie, maar die turfoorloë van Manenberg en Delft het noodwendig vrees as simptome van 'n dieperliggende krisis. Dit raak moeiliker as ons in die nie-menslike omgewing inbeweeg: 'n Verskrikkende leeuplaag in die afgeleë gemeenskappe van Kenia of Zambië is sekerlik nie vanweë terrorisme nie. En die koronavirus-pandemie, vreesaanjaend soos dit was, kan nie redelikerwys as terreur beskou word nie (dit hang seker af wie jy vra…!).

Ons moet versigtig werk met begrippe soos terreur en terrorisme, en oorsigtelik maak dit sin om dit te beskou as twee verskynselvorme van vreesskepping deur mense onder ander mense. Op daardie noot het ek die vermoede, wat seker meer besinning en navorsing vereis, dat die losse gebruik van hierdie begrippe in die 2000’s en selfs voor dit tot die losbek aanwending van die begrip “volksmoord” (genocide) in die laaste dekade gelei het. As alles sommer net as terreur en terrorisme gebrandmerk kan word, wat keer ons om die retoriese kragte van die begrip volksmoord rond te gooi?

Ek kan nie anders as om Hercules Boshoff se diagnose van 'n soort nakomingsregime aan universiteitsinstellings deur 'n lens van vreesskepping en selfs “gehoorsaamheidsterreur” te lees nie. Akademici en studente word al vir eeue deur een of ander mate van nakomingsdiktaat gejag, en die strewe vir die akademie is al vir baie lank 'n stryd tussen vrye, produktiewe en unieke denke enersyds en die samelewing se staatlike, morele of godsdienstige beleide andersyds. Die spreekwoordelike laboratorium, waar die onbekende en die ondenkbare juis denkbaar en bekend gemaak word, word belas met verwagtinge, reëls en morele hoëpriesters van een of ander geur.

Dit is een ding vir diegene wat skepties is om na aanleiding van akademiese skandale soos die Cofnas-Arday relletjie te redeneer dat hierdie ou stryd 'n geskiedkundige kenmerk van die akademie as ingebed in die samelewing is. Maar die 20ste eeu het gekom met die belofte van werklike akademiese vryheid wat in grondwette, menseregtelike begrippe en uitdrukkingsvryheid vervat word. Waarom sukkel ons dan in die dag en eeu steeds met die basiese vermoë om kollegas die kans te gee om hul denke en teorieë gelykwaardig op die tafel vir akademiese gesprek neer te lê?

Hilde Kruger raak 'n punt aan wat ek hoop nog deur baie lesers na ons tafel toe gebring sal word, en dit is die ontploffing in kommersiële dobbelkultuur en die gepaardgaande openlike en selfs banale bemarking daarvan. Skep dit vrees? Beslis 'n ietwat van 'n morele paniek, maar nie sonder meriete nie: Die nuusmedia is vol tragiese verhale van mense wat hul broodgeld op die flikkerende liggies van die geluksfeëtjie vermors, tot die punt dat selfmoord of selfdood volg.

Die klassiek liberale en libertariese posisie sou seker wees dat hier geen sistemiese vreesgevolg van enige wesenlike aard kan wees nie, want dit is individue se eie verantwoordelikheid en rasionele, vrye keuse om hul geld weg te dobbel. Die argument sukkel egter as 'n mens in ag neem hoe irrasioneel mense raak onder omstandighede waar hulle met dobbeladvertering gebombardeer word, en die dobbelmaatskappye die ongereguleerde hede tot die maksimum uitmelk. Die massale gevolge hiervan skep 'n omgewing waar vervreemding, stoflike ontbering en ongelykheid die Groot Dobbelbedryf voer, en die gevoel van magteloosheid en opslurping teen die rasionele wil van mense se eie goeie verstand in, laat talle met reg vra: Wat keer my werklik om self 'n slagoffer van die bedryf te word? Staan ek enigsins 'n kans om myself en my naastes teen hierdie verskynsel te beskerm? Op hierdie manier word gewone mense deur ongebreidelde geldsug geterroriseer.

Wessie du Toit en Barend Wesseloo gryp die terrorisme motief meer regstreeks aan met oorwegings van die sekerheidsgrondslag waarop antiterrorisme funksioneer. Wessie wys uit hoe baie van die sekerhede wat ons met betrekking tot terreurbekamping koester, meer fasade as feit is. Barend raak bekommerd oor die Suid-Afrikaanse samelewing se kwesbaarheid vir bepaald Islamitiese terreur, veral omdat anti-Joodse sentiment in die nadraai van die oorlog in Gasa soms toegelaat word om straffeloos voort te duur. Suid-Afrikaners moet beslis nie vergeet dat ons land tot onlangs nog op die gryslys was wat finansiële weerbaarheid teen terrorismefinansiering betref nie. En ons geheue is kort as ons die vergrype van PAGAD in die eerste dekade na demokrasie vergeet. Ironies genoeg was PAGAD, ten spyte van Islamitiese onderstrominge, as hoofsaak ingestel op die bekamping van bendegeweld, wat self 'n terroriserende effek op die Vlakte gemeenskappe het. Vuur teen vuur, terreur teen terreur?

Oplaas is die groot vraag oor tot watter mate ons vreesbewapening sal toelaat in 'n oop samelewing waar gelyke, menswaardige en vrye debatvoering oor openbare kwessies die normaal behoort te wees. Meestal is vreesbewapening baie meer voor die hand liggend: Swak polisiëring, 'n weermag sonder tande, 'n staat wat misdaadvoorvalle gebruik om met groot beloftes groot verandering aan te kondig, ten einde die geterroriseerde samelewing te paai. Of, in die kontek van plaasgeweld, om die erns van die kwessie te relativeer en te ignoreer sodat vrees sy loop aanhou neem en ongekende skade aan ons landbougemeenskappe aanrig.

Nog DinkWeer Donderdag rubrieke:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• Wessie du Toit vra of die veiligheidsstaat werklik so almagtig is soos hy lyk, of bloot waaksaamheid opvoer en Barend Wesseloo waarsku dat Mosambiek se terreurbrand al hoe nader aan Suid-Afrika smeul.

• Piet du Plessis waarsku oor plaaslike patronaatnetwerke ná November, en Hilde Kruger vra waarom dobbelbemarking soveel vryer as tabak s’n is.

• In die week se DinkWeer-Donderdag kyk Eugene Brink verby die braaivleisvuur en Hercules Boshoff onder die universiteit se enjinkap.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. 'n OpenAI-agent (“bot”) het onwettend 'n Australiese staatsagentskap gekraak, OpenAI het dit eers weke later agtergekom.

2. Xi Jinping keer ná 11 jaar terug na die Withuis, waar Trump KI en handel op die tafel sit.

3. Ethiopië weer op die rand van oorlog nadat die regering en Tigray-magte mekaar van nuwe aanvalle beskuldig.

4. Kommunisme bring weer gelykheid na Kuba: dié keer sit miljoene saam in die donker nadat die hele land se kragnetwerk ineengestort het.

5. Venezuela se tussentydse president belowe 'n verkiesing na Maduro begin van die jaar deur die VSA verwyder is.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. Nee, hierdie is lankal nie meer net ’n Afrikaner-kwessie nie deur Jan Bosman op Netwerk24

2. Why I Changed My Mind About AI Risk deur Francis Fukuyama op Persuasion

3. You May Have Israel Derangement Syndrome deur Kyle Smith op Wall Street Journal: Free Expression

4. How China’s Zoomers lost hope deur Tianle Zhang op UnHerd

5. Germany’s Chancellor Has No Authority Left deur Yascha Mounk

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

In 1972 het die Chinese premier Zhou Enlai 'n nou beroemde antwoord op 'n vraag oor die impak van die Franse Revolusie gegee, 'n gebeurtenis wat byna twee eeue tevore plaasgevind het, met die opmerking dat dit “te vroeg is om te sê”. Die verhaal is egter te goed om waar te wees: Zhou het gedink die vraag handel oor die studentebetogings van 1968. Nietemin het hy onbedoeld iets diepgaande oor die komplekse wyse waarop groot gebeurtenisse deur die tyd heen uitkring, verwoord.

Die aanvalle van 11 September 2001 in New York en Virginia was miskien nie so ingrypend soos die Franse Revolusie nie, maar dit het kettings en vertakkings van gevolge ontketen wat die wêreld op onberekenbare maniere verander het. Een daarvan is dat 9/11 nie die laaste terreuraanval op Westerse bodem sou wees nie. Ons kan lank en breedvoerig debatteer oor hoeveel van die skuld hiervoor aan die rampspoedige militêre veldtogte van die Verenigde State in die Midde-Ooste, wat deur die Britse regering gesteun is, toegeskryf moet word. Die feit bly egter staan dat die voortdurende bedreiging van terrorisme diepgaande implikasies vir Westerse samelewings gehad het. Vanuit 'n Britse perspektief was die opvallendste verandering, na my mening, ons verhouding met die staat, juis vanweë die uitbreiding van teenterrorismemaatreëls in ons openbare ruimtes en instellings.

Wanneer 'n mens op 'n Britse treinperron wag, hoor jy gereeld aankondigings wat reisigers aanmoedig om op die uitkyk te wees vir verdagte gedrag. Dit is in wese 'n versoek dat ons ons medeburgers moet monitor en rapporteer. Veiligheidskontroles soortgelyk aan dié by lughawens het algemeen geword by museums en ander openbare ruimtes, terwyl onooglike betonpale wat moet voorkom dat bestuurders deur skares voetgangers jaag, toenemend deel van die stedelike omgewing geword het. Afsonderlik beskou, mag hierdie dinge na geringe ongeriewe lyk, maar saam dui dit op iets belangriks. Die erns waarmee veiligheidskwessies benader word, is van so 'n aard dat ons sonder veel weerstand aanvaar het dat sekere owerhede die reg het om die openbare lewe na goeddunke te beperk, ons tasse te deursoek en bevele na ons te blaf, en sodoende die karakter van ons gemeenskaplike ruimtes te verswak. En dit is sonder om eens die toesigtegnologieë, die uitgebreide polisiebevoegdhede of die vrypostige gebruik van etikette soos “ekstremis” en “terroris” deur staatsburokrasieë te noem.

Miskien moet ons dus vra: Wat is die aard van hierdie teenterrorisme-apparaat? Watter idees en aansporings dryf dit, en hoeveel mag beskik dit werklik oor? Ek het onlangs 'n artikel in die Telegraph oor hierdie onderwerp geskryf. Dit is gebaseer op 'n gesprek wat ek met die sosioloog Pete Fussey gehad het. Fussey het saam met sy medeskrywer, Mark Maguire, jare daaraan bestee om verskeie aspekte van teenterrorisme en die veiligheidsstaat te ondersoek. Die kern van hul bevindinge word vasgevang in die titel van hul komende boek, The Empty Watchtower.

Kortom, Fussey en Maguire het besef dat die meganismes van teenterrorisme dikwels minder doeltreffend, kundig en omvattend georganiseerd is as wat ons geneig is om aan te neem. Van Europese stede tot die tegnologiebedryf en die slagvelde van Irak is hierdie struktuur in baie gevalle, hoewel beslis nie in alle gevalle nie, meer gebrekkig en ongeorden as wat die uiterlike voorkoms daarvan suggereer. Dink byvoorbeeld aan lughawensekuriteit, soos ek in die Telegraph-artikel skryf:

Hul idee van die “Leë Wagtoring” het ontstaan uit waarnemings van veiligheidspraktyke by lughawens en in verskeie Europese stede. Hoe identifiseer professionele veiligheidsbeamptes verdagte individue? Die antwoord het, soos hulle bevind het, 'n groot mate van pseudowetenskap behels, en “in baie gevalle het mense dit eenvoudig blatant uitgedink”. Een teorie was dat lugpassasiers wat angstig gelyk het, meer geneig sou wees om iets weg te steek. Die voorstanders van dié teorie het egter geen bewese metode gehad om vrees te meet nie, en het ook nie in ag geneem dat baie mense bloot bang is om te vlieg nie.

Hierdie ondersoeke het soms in die absurde ontaard. By 'n lughawe met die nuutste toesigstelsels het dit geblyk dat die rekenaars in die beheerkamer nie eers ingeprop was nie en steeds in hul stofbedekkings gestaan het. Die wagtoring was letterlik leeg.

Dit blyk dat veiligheid, ten minste in sommige van sy vorme, 'n bepaalde soort teater behels. Dit gaan nie bloot oor misleidende voorkoms nie, waar een ding as iets anders voorgehou word, soos 'n moderne huis waarvan die aantreklike houtbekleding eintlik van plastiek gemaak is, of 'n foto wat geredigeer is om die persoon daarop jonger te laat lyk nie. Dit berus eerder op ons neiging om sekere tekens te interpreteer as 'n bewys van iets wat ons in ons verbeelding aanvul. In hierdie geval is dit die voorstelling van 'n owerheid met uitgebreide vermoëns tot waarneming, opsporing en kennis.

Dit is soortgelyk aan die teater, om 'n heel ander voorbeeld te gebruik, wat Robert Venturi en Denise Scott Brown gedurende die 1970’s in die argitektuur van Las Vegas geïdentifiseer het. Hulle het geskryf oor die sogenaamde “versierde skuur” (decorated shed): 'n eenvoudige, goedkoop struktuur wat neonborde en ander suggestiewe beelde gebruik om klante wat langs die hoofstraat ry, aan te spoor om in hul verbeelding 'n belofte van weelde en hedonisme te skep. Dit is natuurlik 'n sentrale tegniek van advertensies.

Wat besonder interessant is aan die voorbeeld van teenterrorisme, is dat die beeld wat in die verbeelding opgeroep word, die “towenaar agter die gordyn”, soos Fussey dit aan my gestel het, uiteindelik die beeld van bekwame ontwerp is. Ons neem aan dat al hierdie reëls, prosedures en tegnologieë deel van 'n stelsel moet wees, en dat hierdie stelsel volgens 'n konsekwente logika beplan en gekoördineer moet wees. Ons sukkel om te begryp dat sommige daarvan in werklikheid rituele is wat ontstaan het om sowel diegene wat dit toepas as diegene op wie dit toegepas word, ’n indruk van waaksaamheid en beheer te gee.

Sielkundiges gebruik die term “hipersensitiewe agentopsporing” (hypersensitive agent detection) om die menslike neiging te beskryf om bewuste en doelgerigte rolspelers in die wêreld raak te sien, selfs wanneer daar geen sodanige rolspelers is nie. Dit is waarom ons soms 'n gesig in 'n wolk sien, maar nie 'n wolk in ’n gesig nie, en waarom ons gekraak of geritsel in die nag interpreteer as moontlike bewys van 'n wese wat ons skade kan berokken. Miskien het ons 'n ander term nodig, naamlik “hipersensitiewe ontwerpopsporing”, om die wyse te beskryf waarop mense in 'n moderne, komplekse samelewing veronderstel dat die dinge wat hulle rondom hulle sien, die produkte is van omvattend ontwerpte stelsels.

Samesweringsteoretici word bespot omdat hulle glo dat elke gebeurtenis deur een of ander meesterplan bepaal word. In 'n sekere mate berus die gesag van die staat egter op dieselfde aanname.

• Wessie du Toit is 'n Britse skrywer van Afrikaanse oorsprong wat graag skryf oor idees, kultuur en ontwerp. Hierdie meningstuk word met sy vergunning vertaal en gepubliseer. Sy Substack is The Pathos of Things.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Terwyl die hele land in skok is oor die Ekurhuleni-moorde, wat opnuut die omvang van geweld teen vroue in Suid-Afrika onder die soeklig plaas, steek 'n ander bedreiging sy kop aan die ander kant van die grens, in Mosambiek, uit.

Die Islamitiese Staat in Mosambiek (ISIM) het 'n Suid-Afrikaner ontvoer.

Die Suid-Afrikaanse werktuigkundige was deel van 'n groep van sowat 20 werkers wat in die noorde van Mosambiek ontvoer is tydens 'n aanval deur gewapende indringers op 'n jagkamp, wat hulle daarna afgebrand het. Die kamp was 'n toeristebestemming. Ná die aanval het die Amerikaanse ambassade Amerikaners gewaarsku om “om geen enkele rede” na die gebied te reis nie.

Die terrorismekenner Willem Els van die Instituut vir Sekerheidstudies sê wat veral kommerwekkend is, is dat die terroriste gewys het dat hulle buite Cabo Delgado kan beweeg, wat sedert 2017 hul vesting is. Die aanval het in die naburige Niassa-provinsie plaasgevind. Albei provinsies lê in die noordelikste deel van Mosambiek. Die aanvalle in Cabo Delgado het reeds meer as 6 600 mense se lewens geëis en sowat 1,2 miljoen mense ontwortel.

ISIM het “reeds 'n tyd gelede 'n kalifaat verklaar”, sê Els. 'n Kalifaat is 'n vorm van Islamitiese regering wat deur 'n opperste godsdienstige en politieke leier gelei word. Die politieke ontleder professor Hussein Solomon sê hy meen “alle Suid-Afrikaners behoort bekommerd te wees oor wat in die noorde van Mosambiek gebeur”.

Die Suid-Afrikaner Stephen McGown is byna ses jaar lank, van 2011 tot 2017, deur al-Kaïda in Mali as gyselaar aangehou. Hy het aan die SA Jewish Report gesê dat “al-Kaïda die Islamitiese Staat (ISIS) as ekstremiste sou klassifiseer. Trouens, toe ek in Mali ontvoer is, was al-Kaïda en ISIS in 'n oorlog teen mekaar gewikkel. Teen die einde van my ontvoering het hulle egter eintlik saamgewerk.” Daarom meen hy dat, “alhoewel ISIS dit waarskynlik dryf, 'n mens waarskynlik sal vind dat al-Kaïda en ISIS saamwerk”.

Hy dink al-Kaïda en ISIS waardeer moontlik dat Suid-Afrika die Palestyne steun, maar hulle kan Suid-Afrika ook as 'n vyand beskou omdat die land troepe gestuur het om Islamitiese ekstremiste in onder meer Mosambiek te beveg. Hy meen die Suid-Afrikaanse gyselaar “kan dalk 'n wyle daar wees”.

Volgens sy ervaring was “al-Kaïda in Mali baie berekend. Hulle het 'n langtermynplan gehad en geglo aan geduld”. Daarteenoor sê hy: “Volgens wat ek gesien het, het ISIS nie juis veel geduld nie. Hulle sal waarskynlik wil hê dinge moet redelik vinnig opgelos word, en hopelik kan die Suid-Afrikaner daar uitkom en binnekort huis toe keer.”

Volgens die Departement van Internasionale Betrekkinge en Samewerking was die ontvoerde 30-jarige een van vyf Suid-Afrikaners wat by die jagkamp gewerk het. Twee het reeds na Suid-Afrika teruggekeer en twee het veilig in Mosambiek gebly. Drie Amerikaanse burgers was besig om te jag en is nie geraak nie. Hulle is uit die gebied ontruim.

Die gewapende aanval het volgens die Mosambiekse owerhede tot minstens een sterfgeval, die ontworteling van 2 700 mense, die vernietiging van toerisme-infrastruktuur en die ontvoering van 11 mense gelei. Solomon sê egter die SAOG se ingryping het “katastrofies misluk” en dat “die Mosambiekse gewapende magte nie op standaard” is om terroristebedrywighede doeltreffend te bestry nie.

In Mosambiek is daar veiliger en gevaarliker gebiede, net soos in Suid-Afrika. Om te weet waarheen jy gaan en waarheen jy nié moet gaan nie, is dus noodsaaklik. Indien enigiemand raad benodig, is hulle welkom om ons te kontak, aangesien ons bande met die Joodse gemeenskap daar het, wat leiding en bystand kan bied. Ander kenners sê egter dat die gemeenskap nie méér besorg hoef te wees as gewoonlik nie, aangesien die noordelike deel van Mosambiek reeds lank vir terroristebedrywighede bekend is. Volgens hierdie siening verteenwoordig die jongste aanval dus nie noodwendig 'n nuwe eskalasie nie.

Hoewel die aanval in 'n buurland plaasgevind het, is dit geen rede tot paniek nie. Wat reis na Mosambiek betref: Om internasionaal na enige bestemming te reis, hou risiko’s in. Daarom is dit belangrik om goed ingelig te wees en die omgewing waarheen jy reis, te verstaan.

Die noorde van Mosambiek is nog ver van Suid-Afrika en Suid-Afrika het tot dusver nie dieselfde soort terrorismevoorvalle beleef nie. Tog is dit beslis iets om waaksaam oor te wees, veral omdat ISIM nou 'n Suid-Afrikaner ontvoer het. Daarby bestaan daar ernstige vrae oor Suid-Afrika se gereedheid om 'n moontlike terrorismebedreiging die hoof te bied. Die weermag verkeer onder groot druk, terwyl die polisie relatief min praktiese ervaring met grootskaalse terrorismebedreigings het.

Terwyl Suid-Afrika reeds 'n enorme stryd teen misdaad, moord en verkragting voer, is dit verstandig om ook met een oog oor die grens te kyk — ingeval terrorisme besluit om sy kop nader aan die huis uit te steek.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Suid-Afrika is op die vooraand van 'n groter waterskeidingsmoment as dié van die 1994-oorgang. Daar is groot moontlikheid vir wye onstabiliteit. Die uitkoms van die plaaslike regeringsverkiesings van November 2026 gaan waarskynlik grondverskuiwings veroorsaak met verreikende gevolge vir ons land se politiek.

Daar gaan honderde (dalk meer as 'n duisend) raadslede wees wat hul poste en enigste bronne van inkomste verloor. Raadslede se pakkette sluit gewoonlik 'n basiese salariskomponent in, plus gestruktureerde elemente soos selfone en selfoonuitgawes, reis- en verblyf-/motorvoertuigtoelae, behuisingstoelae, munisipale bydraes tot pensioen-/voorsorgfondse (dikwels tot ongeveer 15% van die basiese salaris) en mediesefondsbydraes. Dit beteken dat gewone deeltydse raadslede tipies totale pakkette in die lae tot middel-honderdduisende rand per jaar ontvang (hoër in metros), terwyl voltydse uitvoerende posisies in groter munisipaliteite meer as R1 miljoen per jaar beloop, plus die genoemde toelaes en versekeringsdekking.

Wat nog meer kommerwekkend is, is dat baie huidige raadslede gaan hul toegang tot begunstiging verloor, soos om byvoorbeeld deur frontmaatskappye tenders met opgeblaasde pryse te bekom of daarin te deel, met die onverdiende inkomste wat daaruit voortspruit. Daar is dus baie op die spel vir hierdie kaders wat uitgestem gaan word.

Meningspeilings en voorspellings dui ook daarop dat ongeveer 50% van ons munisipale rade geen volstrekte meerderheid gaan hê nie (“hung councils”).

'n Verkiesingsnederlaag op plaaslike vlak is nie bloot die verlies van politieke invloed nie. In baie munisipaliteite beteken dit die skielike ontwrigting van 'n hele plaaslike politieke ekonomie. Dit behels salarisse wat verdwyn, komitee- en uitvoerende poste wat verloor word. En dan politieke aanstellings wat verander en gevestigde netwerke rondom kontrakte, verskaffers en toegang tot besluitnemers wat verbrokkel. Hoe groter die ekonomiese waarde van politieke beheer geword het, hoe groter is die aansporing om daardie beheer ten alle koste te behou of so gou moontlik terug te wen.

Die risiko is boonop nie net dat voormalige ampsdraers ontevrede gaan wees nie, maar dat hierdie stryd binne uiters brose instellings gaan afspeel. 'n Nuwe meerderheid of koalisie erf nie 'n skoon administraties nie. Hulle erf daardie korrupte bestaande kontrakte, skuld, vervalle infrastruktuur, personeelstrukture en dikwels jare se swak finansiële bestuur. Die politieke verandering kan dus binne enkele dae plaasvind, terwyl institusionele herstel jare neem.

En om alles te vererger, ontvou hierdie scenario binne groter provinsiale en nasionale omgewings waar staatsverval eerder die reël as die uitsondering is.

Die geskiedenis van munisipale administrasie oor die afgelope paar dekades in Suid-Afrika wys dat nasionale en provinsiale ingrypings oor die algemeen weinig verskil gemaak het. Dit is meestal net om die stoele op die Titanic se dek rondgeskuif, waarna die verdere ondergang eenvoudig voortgegaan het sodra die ingrypings formeel geëindig het.

Dit weens die feit dat die ingrypings bloot die simptome van die probleem aangespreek en nie die probleem self nie. Ou ANC-kaders wat misluk het, is bloot deur nuwe ANC-kaders vervang wat later ook weer misluk het, omdat meritokrasie nie die deurslaggewende oorweging by hul aanstellings of nominasies was nie en omdat daar nie 'n einde gemaak is aan kaderontplooiing en politieke inmenging in munisipale administrasie nie.

Maar die optrede wat van alle raadslede verwag word word uitvoerig uiteengesit in die Nasionale Tesourie se “A Guide to Municipal Financial Management for Councillors” en die Wet op Munisipale Finansiële Bestuur self. Raadslede moet hulself vertroud maak met die jongste WMFB-omsendbriewe, die munisipaliteit se spesifieke beleide en deurlopende opleiding deur SALGA of provinsiale tesourieë, aangesien praktiese toepassing en finansiële gesondheidsaanwysers voortdurend ontwikkel.

Nog artikels op Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

'n Onlangse voorbeeld van die toenemende aggressiwiteit en provokatiewe aard van sportverwante dobbelbemarking is die 2026-advertensie van die sportvoorspellingsmaatskappy Novig, met die aktrise Sydney Sweeney. In die veldtog verskyn Sweeney in verskillende sporttonele met minimale tot geen kleredrag, wat volgens verskeie vroulike atlete die seksualisering van vrouesport bevorder. Die advertensie het binne die eerste twee dae meer as 22 miljoen kyke gegenereer en 'n openbare debat ontlok. Bekende vroueatlete wat kritiek daarteen uitgespreek het, was onder andere die Olimpiese swemmer Ariarne Titmus en die Britse naelloper Amy Hunt. Die ironie is dat die kritiek op die veldtog terselfdertyd die sigbaarheid van Novig se handelsmerk verder verhoog het. Hoe meer mense daaroor praat, hoe groter is die kans dat mense wat wél in sportvoorspelling belangstel, die advertensie sal sien.

Dit wil voorkom dat die hedendaagse dobbelbedryf al hoe meer binne 'n bemarkingsomgewing funksioneer waarin dobbel van 'n afsonderlike ekonomiese of vermaaklikheidsaktiwiteit verskuif na 'n geïntegreerde deel van sport, digitale media, populêre kultuur en die alledaagse sosiale omgewing.

Die ontwikkeling van aanlynweddenskappe en digitale platforms het die proses verder versterk deur die geografiese en tydsbeperkings op toegang tot dobbelary aansienlik te verminder. Voorheen was daar 'n duideliker afstand tussen 'n mens en dobbel. Jy moes na 'n kasino gaan, 'n perdewedren bywoon of 'n verkooppunt besoek om 'n loterykaartjie aan te koop. Vandag kan dieselfde proses binne sekondes op 'n selfoon plaasvind sonder dat dit vir jou nodig is om die huis te verlaat. Hierdie ontwikkeling het egter die hele speletjie van dobbelbemarking verander, aangesien bemarking en die geleentheid om onmiddellik deel te neem nou binne dieselfde digitale omgewing kan plaasvind.

In hierdie konteks gaan aggressiewe bemarking nie net daaroor om mense met advertensies te bombardeer nie, maar ook oor hoe dobbel in ons alledaagse lewe geïntegreer word. Ons sien dit tydens sportwedstryde, op sosiale media en in die vermaak wat ons volg. As gevolg van hierdie deurlopende blootstelling kan dobbel al hoe meer soos 'n aanvaarbare deel van die samelewing begin voel.

Volgens die Wêreldgesondheidsorganisasie (WGO) is kommersialisering en digitalisering belangrike faktore in die toenemende normalisering van dobbel, terwyl bemarking, promosie en sportborgskappe as belangrike meganismes tot groter blootstelling aan dobbel bydra. Dobbel word dus nie net as 'n individuele gedragskeuse benader nie, maar ook as 'n openbaregesondheidskwessie wat binne 'n breër kommersiële en sosiale konteks beskou word. Die vraag is dus nie of individue verantwoordelike keuses oor dobbel kan maak nie, maar ook hoe die kommersiële omgewing waarin hierdie keuses gemaak word, die besluitneming beïnvloed.

Maar wat dan van tabak?

Alhoewel die verkoop van tabakprodukte in Suid-Afrika steeds wettig is, is die advertensies, promosie en borgskap daarvan grotendeels verbied.

Die WGO se Framework Convention on Tobacco Control gaan selfs verder en vereis dat lande 'n verbod op tabakadvertensies, promosie en borgskappe instel, of, waar dit grondwetlik nie moontlik is nie, die mees omvattende beperkings kan toepas. Die raamwerk sluit direkte en indirekte vorme van bemarking in en erken daarmee dat kommersiële kommunikasie 'n belangrike rol in die bevordering en normalisering van tabakgebruik kan speel. Beide tabak en dobbel kan verslawend wees, daarom is dit vir my ironies dat die wetgewing teenoor dobbel nie dieselfde streng beperkings op bemarking en promosie plaas as dié wat ons reeds ten opsigte van tabak aanvaar het nie.

Waarskuwingsetikette

In Suid-Afrika word dobbel deur 'n uitgebreide wetgewende en regulatoriese raamwerk beheer. Die National Gambling Act 7 of 2004 en die gepaardgaande regulasies stel beperkings op sekere vorme van dobbeladvertensies en verbied onder meer advertensies wat misleidend is, dobbel as 'n oplossing vir finansiële probleme voorstel of deelname op onverantwoordelike wyse aanmoedig. Die regulatoriese raamwerk erken dus reeds dat sekere kommunikasiepraktyke openbare skade kan verhoog.

Die Suid-Afrikaanse benadering verskil egter van die internasionale tabakbenadering deurdat dobbel as 'n wettige ekonomiese aktiwiteit binne 'n gereguleerde mark aanvaar word. Die doel van die regulering is dus nie om die kommersiële bestaan van dobbel uit te skakel nie, maar om die bedryf binne bepaalde grense te bestuur. Hierdie onderskeid het direkte implikasies vir bemarking, aangesien tabakbeheer hoofsaaklik vanuit 'n internasionale vlak die beperking van kommersiële bevordering gerig is, terwyl dobbelregulering in Suid-Afrika eerder die voorwaardes en inhoud waarbinne advertensies toegelaat word, reguleer.

Die verskil kan geïllustreer word deur die waarskuwings wat ons in drank-, tabak- en dobbelbemarking teëkom:

Alkoholiese drank: “Don’t drink and walk on the road, you may be killed.”

Tabakverpakking: “Smoking kills”

Dobbelbemarking: “Winners know when to quit.”

Hierdie drie waarskuwings plaas die verantwoordelikheid in 'n groot mate by die individu, waar die verbruiker sélf die risiko moet herken en verantwoordelik optree.

Volgens die National Gambling Board se 2024/25-jaarverslag het die sigbaarheid van weddenskapadvertensies en dobbelborgskappe binne die sportomgewing toegeneem. Hierdie toenemende blootstelling moet natuurlik ook binne die Suid-Afrikaanse sosio-ekonomiese konteks van onder meer ekonomiese ongelykheid, werkloosheid en finansiële onsekerheid gesien word. Bemarkingsboodskappe wat dobbel met finansiële wins of ekonomiese verbetering verbind, word juis binne hierdie sosio-ekonomiese omstandighede geïnterpreteer. Alhoewel individue verantwoordelikheid vir hul eie dobbelkeuses dra, vind spanning plaas wanneer die individu terselfdertyd aan 'n intensiewe kommersiële omgewing blootgestel word wat deelname bevorder. Die vraag is dan of 'n enkele verantwoordelike-dobbelboodskap binne 'n advertensie voldoende is om die invloed van die bemarkingsboodskap te beperk.

Waar lê die grens tussen individuele en kommersiële verantwoordelikheid?

Gegewe die bogenoemde kan verantwoordelikheid nie net by die individu lê nie. Ons moet eerder begin vra hoeveel kommersiële vryheid 'n besigheid of 'n maatskappy behoort te hê wanneer bemarking deel van die omgewing word waarin mense daagliks besluite moet neem.

Die uitdaging is dus om 'n gepaste balans te vind tussen kommersiële vryheid, individuele keuse en die beperking van dobbelverwante skade. Die keuse hoef nie noodwendig tussen totale verbod en onbeperkte vryheid te wees nie, maar eerder oor waar die grens van verantwoordelike kommersiële optrede getrek moet word.

• Hilde Kruger is 'n skrywer, grafiese- en multimedia-ontwerper wat in strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling spesialiseer.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

1. Department of Health, Republic of South Africa. 2007. Health on regulations for alcoholic beverages. https://www.gov.za/news/health-regulations-alcoholic-beverages

2. National Gambling Board. 2025. Compliance with gambling advertising provisions in terms of the National Gambling Act, 2004 and provincial legislation. 1 December. Pretoria: National Gambling Board https://www.ngb.org.za/wp-content/uploads/2025/12/NGB-Statement-Gambling-Advertising.pdf

3. Republic of South Africa. 2004. National Gambling Act 7 of 2004. Pretoria: Government Printer. https://www.gov.za/documents/national-gambling-act

4. The Guardian. 2026. ‘Sydney Sweeney, this is what women in sport look like’: female athletes lead backlash against viral advert. https://www.theguardian.com/sport/2026/sep/14/sydney-sweeney-advert-global-backlash-what-women-in-sport-look-like

5. World Health Organization (WHO). 2024. Gambling. Fact sheet, 2 December. Geneva: World Health Organization. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/gambling

6. World Health Organization Framework Convention on Tobacco Control (WHO FCTC). 2026. Guidelines for implementation of Article 13 and specific guidelines to address cross-border tobacco advertising, promotion and sponsorship and the depiction of tobacco in entertainment media. https://fctc.who.int/resources/publications/m/item/tobacco-advertising-promotion-and-sponsorship

7. Associated Press. 2026. Female athletes accuse Sydney Sweeney ad of sexualizing women in sports. 15 September. https://apnews.com/article/sydney-sweeney-ad-novig

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Na afloop van die gebeure wat afgespeel het rondom Jason Arday, die jongste swart professor aan Cambridge Universiteit, wat na aantygings van plagiaat selfdood begaan het, is daar steeds talle onbeantwoorde vrae. Nie alleen oor sy eie geval nie (insluitend die kontroversie rondom sy aanklaer, die ‘ras-realis’, Nathan Cofnas), maar ook oor die klimaat waarbinne die gebeure afgespeel het.

Die vraag is nie soseer of Arday skuldig is aan die talle versinsels en plagiaat waarvan hy aangekla word nie – dit blyk grootliks 'n uitgemaakte saak te wees, maar eerder hoe hierdie gegewens hoegaamd oorgesien en toegelaat is by een van die top universiteite in die wêreld. Dit gaan hier oor meer as blote nalatigheid, dit gaan oor die versaking van die wese van die universiteit, 'n versaking wat gesetel is in 'n verreikende en onnadenkende beswyming. Sowel Arday as sy aanklaer Cofnas het in die ban van 'n beswyming beland wat denke volledig belyn met ras.

Dit sal daarom oorhaastig wees om die verhaal wat Arday oor homself vertel het, as onbelangrik te beskou vir die ontvouiing van die gebeure. Arday se verhaal oor homself toon sterk ooreenkomste met die verhaal van Prins Lev Nikolajevitsj Mysjkin, die hoofkarakter uit Dostoevsky se roman Die Idioot. Mysjkin ly as kind aan epilepsie, wat hom verhinder om normaal te ontwikkel. Op 'n gegewe oomblik verslap die greep van sy kwaal en ontwikkel Mysjkin teen 'n ongekende spoed en toon hy buitegewone potensiaal. Soos in Arday se geval word Mysjkin 'n oornagsensasie. Een ding wat hy nogtans behou, is sy kinderlike onskuld, omdat sy insigte gesuiwer gebly het van alledaagse lewenservaring, en hierdie onskuld was by uitstek die bron van sy betowering oor die publiek.

Mysjkin raak boonop op twee vroue verlief. Hoewel hulle in baie opsigte van mekaar verskil, vorm albei spieëlbeelde van die prins in dié opsig dat hulle in welgestelde families ingebore word (wat weliswaar nie by Arday die geval is nie), en hoogsbegaafd is. Nastasja Filippovna Barasjkova word beskryf as die donker skoonheid, 'n weeskind van adelike herkoms wat onder die toesig van 'n weldoener mishandel word. Haar onskuld is dan van jonks af besoedel. In die tweede geval is Aglaja Ivanovna Jepantsjina, 'n welgestelde, voorbeeldige vrou wat skerpsinnig is, maar wat nie met haar intelligensie te koop kan loop nie. Altwee vroue kon nie teregkom in die samelewing van hulle tyd nie, en altwee sien in Mysjkin 'n ongerepte potensialiteit waardeur hulle eie potensiaal na buite gekannaliseer kan word.

Dit is uiteindelik Nastasja se donker en aangetaste skoonheid wat Mysjkin aantrek. Nadat sy egter deur 'n ander jaloerse minnaar vermoor word, word Mysjkin so erg getraumatiseer dat hy weer in sy aanvanklike kondisie verval. Die wêreld was helaas nie vir sy onskuld geskik nie, soos die refrein van Don McLean se liedjie oor Van Gogh weerklink “this world was never meant for one as beautiful as you”.

Mens sou iets van hierdie tweespalt tussen die vervreemde, beskadigde skoonheid en die meer tradisionele gestalte kon inlees in die diskoerse van Arday as akademikus en Cofnas. Arday verteenwoordig nie alleen Mysjkin nie, maar die koppeling van Mysjkin aan Nastasja, die mishandelde donker skoonheid. Na die ontmaskering kan Arday egter nie anders as om soos Mysjkin terug te keer na sy aanvanklike onskuld nie (in hierdie geval was dit egter 'n vervalsde onskuld, en derhalwe neem Arday sy eie lewe).

Cofnas se ras-realisme is gesetel in ewe bedenklike idees onder die dekmantel van wetenskaplike objektiwiteit, naamlik dat aanlegtoetse sekere rasse ondergeskik aan ander bewys. Hierdie toetse meet die vermoë van kinders op 'n bepaalde ouderdom sonder inagneming van die impak van vroeë kinderontwikkeling. Daarvolgens deel hulle rassegroepe dan op in verskillende ingebore vlakke van intelligensie.

Daar heers 'n vals tweespalt tussen Cofnas en Arday wat op niks minder as 'n lui terughunkering na 'n suiwer en onskuldige essensie dui nie, 'n suiwerheid wat sy bestaan regverdig in spanning met 'n gekontamineerde ander wat konstant negeer moet word. Hierin lê die Janusgesig van die hedendaagse politieke en akademies-ekonomiese diskoers opgesluit.

Hoewel raspolitiek vir die moderne mens welbekend is, moet die herkoms maar ook die ontwikkeling daarvan verstaan word. Raspolitiek is in wese 'n moderne verskynsel, en moet gelees word teen die agtergrond van mites oor verhewe herkoms gekoppel aan eksklusiewe toegang tot tegnologie. Twee gelyklopende gebeurtenisse lê in die agtergrond van hierdie verskynsel, wat telkens met nuwe oorgange op nuwe wyses neerslag vind, naamlik die Industriële Revolusie en nasionalisme.

Die opkoms van nasionalisme is juis gekoppel aan die industriële revolusie omdat die staat 'n bondgenoot in nyweraars gevind het wat landelike mense gelok het na die stad waar hulle geld wat deur die staat gedruk is kon ontvang, wat hulle losgemaak het van die vasale landhere. Sodoende is identiteit tot mindere kategorieë soos nasionaliteit verskraal wat die gelaagde samelewing ondermyn en wat noodwendig met die breedste merkers werk wat binne die logika van die merkers bevoordeling en onderdrukking tot gevolg sal hê.

Reeds met die ingang van die Industriële Revolusie is die vrees boonop vir die vervanging van die mens met die masjien gekweek. Hieruit ontstaan die risiko dat die mens in sowel sy produktiwiteit as sy verbruik tot die eenvoudigste en berekenbaarste kategorieë verskraal word, naamlik tot werker en verbruiker. Vroeg reeds waarsku Adam Smith teen hierdie logika wat dreig om ‘stupidity’ te verhoog, en bygevolg word die winspunte van die Verligting, naamlik die verhoging in algemene geletterdheid (oftewel bemagtiging), vervang met die moralistiese politiek van werkskepping – die bedding van populisme. Op die korttermyn kan meerderheidsdiktatuur soms vooruitgang in die hand werk (dink aan die 1930’s in Duitsland), maar dit beskou mettertyd alle kompetisie as lewensbedreigend. Raspolitiek as moderne verskynsel verteenwoordig in wese 'n mismoedige oorgawe aan determinisme, die determinisme bepaal deur kenmerke los van bemeestering, naamlik gene en tegniek, waardeur sukses behaal word.

Kultuur is nie abstrak nie, dit wil sê dit herken geskiedenis en omstandighede, maar steek nie vas hierby nie, dit behou 'n aanvoeling en verantwoording teenoor die verlede, hede en toekoms, self en ander, nie as eksklusiewe dimensies nie, maar as gespreksgenote. Om 'n voorbeeld uit geykte cliché’s te ontleen: beskawing dra bewustheid van die feit dat dit die beste is om mense self te leer visvang vir 'n voortbestaan, maar dit weet ook dat visvang kwalik moontlik is waar die damme opgedroog het en waar visvangregte weggeneem is (soos treffend uitgebeeld word in die kortverhale van E. Kotze oor die Weskusgemeenskappe in die vorige eeu).

Soortgelyk aan die biometriese identifikasie van swart mynwerkers wat nie kon skryf en handtekeninge maak nie deur hulle vingerafdrukke en later pasboeke, so word ras as toegang tot die kennismyn van die universiteit gebruik. Die diamante wat as kennis gemyn word is allerlei citation index begrippe. Hoe meer aanhalings 'n artikel verwerf, hoe hoër word die artikel aangeslaan. Oor die geldigheid van die argumente word daar weinig gesê, dit is die akademiese ekwivalent van meerderheidsdiktatuur. Die kennisekonomie skakel dan sodoende oor in 'n tegnopopulisme, wat gesag verwerf in eenvoudige merkers wat mettertyd nuwe konfigurasies van gesag vorm rondom uiterlike kenmerke en identifikasie, eerder as bemeestering en inhoud.

Is akademiese instellings nog ingestel op bemeestering, verantwoordende agentskap met kritiese diskoers as onderbou, of bloot op belyning, nakoming en instemming tot oorvereenvoudigde begrip en welluidende slagspreke?

Nog artikels deur Dr. Hercules Boshoff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Erfenisdag was nog altyd vir my 'n vreemde en amorfe jaarlikse gebeurtenis.

Jeugdag, Vrouedag en Versoeningsdag se name is ten minste aanduidend van waaroor dit gaan, al is dit ironies dat hulle elke jaar as vakansiedae dien terwyl daar telkens oor die uitdagings met hierdie groepe en begrippe gemor word. 'n Maand ná Vrouedag is daar 'n reeksmoordenaar los aan die Oos-Rand wat vroue vermoor en die media is (weer) vol oproepe om vroue teen geslagsgebaseerde geweld te beskerm. Elke jaar word die jeug se lot ten aansien van hemelhoë jeugwerkloosheid, misdaad en swak onderwys bekla terwyl die ekonomie voortstotter. Hierdie dae kom en gaan, en politici hou toesprake, maar die kern van die probleem word nooit aangespreek nie. Dit bly dae van vertoon waaraan min mense werklik waarde heg.

Maar erfenis is veronderstel om iets meer positief te wees, en makliker om te vier. Want ons almal het een of ander soort erfenis waaraan ons kan vasklou. Die vraag is egter of ons bewus is van welke erfenis gevier moet word, en of dit minder problematies as die ander vakansiedae se betekenis en werklikheid is.

In 'n heterogene samelewing soos Suid-Afrika kan erfenis nie losgemaak word van versoening nie, en daar sit die knoop. Die vermaarde historikus prof. Hermann Giliomee het nog altyd volgehou dat dit belangrik is vir 'n diverse land om respek vir mekaar te koester, ten spyte van die onvermydelike en hardnekkige klowings en politiekery.

Myns insiens word Erfenisdag meestal te reduksionisties benader te midde van onversoenende gedrag deur veral die regering, maar ook ander rolspelers. Dit is hoekom hierdie dag jaarliks nie-amptelik in Braaidag ontaard het, want dit is omtrent die enigste (en onomstrede) gemene deler waarop daar landwyd aanspraak gemaak kan word. Rugby is tewens toenemend iets wat deur die verskeie kulturele, rasse- en etniese groepe in die land omarm word.

Dit is op stuk van sake seker beter as niks en veel eenvoudiger samelewings het al in bloeddorstige konflik verval in die afwesigheid van vertonerige versoeningsfaktore. Dit kan egter nie al wees waarop die breë publiek, asook die onderskeie groepe en subgroepe, terugval wanneer erfenis ter sprake kom nie. Daar kan ook nie van respek sprake wees as plekname soos Graaff-Reinet se name goedsmoeds en onnodig hernoem word nie. Of as geskiedenis subtiel of openlik in geskiedeniskurrikulums op eenogige en oorvereenvoudigde wyses uitgebeeld word nie. Dit is waar versoening en erfenis plek maak vir griewe of ten minste ongeërgdheid.

Erfenis is juis iets wat voortdurend en vir die toekoms geskep word, al het dit per definisie met die verlede en nalating te doen. Wat in 2026 gebeur, het 'n impak op toekomstige erfenis en versoening. Erfenis moet meer behels as eenvoudige maar welmenende gebare en maklike uitweë. Helaas is ons almal skuldig daaraan dat ons nie eers genoeg aandag aan ons eie erfenis gee nie, wat nog ander groepe s’n. Gevolglik bly ons selfbehep, maar op 'n oppervlakkige manier. Baie Afrikaners en Afrikaanssprekendes in den breë weet nie eers hoe hul en deur wie hul taal tot stand gekom het nie. Huidige Afrikaanse sangers met 'n beperkte woordeskat is vir hulle belangriker as die mense wat in die aangesig van enorme weerstand opofferings gemaak het sodat Afrikaans vandag kan bestaan – boonop as 'n gevorderde een.

Die krag van taal moenie geringskat word nie, maar daar moet 'n diepliggende waardering en respek daarvoor wees – veral deur die sprekers self. Hilde Kruger se stuk wys juis uit hoe Takealot op 'n kreatiewe, dog geringe wyse, 'n beleefde buiging in die rigting van taalerkenning maak. Hulle het hul naam in die amptelike tale in die aanloop tot Erfenisdag op afleweringsbokse gebruik. Sy skryf:

“Sonder dat die veranderde handelsnaam te veel van die verbruiker se aandag opeis, word die ontvanger steeds op 'n eenvoudige wyse met taal en identiteit gekonfronteer.”

Ek wil persoonlik sien dat allerlei maatskappye meer doen om hul produkte op deurlopende wyse idiosinkraties aan te bied. Takealot het dit op 'n eenvoudige maar kreatiewe wyse gedoen wat nie sonder meer deur hul mededingers, soos die multinasionale Amazon, begryp sal word nie. Dit is soms lagwekkend hoe selfs plaaslike maatskappye hul nismarkte lomp en verkeerd in hul werklikheidsvreemde reklame benader. En Takealot kan nie bloot hier ophou nie. So, wat is volgende? Hoe gaan hulle erfenis, kultuur en uiteenlopende outentiekheid verder gebruik?

Ek kan nie vir alle taalgroepe praat nie, maar van wat ek van veral Afrikaners se taalgebruik op sosiale media sien, laat my veelal net kop skud. Te veel van ons besig geradbraakte taal met ooglopende spelfoute oor kwessies van verontregting jeens ons, asook ons taal en kultuur. Ons is vrywillig besig om Afrikaans weer 'n kombuistaal te maak in ons gebelgdheid en soeke na geregtigheid. Dit is tekenend van hoe ons vergeet het van die duisende mense – gewoon sowel as bekend – wat oor die laaste anderhalf eeu gewerk het om Afrikaans te standaardiseer, uit te brei en te bevorder sodat dit 'n omvattende en gesofistikeerde pragtaal kan wees.

Dit verbly my dat my vernaamste alma mater, die Universiteit van Johannesburg, nog steeds taalpryse toeken en boonop aan verdienstelike Afrikaanse werke – meer as twee dekades nadat die Randse Afrikaanse Universiteit daarin opgegaan het en die taal by ander histories Afrikaanse universiteite baie meer stief behandel word. Soos Lezli Edgar in haar slotparagraaf skryf:

“Elkeen van hierdie toekennings en tekste dra op hul eie manier die verantwoordelikheid om Afrikaans se verhale van die verlede, hede en toekoms te skryf en vas te vang.”

Hierdie werke val dalk nie in almal se smaak nie en dien straks nisnuuskierighede meer as die massamark, maar dit staan nietemin in die teken van hoe wyd die gehalte en omvang van Afrikaans steeds is. As jy nie daarvan hou om poësie en keurliteratuur te lees nie, lees speurverhale, romans en misdaadfiksie, want dit is alles in Afrikaans beskikbaar. Ek het juis onlangs H.G. Wells se The Invisible Man in Afrikaans vir die eerste keer gelees. Lees ook oor jou eie geskiedenis en erfenis om dit beter te verstaan. Ons as skrywers en meningsvormers in Afrikaans het daarom ook 'n plig om kreatief en voortreflik, maar nie oordrewe hoogdrawend nie, met die taal om te gaan. Die gewone leser moet aanklank kan vind.

Professor Nils Gilman stel die dekades lange dilemma van die universiteitswese (altans in Amerika, maar met ongetwyfelde raakpunte in Suid-Afrika en die Weste) op treffende en sobere wyse aan die bod. Universiteite behoort plekke van akademiese vryheid, oop maar robuuste gesprek en empiriese ondersoek te wees. Hy beskryf die erfenis en aanloop van elite-universiteite se politieke skeidslyne en hoe, anders as wat veronderstel word, die radikale linkses as minderheid verkeerdelik die beeld van woke-instellings geskep het. Helaas het hierdie universiteite (en die meerderheid liberales) tussen regse en linkse ideologiese vure beland het. In Suid-Afrika is daar nie só 'n regse teenreaksie nie en ons (altans openbare) universiteite het in transformasie-eksperimente verander – met al die woke-bagasie wat daarmee saamgaan.

Daniël Eloff se uiteensetting van die ANC se treurmare word weerspieël in hul sigbaarheid in die aanloop tot 4 November se plaaslike verkiesing. Ek bly in die Boland, kom gereeld in die Kaap en was onlangs vir meer as 'n week in Johannesburg en Ekurhuleni. Die verbeeldinglose “Vote ANC”-plakkate kan slegs plek-plek in laasgenoemde metro’s gesien word. Ek dink persoonlik nie dat ons nog van “die regerende party” gepraat moet word wat die ANC betref nie. Hulle is toenemend net nog 'n party-in-regering. Hulle is deel van ons erfenis, en dis waar hul houvas moet bly: In die verlede. Nie alle erfenis is goed en verdien bewaring nie. Wat 'n post-ANC toekoms inhou, is nog onseker maar dit kan erger wees as ons nie ons mees basiese en maklikste reg uitoefen nie. Dat verandering wel aan die gang is, is gewis. Gaan stem dus gerus op 4 November.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• Daniël bring ons op hoogte van die impak van die ANC en ander partye se versuim om betyds kandidate vir die proporsionele kieslyste in te dien, en Hilde berei voor vir Erfenisdag deur die verhoudinge tussen kulturele erfenis en kommersiële bemarking te bekyk.

• Lezli Edgar bring terugberig oor die UJ-pryswenners in Afrikaanse vertaalwerk en digkuns en bespreek die digkuns van Shane van der Hoven en Antjie Krog, terwyl 'n ouer leenskrywe gegun deur Professor Nils Gilman die akademiese skeidslyne in Amerika onder oë neem.

• Laastens heroorweeg Paul die ou waarheid oor genesing deur tydsverloop as deel van sy DinkWeer Donderdag-rubriekbeurt.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. Daad by woord vir Carney-isme? Mark Carney, premier van Kanada, het die EU se plan verwelkom om dié land tot die EU se eerste assosiaatlid te verklaar.

2. Donald Trump het steun vir 'n verenigde Ierland uitgespreek en gesê Noord-Ierland en die Republiek behoort saamgevoeg te word.

3. Navorsers beweer die gletser-vloedramp in Nepal en Tibet is deur verswakkende gletserys weens die klimaatkrisis veroorsaak, wat moontlik deure open vir baanbrekerslitigasie rondom klimaatsverandering.

4. Saoedi-Arabië beweer dat die Hoethi-rebellebeweging die heilige stad van Mekka bedreig, wat deur die beweging ontken word te midde van sy militêre seges.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. Dis hoe apartheid in trurat lyk deur Johann Maarman op Netwerk24.

2. How ‘Progress, Inc.’ neuters the working class deur Evan Barker op UnHerd

3. How Racial Ideology Continues to Poison the University of Cape Town deur Richard Wilkinson op The Common Sense

4. In die Goudstad moet jy bly innoveer deur Elsje Language-Jordaan op Netwerk24

5. Apparently Criminals Don’t Have Free Will, But Elites Do deur Rob Henderson

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

Daar is 'n interessante stukkie verkiesingsnuus wat maklik so tussen al die groter politieke geraas minder as 50 dae voor stemdag verlore kan raak. Van Suid-Afrika se 4 485 wyke is die DA die enigste party wat in elke enkele wyk 'n gesertifiseerde kandidaat het.

Die EFF mis net een wyk. Die ANC mis 65. MK het kandidate in 3 770 wyke en mis dus 715, so ongeveer een uit elke ses wyke het die party nie 'n kandidaat nie. Die VF Plus dek sowat driekwart van die land se wyke. Die Patriotic Alliance het 2 932 kandidate en mis 1 553, meer as een uit elke drie het hulle nie 'n wykskandidaat nie. ActionSA het 'n kandidaat in net meer as die helfte van alle wyke.

Natuurlik beteken hierdie deelname-dekking nie dat 'n party noodwendig meer stemme gaan kry nie. Maar dit sê iets oor organisatoriese reikwydte. Om duisende kandidate te werf, keur, administreer en betyds deur die OVK se proses te kry, is 'n enorme logistieke onderneming. Die OVK het uiteindelik 136 790 kandidate vir 10 526 raadsetels gesertifiseer. Hier kyk ons natuurlik ook net na die wykslyste. Die ander helfte is natuurlik die proporsionele verteenwoordiging.

In 'n metros kry 'n kieser twee stembriewe: een vir 'n wyksverteenwoordiger en een vir proporsionele verteenwoordiging, oftewel PR. Die persoon wat die meeste stemme in 'n wyk kry, word direk verkies. Die PR-komponent dien dan as die balanserende meganisme wat die munisipale raad se uiteindelike samestelling in die algemeen proporsioneel maak. Die Grondwet vereis dat die kiesstelsel in die geheel proporsioneel verteenwoordigend moet wees.

Kieshof staan vas

Teen hierdie agtergrond is die ANC se huidige uitdagings met sy PR-lyste nie bloot 'n administratiewe verleentheid vir Fikile Mbalula en Kie nie.

Die Kieshof het Woensdag die ANC se poging van die hand gewys om 181 uitgeslote kandidate in ses munisipaliteite te herstel. Die ANC sê hy gaan verdere regsremedies ondersoek. Mangaung is een van die geraakte munisipaliteite. Daar in die Rosestad is die ANC se wykskandidate steeds in die wedloop, maar sy PR-lys is tans nie aanvaar nie. Derhalwe kan die ANC in Mangaung en 'n handjievol ander munisipaliteite geen proporsionele verteenwoordiging kry nie, net daar waar die party wyke wen.

In die 2021 plaaslike regering verkiesings het die ANC 51 van die raad se 101 setels gewen. Bestaande uit 40 wyke en 11 PR-setels. Die DA het 26 gehad, die EFF 12 en die VF Plus vyf.

Indien die ANC hierdie keer sonder 'n geldige PR-lys moet klaarkom, kan hy nie verlore wyke later met PR-setels “opmaak” nie. Sy raadslede sal in wese deur wyksoorwinnings verkies moet word. Die ANC sal sonder PR-setels, al 51 Mangaung-wyke moet wen om op sy eie 'n gewone meerderheid van die 101-setelraad te hê. Hierdie stad wie se grasvlaktes Mark Twain in 1896 beskryf het as “as beautiful as Paradise,” kry dus heel moontlik 'n nuwe regering in November vanjaar.

Dit wys ook waarom meningspeilings vir plaaslike verkiesings versigtig gelees moet word. Gestel 'n peiling sê party A het 40% en party B 30%. Dit vertel nog nie vir jou presies hoe die raad gaan lyk nie. Waar daardie 40% sit, is belangrik. 'n Party kan 'n klomp wyke met 52% wen en elders swaar verloor. 'n Ander party se stemsteun is dalk verspreid tussen klomp wyke.

Met PR-verrekening, onafhanklikes, plaaslike partye en vanjaar se ontbrekende kandidaatslyste- en die vertaling van “steun” na “setels” word veel meer wiskundig en ingewikkeld. Maar een ding is duidelik. Soos ek verlede week geskryf het is Suid-Afrika reeds besig om 'n post-ANC-erabinne te gaan. Die ANC gaan nie na November verdwyn nie maar die ou politieke orde waar die ANC die spil is waarom byna alles draai is besig om te verbrokkel. Die DA se volledige kandidaatdekking, saam met onlangse deurbrake soos die Evaton-Wes-tussenverkiesing dui op bepaalde politieke momentum. En dit wys op die party se groter organisatoriese selfvertroue en ambisie.

Maar 'n mens moet om dieselfde rede na die EFF kyk. Om in 4 484 van 4 485 wyke 'n kandidaat te hê, is 'n buitengewoon wye organisatoriese voetspoor. Wat ook al met die party se steunvlak gebeur, dit is nie 'n klein streeksparty.

Kyk mens na die terugkerende SAKP. Die ander rooi party het kandidate in 4 397 wyke (98% van die land) en betree dus hierdie verkiesing met amper nasionale dekking. Dit is die SAKP se eerste algemene verkiesing sedert 1994 wat hy direk en onafhanklik onder sy eie naam aan deelneem, hoewel hy reeds in die 2017 Metsimaholo-tussenverkiesings onafhanklik deelgeneem het. Die party se besluit om in 2026 “wall-to-wall” mee te ding volg op meer as twee dekades se interne debat oor sy verhouding met die ANC.

Wat die SAKP se deelname in November gaan inhou het ons reeds vroeër vanjaar 'n klein voorsmakie in Emfuleni van gesien. Maki Tshabalala het in Mei Evaton-Wes vir die DA met net agt stemme gewen. Die SAKP het slegs 3% oor die hele wyk gekry, hoewel hy by een stemdistrik 10% gehaal het. Die SAKP het nie noodwendig die ANC die wyk gekos nie want mens weet nie vir wie daardie kiesers andersins sou stem nie. Maar wanneer die wenmarge agt stemme is, kan selfs 'n 3%-party 'n noemenswaardige invloed hê.

MK en die SAKP ding nou op plaaslike vlak onafhanklik mee om dele van 'n kieserskorps waaruit die ANC histories steun geput het. Terselfdertyd brei ander partye hul geografiese voetspoor uit.

Ons staan dus op die vooraand van 'n plaaslike verkiesing wat waarskynlik gaan lei tot 'n groot politieke herskikking. Een wat peilings vooraf bloot 'n prentjie kan skets oor totale steun, en nie hoe munisipale rade saamgestel gaan word nie.

Wyke, PR-lyste, plaaslike kandidate is alles belangrik. Maar wie op stemdag opdaag gaan uiteindelik bepaal wie ons land se munisipaliteite gaan regeer.

Nog artikels deur Daniël Eloff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Erfenisdag in Suid-Afrika het oor die afgelope dekades 'n breër betekenis gekry as net 'n geleentheid waarop kulturele tradisies en historiese identiteite gevier word. Dit het ook 'n belangrike ruimte geword waarin ondernemings hulself binne gesprekke oor identiteit en behoort posisioneer. Hierdie verskuiwing bring die verhouding tussen kulturele erkenning en die kommersiële aanwending van erfenis onder die soeklig.

Met die aanloop tot Erfenisdag, wat op 24 September plaasvind, het Takealot vanjaar 'n erfenismaandveldtog geloods waarin die maatskappy se naam op afleweringsbokse in Suid-Afrika se 12 amptelike tale vertaal is. In Afrikaans is Takealot nou “Vatbaie”, in isiZulu lees ons “Thath’okuningi”, in Sesotho is dit “Nkatsengata” en so kan ons aangaan. Interessant genoeg is daar nie 'n geskrewe vertaling van “Takealot” in SASL (SA Gebaretaal) beskikbaar gestel soos die ander tale nie, maar word dit eerder deur 'n digitale weergawe visueel uitgebeeld. Volgens Takealot is die doel van die veldtog om die mense, tale en kulture, wat die handelsmerk oor die afgelope 15 jaar gevorm het, te erken.

Die belangrikste aspek van Takealot se veldtog lê heelwaarskynlik in die keuse van die verpakking as kommunikasiemedium. Ek het in 'n vorige Ontlaer-artikel, Koffie en die toekoms van kommunikasie, vlugtig verduidelik dat wegneemkoffiekoppies nie net as 'n houer vir die produk is nie, maar ook as 'n draer van handelsmerkkommunikasie en dis was ons in Takelot se veldtog ook kan raaksien: Die afleweringsboks word nie net as 'n funksionele houer gesien nie, maar as 'n verlenging van die handelsmerk wat direk by die verbruiker se woning aankom. Deur die handelsnaam op die bokse te verander, kan die verpakking ’n vorm van visuele kommunikasie gesien word wat die produk, handelsmerk en kulturele identiteit met mekaar verbind.

In die bedryf sê ons ontwerpers gereeld: “Design is so simple, that’s why its so complicated,” en Takelot se veldtog kan as 'n uitstekende voorbeeld daarvoor gesien word; Sonder dat die veranderde handelsnaam te veel van die verbruiker se aandag opeis, word die ontvanger steeds op 'n eenvoudige wyse met taal en identiteit gekonfronteer.

Deelnemende Bemarking en Sosiale mediaprodukte

Tradisionele reklame is hoofsaaklik gebaseer op die oordrag van 'n boodskap vanaf die handelsmerk na die verbruiker. In hedendaagse veldtogte poog besighede om inhoud te skep wat mense kies om te bespreek, fotografeer en op sosiale media te wil deel - beter bekend as deelnemende bemarking.

Interessant genoeg kan Takealot se bokse ook as 'n sosiale-mediaproduk gesien word. Die veldtog kry dus 'n tweede lewe buite die oorspronklike verpakking, wanneer die verbruiker kies om die boks af te neem en die foto op platforms te deel met die doel om die taal te herken en die betekenis daarvan met die publiek te bespreek. Ons kan selfs sê dat dit die gevoel van behoort ook ondersteun, aangesien een van die bokse die verbruiker se taal daarop het en die verbruiker dus gereeld op die uitkyk daarvoor sal wees.

'n Relevante voorganger is Coca-Cola se Phonetic Can-veldtog wat in 2018 en 2019 geloods is. Coca-Cola het destyds name uit Suid-Afrika se verskillende taalgemeenskappe op blikkies en bottel-etikette geplaas en daarmee saam ook 'n uitspraakgebaseerde weergawe om mense te help om die name korrek uit te spreek. Ek het nou nog nie 'n blikkie of bottel met my naam daarop gekry nie. Nietemin, die veldtog is aanvanklik gebou op die internasionale Share a Coke-konsep wat op 'n plaaslike wyse aangepas is met die doel om spesifiek op Suid-Afrika se diversiteit en sosiale verhoudings te reageer.

In beide gevalle word Coca-Cola en Takealot se verpakking as 'n kulturele kommunikasiemedium gesien. Coca-Cola se doel was om 'n geleentheid vir verbruikers te skep om 'n ander persoon se naam uit te spreek, jou eie naam tussen kulture te soek of mense bymekaar te bring. Takealot se naamverandering op die afleweringsbokse kan weer as in 'n geleentheid gesien word om Suid-Afrikaanse tale sigbaar te maak.

Nog 'n bekende Suid-Afrikaanse voorbeeld vir hierdie strategie is Cadbury se P.S.-sjokolade, wat reeds in 1997 bekendgestel is en as Suid-Afrika se eerste sogenaamde “messaging bar” gesien kan word.

Die produk het sjokolade in 'n kommunikasiemedium omskep deur boodskappe soos I Love You, Thanks, I’m Sorry, Big Hugs en You’re Awesome op die verpakking te plaas. Die betekenis van die produk lê dus nie net in die sjokolade nie, maar in die vermoë om 'n emosionele boodskap namens die verbruiker oor te dra. In 2019 het Cadbury hul Find Love in Your Language-veldtog geloods en P.S.-sjokolades se verpakking aangepas deur die sin “I love you” in 11 amptelike Suid-Afrikaanse tale, SASL ingesluit, bekend te stel. Die veldtog is spesifiek ontwerp om mense in staat te stel om liefde in jou taal uit te druk.

In hierdie opsig kan die Cadbury-, Coca-Cola en Takealot-veldtogte binne dieselfde breër tendens geplaas word deur die fokus van 'n handelsmerk wat iets wil sê na wat die verbruiker deur die produk kan sê te skuif. Die produk is dus nie net 'n kommoditeit nie, maar 'n instrument vir selfuitdrukking, verhoudings en kulturele deelname.

Taal as 'n lewende erfenis

Dis natuurlik nie verkeerd om jou erfenis te vier of te herdenk nie, maar wanneer erfenis slegs deur tradisionele uitdrukkings soos kos, kleredrag, musiek en historiese simbole verteenwoordig word, kan dit die indruk skep dat kultuur hoofsaaklik net met die verlede verbind is, eerder as om dit as 'n voortdurend ontwikkelende deel van die hedendaagse samelewing te beskou en dis waar taal inkom:

Taal is terselfdertyd histories én hedendaags. Dit is deel van mense se daaglikse bestaan en word voortdurend gebruik, verander en herinterpreteer. Ek, as Afrikaanssprekende, put steeds genot uit deur Afrikaanse woorde te vind wat ek in my woordeskat kan integreer. Woorde soos tandslaan (eet) of jeugdeeg (grimering) bly persoonlike gunstelinge. Deur taal op 'n moderne kommersiële produk sigbaar te maak, verwys ons nie erfenis as iets uit die verlede nie, maar eerder as iets wat steeds deel van die hedendaagse Suid-Afrikaanse samelewing vorm.

My standpunt is dus dat Takealot se erfenismaandveldtog as beide 'n bemarkings- en 'n kulturele kommunikasiestrategie verstaan behoort te word. Dit is nie nodig om die kommersiële motief te ontken om die kulturele waarde daarvan te erken nie. Die veldtog wys hoe bemarking binne die terrein van identiteit kan funksioneer. In 'n ander Ontlaer-artikel, Airlink: Vlieg laag. Dink hoog., het ek verduidelik dat handelsmerke lankal nie meer net produkte of diens verkoop nie maar eerder hulself binne die kulturele wêreld van hul verbruikers posisioneer. In 'n diverse en histories komplekse samelewing soos Suid-Afrika kan hierdie strategie egter verantwoordelik of opportunisties toegepas word.

Takealot se veldtog is interessant omdat dit die handelsmerk se mees herkenbare element, hul naam, tydelik prysgegee het met die doel om ander tale sigbaar te maak. 'n Handelsnaam is 'n kernkomponent van 'n onderneming se identiteit en speel 'n belangrike rol in handelsmerkherkenning, die tydelike vervanging daarvan kan dus risiko’s inhou. Die ironie is dat hierdie selfvermindering-tegniek juis die handelsmerk versterk. Deur minder oor Takealot te praat, skep die onderneming 'n groter gesprek oor wie die mense is wat Takealot gebruik.

• Hilde Kruger is 'n skrywer, grafiese- en multimedia-ontwerper wat in strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling spesialiseer.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die UJ-prys vir vertaling word toegeken aan Wium van Zyl vir sy vertaling van Die ongelukkige en treurige verhaal van die Gouden Buys 1693. Die teks van die eerste druk is vir hierdie uitgawe van Nederlands na Afrikaans vertaal.

Die teks handel oor Mei 1693 toe Lourens Thijszoon Vijselaar en Daniël Silleman in Nederland op die VOC-skip, Gouden Buys, klim. Nog voordat die kus van Suidelike Afrika op die horison verskyn, is byna al 190 bemaning op die skip oorlede aan skeurbuik en ander siektes. Vijselaar en Silleman het aan land gegaan om hulp te soek. Tot hul groot skok kom hulle uit by 'n paar oorspronklike bewoners van die Weskus. Hierdie Khoikhoi blyk egter nie “wilde mensvreters” te wees soos hulle gemeen het nie, maar hulle redders in nood. Juis danksy hul hulp slaag die twee jongmanne daarin om die Kaap de Goede Hoop te bereik. Slegs Daniël Silleman sou uiteindelik weer sy vaderland sien. Hy vertel dan sy “ongeluckig, of droevigh verhaal aan sy Enkhuizense uitgewer Van Straaten” wat dit in 1695 as boek publiseer.

Met eerste opslag kruip die wondering in oor hoekom ons terugkeer na die vadertaal van Afrikaans om 'n Nederlandse storie te vertel aan die Afrikaner van vandag. Doen die Afrikaner nie juis afstand van Europa om vol geklee te word in Afrika klere en kleure nie? Hierdie terugkeer is nie soseer gefokus op afstand nie, maar erkenning. Afrikaans het van meet af uit vertaling en meertaligheid ontstaan, en dit bly vandag nog die kanaal waardeur die taal homself verryk en relevant hou. Van Zyl se vertaling herinner ons daaraan dat Afrikaans nooit in isolasie floreer het nie, maar juis omdat dit gedurig met ander tale in gesprek getree het.

Tale skep verbintenis

Dié gedagte staan ook sentraal tot die UJ-pryse se eie visie op Afrikaans se toekoms: meertaligheid wat deur meertaligheid self gevoed word. Dit is die diepgaande krag van die woord, van sierlike skryfkuns, van tale wat mekaar aanvul eerder as uitsluit. Tale is nie mure wat skei nie, maar brûe wat bou. Verskillende stemme wat saam die kulturele landskap vorm.

Hierdie meertalige ingesteldheid vind konkrete gestalte in vanjaar se pryswenners, wat elk op hul eie manier bewys hoe verskillende tale en stemme mekaar kan verryk eerder as verdring.

Die 2026 debuutprys vir Afrikaans gaan aan Shane van der Hoven en die onafhanklike uitgewer Umhlanga Press vir Kruiper-Crawler. Shane verdiep homself in Afrikaanswees, sonder om sy eie-identiteit te verloor. So sement Shane hulself as die stem van die nuwe jong generasie digters in Afrikaans.

Shane se digbundel is die eerste van sy soort om op die kortlys en die toekenning vir enige UJ-prys te kom. Kruiper-Crawler is 'n translinguistiese/tweetalige digbundel, waarby die Afrikaanse gedigte in Engels vertaal word. Maar die vertaling vang nie die boodskap van die Afrikaanse gedigte vas nie, omdat die vertaling verskil van, inmeng met, of selfs die Afrikaanse gedig teenstaan met tye. Deurdrenk van ironie en literêre toespeling, lyk Kruiper-Crawler se buitenste skild taai en vol dorings. Maar breek deur tot by die sagte binnekant, en jy beland in ‘n wêreld van selftwyfel en linguistiese onsekerheid, 'n diep liefde vir die onbekende, en, op sy kern, 'n jong digter wat ontdek watter soort wese hulle eintlik is.

In totaal is die bundel 'n terugblik op die fases van die lewe. Die digter/spreker se onskuldige kindwees verlaat hulle, wat veroorsaak dat hulle tot 'n volwassenheid kom wat met onsekerhede gevul is. Uitdagings met en vrae oor tyd, seksualiteit, kuns, kultuur, liefde, en politiek binne-in die wêreld van die digter/spreker. In die bundel kom 'n selfbewustheid op by die digter/spreker, op 'n “tong in die kies” manier, wat meevoer vir die leser om hierdie selfbewustheid aan hulself te stel. Hierdie maak die bundel 'n hedendaagse zeitgeist vir Afrikaans as geheel.

Die titel word bevestig met die beskryf van onreine diere wat op die grond rondkruip. Die digter/spreker verwys na rotte, erdwurms, bosluise, wurms en miere met die gebruik van beeldspraak en woordspeling. In hierdie digbundel speel woorde, taal, en klank saam. Kaalvuis slaan Shane die figuurlike ekso-skelet van Afrikaanse poësie om dit te herrangskik tot 'n nuwe vorm.

Hoewel die bundel 'n absolute baanbrekerswerk vir Afrikaanse literatuur en kultuur is, is dit eerder Shane se toespraak wat die oomblik in tyd vir my vasvang. Shane se stem breek deur snikke wanneer hulle hulself voorstel as digter in die Afrikaanse ryk. Shane verduidelik hulle skryf proses as iets wat letterlik plaasvind: “Ek skryf met my lyf, met my vingers wat tik, ore woorde hoor, oë wat kyk, en woorde wat uit my mond kom”. Hierdie letterlike skryf proses is die moeisame omswaai van gevoel en denke in werklike fisiese bestaan in. Dit is wat Kruiper juis doen, dit verleen 'n stem aan sogenaamde kruipers wat dieselfde moeisaamheid van wees probeer ligter maak. Hier perspektief van Kruiper-Crawler kom na vore wanneer Shane oor hulle letterlike stem praat ook: “Hierdie stem gee my nog altyd weg…. Ek is queer. Ek is so bly dat ek met die teks nie hoef weg te kruip nie, en nie hoef weg te steek alles wat saam met hierdie stem kom nie.”

Met Kruiper-Crawler neem Shane nie net die verantwoordelikheid op om sy eie werklikheid van Afrikaans wees poëties vas te vang nie, maar ook om dit tweetalig te doen. 'n Bewustelike keuse wat wys hoe meertaligheid en persoonlike waarheid hand aan hand kan gaan. Waar Shane sy geslote self deur vertaling oopvou, neem Antjie Krog met Binnerym van bloed 'n ander vorm van verantwoordelikheid op: dié om haar eie lewe, sonder skuiling agter ‘n verteller, in haar eie woorde vas te lê.

Antjie Krog se Binnerym van bloed ontvang die UJ-prys vir 2026. Antjie het al menigde pryse op nationaal en internationale vlak verower, so waste waarde hou hierdie een dan in? Binnerym van bloed is iets wat bestaan omdat Anjtie bestaan. Nou dit mag voor die hand liggend klink, maar wanneer teks gelees word is die leser geneig om die skrywer en die verteller van die storie as dieselfde persoon waarteneem. Maar, in literatuur word die skrywer en verteller geskei. Antjie het hierdie wel nie gedoen met Binnerym van bloed nie.

Dit omarm haar hele lewe van kind wees, oor skrywer wees, en om skrywers kind te wees. Wat dit verg om ‘n skrywer wees is wat Antjie vertel in Binnerym van bloed.

Die leser word op reis geneem saam saam met die verteller/skrywer van die roman. Deur middel van humor, ongemak, en brutaliteit vertel Krog haar eie lewe en en waarneeming van skrywerskap. Die dinamiek van gesin staan sentraal in hierdie verteling, met kwessies soos grondbesit as wit Afrikaner in Afrika wat ook aangespreek word en die identiteit wat daarmee gebind word. Binnerym van bloed vang ook die verandering van die Afrikaanse politiek en kultuur was. Die tyd verskyning is die roman is die van pre- tot post-apartheid. Hiermee hou Antjie vir ons die Afrikaanse kompleksiteit van die verlede en hede saam vas vir ons om oor te besin. Binnerym van bloed is hoe 'n groot meerderheid van hedendaagse Afrikaaners en toekomstiges Antjie sal leer ken en verstaan in haar eie woorde.

Elkeen van hierdie toekenings en tekste dra op hul eie manier die verantwoordelikheid om Afrikaans se verhale van die verlede, hede en toekoms te skryf en vas te vang. Van Zyl se vertaling, Shane se tweetalige digkuns, en Krog se onverskrokke tiepe outobiografie wys saam dat meertaligheid nie ‘n bedreiging vir Afrikaans is nie, maar juis een van die kragtigste maniere waarop die taal bly voortleef.

Nog artikels deur Lezli Edgar:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks