DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• Daniël deel sy insigte oor die logika van verstrooiing wat die MK-party se steun betref in die komende verkiesing, en Hilde Kruger probeer agterkom wat Die Blazer doen aan moderne modegiere.

• Dirk Hagen maak sy debuut by OntLaer met 'n deeglike besinning oor die standhoudendheid en herkoms van die oppergesag van die reg, en Piet du Plessis is besorg oor die moontlikheid dat vreemdelingehaat tot iets muteer wat sigself na binne rig.

• Hugo Krüger het genoeg gehad van pseudowetenskap in die gimnasium, Dirk Hartford bekyk hoe die SAKP heel vermetel 'n linkse gefuif reël, maar juis dieselfde mense is wat gelykheidspolitieke bewegings in SA ondermyn het, en Barend Wesseloo wys na dubbele standaarde tussen Israel en Westerse lande.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. Somaliland het aangekondig dat hy 'n ambassade in Jerusalem gaan open nadat Israel sy afskeiding van Somalië amptelik erken het.

2. Vrese oor die nuwe Ebola-uitbraak in die DRK neem toe nadat die land se sokkerspan hul Wêreldbeker-oefenkamp en afskeidsgeleentheid in Kinshasa gekanselleer het, met die dodetal reeds bo 130.

3. OpenAI berei glo voor vir 'n beursnotering reeds môre, met Goldman Sachs en Morgan Stanley se hulp, nadat Elon Musk se saak teen die ChatGPT-vervaardiger Dinsdag van die hand gewys is.

4. Trump-gesteunde oud-Navy SEAL Ed Gallrein het die rebelse Republikeinse kongreslid Thomas Massie in Kentucky se voorverkiesing geklop.

5. SpaceX het verlede jaar 'n verlies van $4,9 miljard op inkomste van $18,7 miljard gely, het die tegnologiemaatskappy in sy IPO-aansoek van 200 000 woorde bekend gemaak.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. New Atheism’s Curiosity Problem deur Matt Whiteley op This Isle is Full of Noises.

2. Only Upsides for SA’s Middle Classes if They Do These Things deur Frans Cronje op The Common Sense.

3. You Can’t Trust Anything Anyone Writes deur Talia Barnes op Persuasion

4. In Cuba, Socialism Has Morphed Into A Racket deur James Bloodworth op Persuasion.

5. Forget the manosphere. It’s angry Leftie women we need to worry about deur Rowan Pelling op The Telegraph.

6. Absurd Claims of Dog Rape and Genocide deur John Spencer op sy Urban Warfare Substack.

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

Die film The Devil Wears Prada 2 illustreer op oortuigende wyse dat die hedendaagse modebedryf binne 'n mediakonteks funksioneer wat fundamenteel deur sosiale platforms herstruktureer is.

Waar mode-inligting tradisioneel deur gedrukte tydskrifte, redakteurs en gevestigde modehuise gefilter en gereguleer is, het digitale platforms toenemend die primêre ruimtes geword waar tendense ontstaan, versprei en gevolg word. Hierdie verskuiwing impliseer nie net die versnelling in die tempo van modekommunikasie nie, maar ook 'n herstrukturering van gesagstrukture wat bepaal wat nou as nuuswaardig of stylvol gesien kan word.

Die film The Devil Wears Prada (2006) bied 'n kulturele metafoor vir die era van gedrukte mode-gesag. Die karakter Miranda Priestly, gespeel deur Meryl Streep, verteenwoordig 'n stelsel waarin mode onder 'n streng hiërargie beheer word deur tydskrifredakteurs en modehuise wat as poortwagters optree. In hierdie model beweeg tendense stadig van die loopplank na tydskrifte en uiteindelik na massamark-klere. Die cerulean sweater-monoloog illustreer hoe selfs alledaagse klere deel van 'n lang, beheerde ketting van estetiese invloed is.

Mode deur baie lense

Gedrukte mode-tydskrifte soos Vogue, Vanity Fair en Harper’s Bazaar het aanvanklik hierdie funksie as kulturele gesagsfigure vervul deur nie net te bepaal wat mense dra nie, maar ook hoe mode as 'n kulturele en sosiale praktyk verstaan word. Hierdie tydskrifte was stadig, gesofistikeerd en redaksioneel gefilter, met beperkte uitgawe-siklusse wat die tempo van mode bepaal het.

Die opkoms van sosiale media het egter hierdie stelsel die afgelope 20 jaar ontwrig en in The Devil Wears Prada 2 (2026) word dit duidelik raakgesien. Navorsing toon dat gedrukte mode-tydskrifte wêreldwyd 'n bestendige afname in sirkulasie ervaar, terwyl die toename in digitale uitgawes en aanlyn platforms drasties verhoog, wat die afname in druk-siklusse deels kompenseer maar nie omkeer nie. Hierdie verskuiwing is nie net 'n verandering in formaat nie, maar 'n fundamentele herdefiniëring van hoe mode-inhoud toegepas word.

Tradisionele tydskrifte verloor hul funksie as primêre trendsetters oftewel giergewers, omdat sosiale media platforms soos Instagram en TikTok dadelike toegang tot mode-inhoud teen bekostigbare pryse kan aanbied. Waar 'n tydskrif vroeër maande vooruit beplan is, kan 'n TikTok-video 'n globale tendens binne ure skep. Hierdie verskuiwing het die ekonomiese model van gedrukte media ook beïnvloed, aangesien advertensiebegrotings toenemend na digitale platforms en smaakmakers beweeg, eerder as gedrukte publikasies

Alhoewel gedrukte mode-tydskrifte nie verdwyn het nie, het hul rol verander. In plaas daarvan om massa-inligting te lewer, beweeg baie publikasies na 'n premium of versamelbare model. Uitgawes word nou minder gereeld gepubliseer, maar met groter klem op estetiese gehalte en kulturele waarde. Hierdie herposisionering is deels 'n reaksie op die oorvloed en snelheid van digitale inhoud, wat die unieke waarde van fisiese tydskrifte as tasbare kultuurprodukte versterk.

Terselfdertyd het sekere tydskrifte ook digitale strategieë geïntegreer om relevant te bly. Hulle funksioneer nou as multimediaplatforms eerder as net drukpublikasies. Gevolglik funksioneer hulle toenemend as multimediale platforms eerder as uitsluitlik gedrukte publikasies. Hierdie transformasie impliseer egter dat die tradisionele funksie van gedrukte modepublikasies as finale gesagsinstansies in modebedeling beduidend afgeneem het.

Mikro-tendense en die Verbrokkeling van Estetiese Eenheid in mode

In die hedendaagse digitale landskap volg mode nie meer 'n hiërargiese benadering nie, maar eerder 'n netwerkgedrewe stelsel waarin gebruikers, smaakmakers en algoritmes gesamentlik bepaal watter tendense sigbaar en relevant word. Sosiale media het mode verander in 'n vorm van visuele kommunikasie wat voortdurend herinterpreteer word. Gebruikers is nie meer passiewe lesers van tydskrifte nie, maar aktiewe deelnemers wat inhoud skep, deel en verwerk.

Hierdie verandering impliseer dus dat mode toenemend meer demokraties geword het, maar terselfdertyd ook in 'n groter mate besig is om te verbrokkel. In plaas van een dominante estetiese rigting, bestaan daar nou duisende mikro-tendense wat gelyktydig floreer. Die spoed en volume van inhoud beteken dat tradisionele redaksionele filters nie meer die primêre rol speel nie en dat algoritmes en gebruikersbetrokkenheid nou die relevansie en sigbaarheid daarvan bepaal.

Gebuiker-gemaakte Estetika

In Suid-Afrika illustreer die onlangse TikTok-tendens “Kyk wat doen 'n blazer” hoe globale digitale modekultuur plaaslik aangepas word. Hierdie tendens het ontstaan uit eenvoudige inhoud wat die transformerende effek van 'n blazer beklemtoon, maar het vinnig ontwikkel tot 'n breër kulturele taal van styl en selfuitdrukking.

Die belang van hierdie tendens lê daarin dat dit toon hoe mode-inhoud nie meer van internasionale modehuise of tydskrifte afhanklik is nie. Plaaslike gebruikers skep self estetiese betekenis deur kort-video’s en digitale narratiewe op sosiale media te deel. Handelsmerke en individue gebruik hierdie tipe inhoud om identiteit, humor en bemarking te kombineer, wat wys hoe sosiale media 'n ruimte van aktiewe kulturele produksie geword het.

Die sentrale kentering in die modebedryf is die verskuiwing van media-gesag van institusionele beheer na algoritmiese en deelnemende netwerke. Waar tydskrifte soos Vogue vroeër bepaal het wat relevant is, word sigbaarheid vandag deur interaksie, deelbaarheid en platformlogika bepaal. Selfs gevestigde publikasies moet nou meeding met individuele inhoudskeppers wat dikwels 'n groter invloed op die teikenmarkte het.

Hierdie nuwe model het beide voordele en uitdagings. Aan die een kant is mode meer toeganklik en inklusief; aan die ander kant is dit meer kortstondig en beïnvloed deur digitale aandagsekonomieë wat vinnige verbruik bo diepgaande kulturele analise prioritiseer.

Die verhouding tussen sosiale media en gedrukte mode-tydskrifte weerspieël 'n breër verskuiwing in globale mediakultuur, waarin tradisionele vorme van mediagesag toenemend herstruktureer word. The Devil Wears Prada funksioneer as 'n simboliese voorstelling van 'n era gekenmerk deur gesentraliseerde, redaksioneel-gedrewe modegesag, terwyl die hedendaagse digitale landskap eerder gekenmerk word deur netwerkgedrewe, algoritmiese en gebruiker-gegenereerde mode-narratiewe. Gedrukte mode-tydskrifte het nie verdwyn nie, maar word eerder as 'n kulturele tydsdokument gesien en nie as die primêre drywers van tendense nie. Binne hierdie nuwe ekosisteem word mode nie meer as gepubliseerde inhoud gesien nie, maar eerder as 'n dinamiese proses wat voortdurend binne digitale ruimtes geskep, herskep en herinterpreteer word. Hierdie ontwikkeling laat die vraag ontstaan of individue in die toekoms steeds sal poog om tred te hou met vinnig veranderende tendense, en of persoonlike styl eerder sal verskuif na 'n meer outonome uitdrukking van individuele voorkeur.

Daar is natuurlik ook 'n duidelike onderskeid tussen mode en tendense, maar dit is 'n storie vir 'n ander dag. Soos die bekende karakter Miranda Priestly sou sê: “That’s all.”

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die groot politieke vraag van die volgende paar jaar is waarheen gaan MK se steun gaan wanneer die party uiteindelik begin ineenstort. Die geskiedenis van Suid-Afrikaanse politiek wys dat partye wat gebou word rondom protes, persoonlike lojaliteit en een dominante figuur selde lank hou.

Al veroorsaak sulke partye dikwels groot opskuddings, hou hulle dikwels nie lank nie. Sonder strukture, interne dissipline, opvolgplanne en 'n geloofwaardige plaaslike grondslag, word hulle uiteindelik gevange gehou deur dieselfde krag wat hulle geskep het, naamlik die kultusfiguur. MK is nie werklik 'n gewone volhoubare politieke party nie. Dit is 'n protesstem en 'n voertuig vir woede teen die ANC, teen Cyril Ramaphosa, teen die RNE, teen die huidige orde en teen die gevoel dat die bevrydingsbelofte nie nagekom word nie. Maar dit is nie 'n gevestigde party met 'n diep, onafhanklike organisasiekultuur wat nodig is vir volhoubare partypolitiek nie.

Maar die party se verkiesingsuitslag in 2024 was merkwaardig. Nasionaal het MK 58 setels in die Nasionale Vergadering gewen en die EFF verbygesteek as die derde grootste party in die land. In KwaZulu-Natal het MK die grootste party geword met sowat 45% van die stemme, byna soveel steun as die IVP, ANC en DA saam. Dit was dus nie 'n klein protessein nie.

Talle kommentators maak wel nou die fout om MK se steun as 'n nuwe permanente blok te beskou. MK se kiesers is nie almal “MK-mense” nie. MK se steun bestaan uit Zoeloe-nasionaliste, anti-ANC-aktiviste, Zuma-lojaliste, anti-Ramaphosa-kiesers (dis nie dieselfde as anti-ANC nie), gefrustreerde oud-ANC-kiesers, radikale protesstemme en gewone heel gematigde Suid-Afrikaners wat bloot teen die huidige orde wou stem.

Dit beteken dat MK se stemme waarskynlik nie eendag netjies as 'n pakket na 'n enkele ander party sal beweeg nie. Hulle gaan versplinter. En Suid-Afrika het hierdie storie al voorheen gesien.

Hoop vir MK is 'n Cope

Die mees ooglopende voorbeeld is COPE. Toe die Congress of the People in 2008 uit die ANC se interne skeuring gebore is, het dit vir 'n oomblik gelyk asof Suid-Afrika 'n nuwe groot opposisieparty sou kry. COPE het senior ANC-figure gelok. Dit het die taal van grondwetlikheid, interne demokrasie en anti-Zuma-politiek gepraat. En in 2009 het COPE meer as 7% van die nasionale stem gekry en 30 setels in die Parlement gewen. Vir 'n splinternuwe party was dit ’n buitengewone prestasie.

Maar toe kom die werklikheid van politiek. Dis een ding om teen die ANC ideologies en in meningsblaaie te baklei, maar dit is iets anders om 'n politieke party op die been te bring wat doeltreffend en wyd aan verkiesings deelneem. COPE moes 'n identiteit bou wat groter is as die oomblik waaruit dit gebore is maar dit kon nie. Net vyf jaar later in 2014 was COPE gereduseer tot drie setels. Daarna het dit verder gekrimp tot byna politieke onsigbaarheid, en vandag het hierdie party geen parlementêre verteenwoordiging nie.

'n Party kan dus uit 'n enorme nasionale breuk gebore word en steeds binne 'n dekade feitlik verdwyn.

Anders as COPE het die EFF wel langer gehou. Dit het 'n duideliker ideologie, 'n sterker visuele identiteit, 'n energieke jeugbasis en 'n meer militante politieke styl opgebou. Vir 'n tyd het dit selfs gelyk asof die EFF dalk die uitsondering op die reël sou wees: 'n protesparty wat mettertyd 'n volwaardige en noemenswaardige politieke party word.

Die EFF het 'n redelike duidelike verkiesingsplafon van 10%.

Selfs die EFF wys die perke van persoonlikheidspolitiek. Die EFF was nog altyd ondenkbaar sonder Julius Malema. Die rooi barette, parlementêre teater en hul ideologiese posisionering draai uiteindelik om hom. Die party het wel ander bekwame en prominente figure gelok, soos Floyd Shivambu en Mbuyiseni Ndlozi, maar die het ook al intussen die party verlaat. Oor tyd het dit duidelik geword dat daar beperkte ruimte is vir onafhanklike politieke swaartekrag binne 'n party waar alles om een figuur wentel.

Daar is dus vir die EFF 'n sleutelpersoon- (key-man) en konsentrasierisiko, en Malema se eie regskwessies maak dit nog meer prominent. In April vanjaar is hy tot vyf jaar tronkstraf gevonnis in die vuurwapensaak, hoewel hy hangende appèl nog vry is. Indien die vonnis uiteindelik gehandhaaf word, kan dit ernstige gevolge vir sy parlementêre posisie hê. 'n Politieke party wat rondom een figuur wentel word in sy geheel kwesbaar wanneer die sentrale figuur kwesbaar word.

MK is nog meer blootgestel aan hierdie gevaar as die EFF. Die EFF het ten minste oor jare 'n styl, 'n taal, 'n organisasie en 'n jong aktivistebasis opgebou. MK het net vir Zuma.

Verskietende Sterre

Daar is dus 'n duidelike Suid-Afrikaanse patroon van “oomblikspartye”. Ons politieke geskiedenis is vol partye wat op 'n spesifieke breuk, persoonlikheid of oomblik gebou is. Buiten dié wat reeds bespreek is, was daar onlangs Agang, die Independent Democrats, die UDM en die NFP, en langer gelede was daar Oswald Pirow se Nuwe Orde-beweging in die 1940’s, Albert Hertzog se Herstigte Nasionale Party ná sy breuk met die Nasionale Party in 1969, en die New Republic Party wat in 1977 uit die sterwende United Party probeer herrys het, maar gou tot 'n hoofsaaklik Natalse nisparty verskraal het. Almal wys hoe moeilik dit is om 'n party te bou wat groter is as die persoon, krisis of nis waaruit dit ontstaan het.

MK se toetsvraag is of dit sonder Zuma kan bestaan. Die waarskynlike antwoord is nee.

Die volgende vraag is dan waarheen die stemme gaan. Die maklikste antwoord is dat dit terug ANC toe gaan. Maar dit is waarskynlik te eenvoudig. Sommige MK-kiesers sal natuurlik terugkeer na die ANC, veral indien die ANC in KwaZulu-Natal nuwe plaaslike geloofwaardigheid opbou of indien die party ná Ramaphosa 'n nuwe interne balans vind. Maar baie MK-kiesers het nie net tydelik van die ANC afgedwaal nie. Hulle het teen die ANC gestem omdat hulle die ANC self as deel van die probleem begin sien. Hulle het nie bloot vir Zuma gestem nie maar teen 'n mislukte regerende orde gestem.

Die idee dat hierdie kiesers sommer outomaties “huis toe” sal gaan, onderskat hoe diep die breuk met die ANC geword het.

Gaan hulle dan EFF toe? Daar is immers ideologiese oorvleueling tussen MK en die EFF. Maar die EFF is self nie meer die vanselfsprekende tuiste vir protesstemme nie. En indien Malema se politieke toekoms onseker bly, is die EFF minder van 'n bestemming en meer van 'n tussenstasie.

Gaan hulle IVP toe? Hier is die saak sterker, veral in KwaZulu-Natal. Die IVP het geskiedenis, strukture, plaaslike regeringservaring en 'n diep gewortelde politieke identiteit. In 'n post-MK-landskap kan die IVP waarskynlik sommige tradisionele, konserwatiewe en Zoeloe-identiteitsbewuste kiesers terugwen. Maar dit sal ook nie vanself gebeur nie. Die IVP is nie die enigste politieke uitdrukking van Zoeloe-identiteit nie, en die IVP het, soos die ANC, sy eie politieke bagasie.

Verder is Zoeloe-kiesers nie 'n homogene stemblok nie. As Zoeloe-kiesers bloot as 'n etniese blok gestem het, sou KwaZulu-Natal se politiek baie eenvoudiger gelyk het. Oor dekades was Zoeloe-kiesers verdeel tussen die IVP, die ANC, die NFP, die DA, kleiner partye en nou MK. Politiek in KwaZulu-Natal was nog altyd twee dinge, lewensgevaarlik vir sy politici en dinamies verkiesingsgewys. Ons moet onthou dat in die 1994 verkiesing het die IVP 'n volstrekte meerderheid in KwaZulu-Natal gewen en was slegs een van twee provinsies wat dus nie deur die ANC toe regeer is nie.

Net soos Afrikaners nie almal vir een party stem nie, soos ook doen Zoeloes nie. Etnisiteit maak saak in Suid-Afrikaanse politiek, maar dit verklaar nie alles nie.

Die DA gaan waarskynlik nie die grootste erfgenaam van MK se stemme wees nie. Maar daar is waarskynlik 'n segment van MK-kiesers wat nie radikaal ideologies is nie. Hulle het MK nie gestem omdat hulle elke beleidsposisie van die party onderskryf nie. Hulle het MK gestem omdat hulle kwaad, vervreem en sonder 'n politieke tuiste gevoel het.

Hierdie kieser is nie noodwendig anti-DA nie. Hy of sy is dalk skepties of wantrouig oor die DA maar bereid om sy stem vir die DA te gee as hy of sy oorreed kan word.

Blou Rebelle uit die MK?

Die DA kan dus aan gematigde proteskiesers 'n beter vorm van rebellie bied. Nie chaos teen die stelsel nie, maar bekwame regering teen mislukking, nie vernietiging van instellings nie, maar herstel van instellings.

Daar is reeds tekens dat sommige gemeenskappe wat geskiedkundig buite die DA se kernsteun geval het, bereid is om ongewone vennootskappe te oorweeg wanneer hulle voel dat die bestaande orde hulle versaak het. Dieselfde Zoeloe-groeperings wat vir MK stem is ook bereid om met organisasies soos AfriForum te werk. Dit wys dat Suid-Afrikaanse politiek meer vloeibaar is as wat die ou etniese ontledings toelaat. Wanneer mense voel hul veiligheid, grond, taal, gemeenskappe of ekonomiese toekoms word bedreig, ontstaan nuwe gesprekke wat nie net deur die ou struggle-kategorieë verklaar kan word nie.

So die mees waarskynlike post-MK-scenario is verdere versplintering.

Sommige MK-kiesers sal terug ANC toe gaan. Sommige sal IVP toe gaan. Sommige sal EFF toe gaan. Sommige sal by 'n kleiner MK bly. Sommige sal na nuwe plaaslike partye beweeg. Sommige sal glad nie weer stem nie. Sommige sal dalk DA toe beweeg.

Die post-MK-era gaan dus waarskynlik nie een wenner hê nie. Dit gaan 'n politieke strooiveld hê.

Nog artikels deur Daniël Eloff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Moderne gym-kultuur het iets stilweg buitengewoons reggekry: dit het die eenvoudige handeling van die sluk van gegeurde stof — saam met 'n hele steierwerk van twyfelagtige wetenskap — in 'n kenteken van persoonlike deug verander.

Stap enige fiksheidsentrum deesdae binne en jy sal die volle ritueel sien ontvou: jong mans wat vloeistowwe in plastiekbottels met ernstige konsentrasie skud, elke gram op hul fone intik, obsessief ysters pomp en die nuutste beïnvloeder-protokol napraat asof dit van die bergtop af gekom het. Die verkooppraatjie verander nooit: “ontploffende wins”, “metaboliese optimalisering”, “wetenskaplik gefundeerde transformasie”, alles aangebied met die glansende sekerheid van 'n waagkapitaal-dekking of 'n laatnag-advertensie. Maar stroop al die bemarking en algoritmiese swaai af, en wat oorbly is 'n multimiljard-dollarmasjien wat aan die lewe gehou word deur regulatoriese skuiwergate, selektief gekose studies en die verleidelike halfwaarhede van “bro-wetenskap”.

Poeier-aanvullers is bloot die sigbaarste sakrament in hierdie groter kultus. Dit gaan nie regtig oor voeding nie. Dit is 'n sielkundige plaasvervanger vir iets diepers: die hunkering na vinnige transformasie sonder om ooit toe te gee dat dit basies 'n soeke is na die voordele van steroïedes onder 'n ander naam. “Intellektuele” eiendomsmengsels, handelsmerk-geheimhouding en heldbestanddele wat in mikroskopiese dosisse geneem word (die res is maltodekstrien en bemarkingskopie) laat maatskappye toe om chemie aan jou te verkoop teen die prys van 'n ordentlike steak.

Leuens oor Natuurlikheid

Neem kreatien, jare lank uitgeroep as die goue standaard van “bewysgebaseerde” supplementering.

'n Behoorlik beplande dubbelblinde studie in 2025 het gevind dat deelnemers ná twaalf weke se behoorlike gewigoptel geen ekstra massa opgedoen het in vergelyking met die placebo groep nie — want albei kante het ongeveer twee kilogram se spiermassa opgetel. Die skrywers het beleefd opgemerk dat vroeëre entoesiasme opgeblaas is deur “metodologiese tekortkominge”. Tog prewel die gelowiges steeds dat kreatien “natuurlik” is, asof die industriële poeier wat in chemiese fabrieke gekook word op die een of ander manier die stille deug van rooivleis of vetterige vis dra, en asof die woord “natuurlik” enigiets meer beteken as 'n siniese bemarkingspreuk.

As jy dit werklik genoeg uit kos kon kry, waarom op aarde sou enigiemand 'n 300 persent-opslag betaal in plaas daarvan om net ordentlik te eet?

Dieselfde intellektuele dwaasheid besmet die hele fiksheidsindustrie. Kalorie-teller-apps en makro-opvolgers behandel die liggaam soos 'n eenvoudige sakrekenaar en vuuroond en ignoreer wat wetenskaplikes soos Tim Noakes en skrywers soos Gary Taubes al dekades lank argumenteer: gewigsregulering gaan oor hormonale seine, nie rekenkunde nie. Insulienweerstandigheid, nie wilskrag of sigblad-tekorte nie, is wat vet laat aanpak. Kroniese kaloriebeperking vertraag bloot die metabolisme en stel die onvermydelike terugslag op, tog oorleef die dogma omdat dit netjies in slanke apps en maandelikse intekeninge verpak kan word. Om vet te wees is eenvoudig die gevolg van te veel suiker in jou dieet.

Net so misleidend is die moderne obsessie met oefen-“volume”. Die idee dat eindelose stelle en herhalings die geheime sous is, terwyl dit wat werklik saak maak is om elke werkende stel naby aan ware spierversaking te dryf. Dit is die kwaliteit van die stimulus, nie die tonnemaat wat opgestapel word nie, wat die liggaam laat groei. Basies, as jy elke keer swaarder gewig probeer optel en genoeg rus kry, dan sal jou liggaam spiere bou.

Die Stelsel is Gerat om te Fnuik

Hierdie selektiewe blindheid verdraai selfs die sport se eie geskiedenis. Pumping Iron, die 1977-dokumentêr oor die Mnr Olympia kompetisie in Pretoria, wat liggaamsbou na die massas gebring het, het Arnold Schwarzenegger sien swymel oor “die pomp” as die uiteindelike beloning van oefening.

Tog het vandag se kultus van slegte wetenskap daardie gevoel in 'n alibi vir marathonsessies verander wat geen werklike inspanning het nie. Selfs al het van die grootste name in die spel die waarheid lank voor die podcast-bros dit in happiegrootte-snitte herontdek het. Mike Mentzer het sy hele filosofie gebou rondom kort, brutaal intense oefensessies en Dorian Yates, vyfvoudige Mr. Olympia, het met minimalistiese genadeloosheid geoefen wat absolute inspanning bo ure van rituele herhaling gestel het. Nie een van die twee het gelyk soos 'n uithouvermoë-rekenmeester wat blokkies op 'n sigblad afmerk nie. Hulle was lewende bewys dat jy 'n uitsonderlike liggaam kon bou deur nie meer as 'n paar gefokusde ure per week in die gim te spandeer nie.

Soos dit gewoonlik met slegte wetenskap gaan, is die werklike aansporing byna altyd 'n regulatoriese skuiwergat. Onder die 1994 Dietary Supplement Health and Education Act in die Verenigde State van Amerika — en die ewe tandelose reëls in die meeste ander lande — hoef maatskappye nie doeltreffendheid of selfs basiese veiligheid te bewys voordat hulle die rakke oorstroom nie. “Testosteroon-aanvullers” propvol fenugriek en ashwagandha in lagwekkend klein dosisse belowe om jou vlakke te “laat skiet”. Bloedtoetse wys dat hierdie aanvullings presies nul verandering toon.

Vetverbranders verkoop “termogeniese” wonders wat eintlik net ekstra kafeïen en groentee ekstrak is en skep 'n voorspelbare siklus van uitserste opwenning gevolg deur die ineenstorting, wat jou laat aanhou koop. Kolesterol-reduseringsmites, spier-verwarring-nonsens, die mitologiese post-oefening anaboliese venster en die eindelose fetisj vir sogenaamde “funksionele” oefening volg almal dieselfde draaiboek.

Die jongste foefie is “TRT” — testosteroon-vervangingsterapie. Opmerklik ouer mans ontdek 'n wettige agterdeur na die steroïede wat hulle eens nie die eerlikheid gehad het om toe te gee hulle wou hê nie. Soos die ‘roids van die 1980’s het hulle presies dieselfde newe-effekte. Are wat lyk asof hulle wil bars en blink kaal koppe wat verduidelik waarom soveel liggaamsbouers lyk asof hulle al tyd in die tronk deurgebring het. Hierdie voorkoms raak al hoe meer algemeen, met selfs die mega-podsender Joe Rogan wat deel daarvan uitmaak.

Elke laaste een van hierdie modes word toegedraai in wetenskaplik klinkende taal wat ineenstort die oomblik wat jy dit aan werklike ondersoek onderwerp. En dit is die diepste ironie. Die gym en kombuis bevat reeds die enigste prestasieverbeterende stof wat die meeste mense ooit sal nodig hê: volgehoue, swaar, dikwels vervelige inspanning saam met 'n dieet wat nie in suiker verdrink nie.

Jy het nie eindelose ure, die nuutste meta-ontledings of bakke industriële poeiers nodig om 'n gespierde liggaam te bou nie. Die kultus van slegte wetenskap floreer nie omdat sy beloftes werklik lewer nie, maar omdat hoop, veral die manlike soort, een van die mees winsgewende kommoditeite van ons era bly.

Nog artikels deur Hügo Krüger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Dalk gaan sekere lesers van OntLaer, wanneer hulle sien dat hier nóg 'n eiertjie gelê word oor xenofobie in Suid-Afrika, eerder na 'n ander artikel wil aanbeweeg. En ek sal dit intuïtief verstaan. Xenofobie raak “ander mense”, nie onsself nie. Die slagoffers daarvan praat nie ons taal nie, lyk nie soos ons nie, en bly nie tussen ons nie. Na alles is dit 'n township-probleem. Baie van ons was nog nooit in 'n township nie en wil ook nie 'n township, waar miljoene der miljoene mense bly wat anders as ons lyk en praat, besoek nie.

Begryplik, maar staan ons werklik geïsoleerd van die probleem van xenofobie?

En nou praat ek nie net van gevalle waar dit onsself wel raak nie, soos wanneer onwettige Agnes van Zimbabwe, wat ons huishulp is, nie vir werk opdaag nie. Of wanneer die buitelanders uit ander Afrikalande, wat onwettig deur ons in ons besighede in diens geneem word, nie werk toe kom nie. Ons hoor dan oor die nuus, of sien dan op TV, dat daar weer xenofobiese aanvalle was in die townships waar ons gemelde werknemers bly. Maar ons het mos genoeg probleme van ons eie om nog oor daardie uitlanders se probleme ook te stres. Ons hoop maar net Agnes kom gou terug, want die huis is erg deurmekaar en dat die regering se inspekteurs nie kom ondersoek instel om te sien watter onwettige immigrante ons in ons besighede in diens het nie – mense wat ons in diens geneem het omdat hulle bereid was, of gedwing was, om vir soveel minder as die plaaslike bevolking te werk.

Word Bewus

Ek sal later in die opiniestuk terugkom na die werklikheid, of waarskynlikheid, dat xenofobie “onsself” dalk ook alreeds bekruip, soos die “dief in die nag” waarvan die Bybel praat; maar dat ons dit óf nie raaksien nie, óf eerder nie wíl raaksien nie weens verstaanbare, “gerusstellende” ontkenningsredes. Om 'n ander bekende analogie te gebruik: daar word mos gesê dat bankrotskap nie eensklaps plaasvind nie. Dit gebeur bietjies-bietjies – en dan skielik. So kan dit dalk ook met “ons” gebeur.

Terug na die algemene verskynsel van xenofobie. Daardie verdelende aangeleentheid of verskynsel bekend as xenofobie, is nou weer groot nuus in Suid-Afrika. Die woord kom van die antieke Griekse xénos (vreemdeling, gas of vreemd) en phóbos (vrees). Vreemdelingehaat of vreemdelingevrees, of buitelanderhaat of uitlanderhaat, is dan ook alternatiewe woorde wat ons soms in Afrikaans hoor om dieselfde fenomeen mee te beskryf. Die alternatiewe woorde, veral die oorspronklike Grieks, is vir my belangrik in die konteks van wat ek hier as my opinie wil deel. Maar die Afrikaanse woorde ook, want ons taal is mos heerlik beskrywend van aard.

Dit sal later duideliker word wat ek daarmee bedoel dat ons eerder na die oorspronklike Griekse betekenisse – en die raakvat, alternatiewe Afrikaanse woorde wat vir die verskynsel van xenofobie gebruik word – moet kyk.

Vreemdelingehaat of vreemdelingevrees, buitelanderhaat of uitlanderhaat (xenofobie), manifesteer dikwels as verdagmaking, diskriminasie, vyandigheid of geweld teen mense wat as buite die “in-groep” (byvoorbeeld nasionaal, etnies of kultureel) gesien word.

Gewelddadige xenofobiese aanvalle op mense wat as ongewens in Suid-Afrika beskou word, het kort ná 1994 al begin kop uitsteek. Alhoewel verwag is dat die nuutgevonde demokrasie en “Reënboognasie”-ideale dit sou verminder, het voorvalle eerder toegeneem. Gewelddadige aksies word meestal gerig teen swart Afrika-migrante uit lande soos Zimbabwe, Mosambiek, Nigerië, Ghana, Kenia, Somalië en Ethiopië, en soms ook teen Asiërs.

In 2008 het xenofobie tot 'n groot uitbarsting gekom in Suid-Afrika: ten minste 62 mense is dood, duisende is gewond en meer as 100 000 is ontwortel uit die townships waar hulle gewoon het. Aanvalle het in Alexandra in Johannesburg begin en van daar af verder versprei.

Nog 'n nasionale golf van vreemdelingehaat het ook weer in 2015 tot uitbarsting gekom, met buitelandse regerings wat selfs burgers moes repatrieer. Winkels wat as “buitelanders” se winkels beskou word, soos spaza-winkels, is beroof, selfs afgebrand, en die eienaars en hul families is wreed aangerand en selfs vermoor. Hulle word soos honde uit townships weggejaag, en só word baie gesinne met weerlose kinders ontwortel en aan die genadelose elemente uitgelewer, veral gedurende die wintermaande of tydens reëntyd. Dit is uitermatige, gewelddadige en onmenslike optrede, wat ironies genoeg dikwels gepleeg word teenoor mense wat ekonomiese bydraes tot ons land lewer, hetsy as spaza-winkel-eienaars of as kelners in restaurante, ensovoorts.1

Die Res van Afrika raak Gefrustreerd

Onlangse 2026-opvlammings van vreemdelingehaatvoorvalle in Suid-Afrika het Ghana op 6 Mei 2026 genoop om 'n formele diplomatieke brief aan die Afrika-unie (AU) te stuur oor xenofobiese aanvalle en geweld teen Afrika-migrante in Suid-Afrika. Hulle versoek dat die kwessie as 'n dringende saak op die agenda van die AU se Koördineringsvergadering geplaas word, wat van 24 tot 27 Junie 2026 in El Alamein, Egipte, sal plaasvind.

Ons onthou natuurlik – ironies genoeg – Suid-Afrika se aanklag teen Israel by die Internasionale Hof van Justisie.

Net soos gedurende vorige jare sedert 1994 se oplewings in vreemdelingehaatvoorvalle, was ons regering se reaksie op Ghana se skrywe maar redelik louwarm. Daar word ontken dat vreemdelingehaat sistemies van aard in Suid-Afrika is, en dit word eerder as geïsoleerde voorvalle, misdaad en protesaksies teen onwettige immigrasie beskryf, wat aangewakker word deur ekonomiese frustrasies as gevolg van die hoë werkloosheidsituasie in Suid-Afrika.

Nou, met die uiteensetting van die konteks en aard van vreemdelingehaat in Suid-Afrika agter die rug – soos hierbo redelik breedvoerig uiteengesit is – kan ek by die eintlike rede vir my opiniestuk uitkom, soos belowe. Dink aan die sleutelwoorde of kernwoorde wat aan xenofobie gekoppel word: “vreemdeling”, “vrees”, “haat”. Vervolgens sal ek daardie woorde koppel aan situasies wat mense anders as swartmense – en veral witmense – nie sien nie, of nie wíl sien nie, ook aan hulle situasie in Suid-Afrika gekoppel kan word.

Dink hieraan: hoe ironies is dit nie dat witmense selfs ná 374 jaar sedert Jan van Riebeeck se landing nog steeds as “vreemdelinge” deur talle swartmense – maar veral deur sommige van hul leiers – gebrandmerk word. Wie ken nie Malema se uitsprake in daardie verband nie? Maar daar is ongelukkig vele ander wat ook glo en sê dat witmense nie in Suid-Afrika hoort nie. Hoe dikwels lees of hoor ons nie dat “witmense moet teruggaan Europa toe waar hulle hoort” nie?

Dis nie iets wat ons wil hoor nie, en daarom maak ons dit dikwels af as ignoreerbaar, of slegs as 'n irritasie of uitlokking.

Op daardie wyse plaas ons onsself dus in 'n ander kategorie as diegene teen wie vreemdelingehaat in Suid-Afrika sedert 1994 gepleeg word. En dank die sterre, of wie ook al, dis nog net merendeels die wit plaasboere wat die slagoffers blyk te wees van xenofobiese liedere soos “kill the farmer, kill the boer!” Ons weet natuurlik dat “boer” witmense, en Afrikaners in die besonder, impliseer. Maar tans hoor ons hoofsaaklik net die “farmers”-gedeelte van daardie walglike lied of dreunsang wat – kom ons wees nou maar eerlik – die uitwissing van alle wit Suid-Afrikaners aanpor. Dis wat ons boeregemeenskap al vir geruime tyd die teikens gemaak het van wat ons nooit by die naam noem nie, maar wat na alles in baie gevalle ook maar xenofobiese aanvalle is. Terloops, Trump sou meer korrek gewees het as hy eerder van xenofobie gepraat het as van volksmoord.

As lesers my dalk nie wil glo nie, kyk na hierdie videogreep van 11 Mei 2026 by die skakel. Dit is 'n uittreksel uit een van die gereelde The Common Sense-podsendings van dr. Frans Cronjé. Hy is sonder twyfel een van ons bes ingeligte en mees befaamde politieke, ekonomiese en maatskaplike ontleders, internasionaal gesog vir sy kennis en insig oor Suid-Afrikaanse tendense. Hy en nog 'n groot Suid-Afrikaner met geweldige kennis en insig, vanuit Duitsland, naamlik dr. James Myburgh, is aan die woord oor presies dieselfde onderwerp wat ek in hierdie opiniestuk met die lesers deel.

Sien ons nou die kernwoorde of sleutelwoorde van xenofobie raak, naamlik “vreemdeling”, “vrees” en “haat”, in wat ons hoor in verband met baie van die gewelddadige en uiters wrede plaasmoorde en aansporings tot geweld teen witmense ook – of veral teen witmense – wanneer ons na Malema en ander soos hy luister?

Binnelandse Vervreemdingsosiologie

Soos gesê, ons is maar al te bewus van die feit dat ons as witmense nog steeds, ná geslagte se teenwoordigheid in Suid-Afrika, deur té veel swartmense as “vreemdelinge” gesien word wat eerder op die Europese kontinent hoort. En hoeveel “haat” is daar nie te sien in die uiters gewelddadige en wrede aanvalle op ons boeregemeenskap nie?

“Vrees” vir witmense is so oud soos die eerste vestiging van witmense aan die suidpunt van Afrika. Ons ken almal die rassegeskiedenis van Suid-Afrika, vanaf slawerny soos vanuit Europa oorgeneem; tot die jag van sommige van die oorspronklike bewoners aan die suidpunt van Afrika; tot grensoorloë; vergeldingsaanvalle om gesteelde vee terug te kry; werksreservering op die myne en elders; inperking in kamponge; gedwonge verskuiwings; en die streng en dikwels wrede toepassing van die apartheidswette.

Dit het 'n diepliggende vreespsigose onder baie swartmense nagelaat wat nie met die oorgang na 'n demokratiese bedeling verdwyn het nie. Vrees bestaan nog steeds – en word doelbewus wakker gehou – dat witmense weer apartheid wil terugbring. Ons het daardie insinuasie selfs uit Ramaphosa se mond gehoor. Van die baie ander vreesaanblasers wie se walglike opruiing, waarvan die ingeligte lesers maar al te goed bewus is, sal ek nie eens praat nie. Hulle is ongelukkig té veel.

Verder is “killing you softly”, soos in die bekende liedjie gesing word, ook 'n strategie van geleidelike doodversmoring van die ongewenste wit “vreemdelinge” in Suid-Afrika. Diskriminerende wetgewing help om die persepsie aan te wakker dat witmense “minder gelyk” is as byvoorbeeld swartmense. Of by implikasie dat daar aan hulle mindere regte toegesê mag of moet word. Die walglike implikasie is dat witmense, selfs diegene wat al vir geslagte in Suid-Afrika bly en wettige landsburgers is, ook maar eintlik deel van die groep moet wees teen wie xenofobies opgetree kan word, al is dit volgens Malema se berugte “...not for now...”. Vergesog? Ek wens ek kon so dink. Maar dink vir 'n oomblik hoe maklik “not for now” in “now” kan ontaard. Die regte sneller is net daarvoor nodig, en ons sien hopeloos te veel potensiële snellers in die huidige Suid-Afrika wat wag om getrek te word: massiewe werkloosheid en armoede; munisipale dienslewering wat in duie stort; misdaad; swak onderwys- en gesondheidsdienste; behuisingstekorte en groeiende plakkerskampe met haglike lewensomstandighede; ensovoorts. Dit is nie Micky Muis-aangeleenthede nie. Mense word in hul diepste menswees daardeur aangetas. Dis vernederend. Al wat nog help om wal te gooi, is die massiewe aantal maatskaplike toelaes, waaroor daar konsensus is dat die land dit nie kan bekostig nie en dat dit dus onvolhoubaar is.

Ten slotte – en ek besef dat hierdie soort stelling dikwels veroorsaak dat die boodskapper eerder geskiet word – moet ek ongelukkig uitwys dat die “perfekte storm” besig is om in Suid-Afrika op te bou. Die negatiewes waarna ek verwys het, het ongelukkig die euforiese post-1994-positiewes begin oorheers en begin nou konvergeer. Ek wens ek kon sê dat ek dink dat diegene van ons wat tot dusver baie van die negatiewes gespaar is, veral persoonlike geweldsaanvalle, gewone misdadigheid uitgesluit, soos wat die boere al lankal beleef, dit gespaar gáán bly. Daar is ongelukkig, myns insiens, 'n wesenlike gevaar dat vreemdelingehaat – hoe onregverdig ons dit ook al sal beskou – kan uitkring na meer as net ons wit boerderygemeenskap.

Mag ek verkeerd wees, maar mag ons ook tendense mooi dophou met die oog op selfbehoud. Die volgende nasionale verkiesing in 2029 sal die waterskeiding wees as daar 'n ANC-samesmelting kom met die EFF en MK Party, wat dan weer 'n tweederdemeerderheid sal vorm soos die ANC tydens die oorgang in 1994 gehad het. Daar sal dan na die onteienaars en nasionaliseerders se pype gedans moet word – die voormalige EFF’s en MKP’s. En daar sal dan geen waarborg wees dat enige van die werklike of geëtiketteerde “vreemdelinge”, naamlik witmense, nie almal toegelate teikens van xenofobiese aanvalle sal wees nie. Op hoeveel beskerming van regeringskant sal daar dan gereken kan word?

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Drie dae voordat een van Suid-Afrika se rykste mans, ANC-president Cyril Ramaphosa, die 32ste Vryheidsdagtoespraak voor 'n leë stadion in Bloemfontein gelewer het, het die SAKP 'n ongekende omsendbrief aan al sy lede uitgestuur. Die doel was om die onafhanklikheid van die party met revolusionêre dissipline te verdedig en die stryd van werkers te bevorder.

Kort daarna het die party opgevolg met 'n inisiatief genaamd die “Konferensie van Linksgesindes”, wat binnekort moet plaasvind. Dit is 'n poging om almal op die sogenaamde “linkerkant” byeen te bring: van MK tot die EFF, van Saftu tot Cosatu, en 'n magdom minder bekende linkse organisasies.

Ons is besig om die doodsnikke van die nasionaal-demokratiese revolusie te aanskou. Suid-Afrika se oudste politieke partye, wat al vir meer as 'n eeu op die een of ander manier met mekaar in alliansie staan — die ANC en die SAKP, Afrika-nasionalisme en kommunisme — is besig om om egskeiding aansoek te doen.

Werklikheid teenoor Ideologie

Ideologies is dit 'n groot saak. In werklikheid minder so. Albei organisasies lê op hul sterfbeddens. Die SAKP se Konferensie van Linksgesindes sal 'n ramp wees, as dit hoegenaamd plaasvind. Baie onafhanklike linkse organisasies behandel dit met agterdog, of sommer met openlike minagting.

Die SAKP speel die slagofferkaart en verwerp die ANC se “ultimatum” dat hy nie teen die ANC moet veldtog voer nie. Dit is 'n geval van rotte wat gedwing word om die sinkende skip te verlaat en nou, in 'n laaste desperate skuif vir die “revolusie”, by die “linkses” om hulp aanklop. Hulle staan hoegenaamd geen kans nie. Hoewel 'n mens met deernis na hul nalatenskap behoort te kyk — hulle was immers verreweg die eerste nie-rassige organisasie in Suid-Afrika, hul visie van 'n nie-rassige demokratiese Suid-Afrika is in 1994 verwesenlik, en hulle het 'n sentrale rol gespeel om dit te bereik — het hulle sedertdien alle geloofwaardigheid verloor.

Dit is ironies, want in die geskiedenis van die nasionale bevrydingstryd het die SAKP sy alliansie met die ANC gebruik om enige ander moontlike vryers vir die ANC in die stryd te polisieer en uit te hou. Onafhanklike linkses was “vyand nommer 1” in die vakbond- en massademokratiese beweging van die 1980’s en 1990’s. Die onafhanklike linkses, toe en nou, bestaan uit 'n bont mengsel “werkeriste”: van sosiaal-demokrate en sosialiste tot Trotskiste, anargiste en selfs Maoïste. In die 1980’s was hulle baie meer magtig as wat hulle vandag is.

Hierdie kragte probeer al vir die afgelope dertig jaar, sonder sukses, 'n massiewe arbeidsgebaseerde alternatief vir die SAKP vorm.

Ten spyte daarvan dat Numsa — die grootste, mees militante en goed georganiseerde vakbond in Afrika — sentraal tot al hierdie inisiatiewe was, het dit uiteindelik skipbreuk gely toe Numsa se leier 'n Leninistiese “revolusionêre party”-model verkies het, eerder as 'n massawerkersparty- of Arbeidersparty-model. Hierdie modelle hou op hul beurt verband met die geskiedenis van die internasionale kommunistiese beweging. Ná die Eerste Kommunistiese Internasionaal, wat deur Marx en Engels gestig is en die Kommunistiese Manifes aanvaar het, het die Tweede Internasionaal gekom. Vandag word dit verteenwoordig deur sentrum-linkse, arbeiders- en sosiaal-demokratiese partye in die Weste, asook organisasies soos die ANC. Hulle kom steeds van tyd tot tyd onder hierdie vaandel byeen.

Daarna het die Derde Internasionaal gekom, ná die Russiese Rewolusie, wat Stalin en Sowjetmag wêreldwyd verteenwoordig het: die internasionale kommunistiese partye soos ons hulle leer ken het. Die SAKP was 'n uiters lojale en kruipende agent van hierdie stroming en het die gruweldade van Derde Internasionaal-Stalinistiese regimes ondersteun totdat daardie regimes omvergewerp is.

Daar is, en was nog altyd, baie onafhanklike stemme aan die “linkerkant”. Sommige van hulle vereenselwig hulle met die jongste Vierde Internasionaal in die geskiedenis van die kommunistiese beweging. Die Vierde Internasionaal is die Trotskyiste van die verbeelding van permanente revolusie, gestig in 1938.

Al hierdie kragte is die afgelope 80 jaar heeltemal op hul knieë gedwing. Die “linkses” word in baie dele van die Westerse wêreld, en ook in Suid-Afrika, deur die “regses” uitgehol.

SA die Onvoorstelbare

In die kern van die Suid-Afrikaanse politiek lê die Nasionale Vraagstuk. Ons besef nie genoeg hoe geweldig groot die 1994-ooreenkoms was om een nasie te skep nie. In vandag se wêreldomgewing sou dit byna ondenkbaar wees. Dit is soos om van een verenigde nasie vir Israel/Palestina te praat — vir baie mense eenvoudig onvoorstelbaar.

Die onvermydelike gevolg van kolonialisme en imperialisme was 'n reaksie daarop deur die mense wat onderdruk en uitgebuit is. Daar het 'n verbeelding ontstaan dat die teenoorgestelde van kolonialisme is wat verlang word. In Afrika word dit gewoonlik die nasionale bevrydingstryd genoem.Dit bly tot vandag toe 'n kragtige impuls in al ons Afrika-nasionalistiese organisasies. Die sewedelige Netflix-reeks The Trials of Winnie Mandela is 'n briljante uitbeelding van hierdie kragtige stroming en behoort verpligte kykstof te wees vir mense wat die dinamika binne die ANC en sy afsplinterings wil verstaan.

In Suid-Afrika het die kommuniste daarin geslaag om hierdie Afrikanistiese stroom te herraam binne die konsep van die nasionaal-demokratiese revolusie. In hul terme was dit die eerste fase van 'n twee-fase-rewolusie wat uiteindelik tot sosialisme sou lei.

Die nasionaal-demokratiese revolusie moes “nasionaal” wees. Dit moes die hele nasie verenig teen die apartheidsprojek wat daarop gemik was om die hele nasie te verdeel.

Dit het inderdaad gebeur, en dit was 'n merkwaardige prestasie. Tog is dit besig om gedeeltelik te misluk deur die opkoms van etnies-geankerde nasionalistiese organisasies soos MK onder Zoeloes, die Vryheidsfront onder Afrikaners, Inkatha onder Zoeloes, en die PA onder bruin kiesers.

“Demokraties” het ook gebeur. Ons Grondwet. Vryheidsdag. Menseregte. Ons oorwinning in al ons diversiteit. Een mens, een stem. Gelykheid. Merkwaardig genoeg hou hierdie aspek baie beter stand as in die meeste dele van die wêreld.

“Revolusie” is waar die probleem lê, naamlik tussen die nasionaliste, die kommuniste en die res van die linkerkant.

Die nasionaal-demokratiese revolusie — die eerste fase in die SAKP se twee-fase-visie na sosialisme — was ongetwyfeld 'n sukses. In dertig jaar het dit twee swart klasse geskep wat drie dekades gelede nie bestaan het nie.

Dit het 'n piepklein superryk swart bourgeoisie geskep, asook 'n aansienlike, goedbetaalde middelbestuursklas in die staatsdiens. Dit is bewerkstellig deur 'n kombinasie van, in volgorde van belangrikheid: wit netwerke, kaderontplooiing, SEB-transaksies, staatskaping, misdaad en korrupsie, en staatsalarisse wat in 'n wêreldwye konteks belaglik is — selfs terwyl die “diens” wat gelewer word jammerlik is.

Hoewel kommuniste nog altyd 'n betreklik klein georganiseerde mag binne die alliansie was, het hul idees, strategieë en teorieë tot nou toe die alliansie oorheers. Deur via hierdie konferensie 'n beroep op die linkerkant te doen, verklaar hulle dat hulle nou vorentoe wil beweeg na die tweede fase: sosialisme. Die breuk beteken dat die kommuniste hul program vir die tweede fase na sosialisme na die kiesers sal moet neem — teen die ANC, wat reeds by sy eerste én finale bestemming aangekom het.

Op pad hierheen het die ANC telkens skywe van homself afgestroop, skynbaar altyd na “links”: verskillende politieke personas van nasionalisme, soos die EFF met sy Pan-Afrikanisme, MK met Zoeloe-nasionalisme, die PA met bruin nasionalisme, Africa Mayibuye, die Land Party, ensovoorts — almal groepe wat self verskillende Marxistiese idees gebruik om hulself te verduidelik.

Die SAKP self het Sosialisme geskaad

Die SAKP was aan die voorpunt van die vernietiging van die onafhanklike arbeidsbeweging en die moontlikheid van 'n ander, arbeidsgebaseerde, sosialisties-demokratiese pad. Dat hulle nou dink hulle kan die “linkerkant verenig”, is ’n lugkasteel.

Hul bestaansrede was om die werkersstem via die vakbonde aan die ANC te lewer, in ruil vir die lone en diensvoorwaardes wat ons veral in die staatsdiens sien. Die vakbondbeweging is nou 'n skaduwee van wat dit eens was, grootliks danksy die SAKP se invloed sedert die 1990’s. Die SAKP se werklike steun sal vir die eerste keer in die munisipale verkiesings in November getoets word. Daar is geen rede tot enige kommer oor al hierdie skermutselings vir diegene wat die linkerkant vrees nie. Dit sal 'n storm in 'n teekoppie wees.

Dit is ironies dat, in die as van die ANC/SAKP se nasionalisties-kommunistiese projek van die afgelope 100 jaar, die enigste duidelike uitblinker op die Suid-Afrikaanse politieke toneel die liberales is, hoofsaaklik verteenwoordig deur die DA.

Van Helen Suzman se eensame stem in die apartheidsera tot vandag toe het die liberale, teen alle verwagtinge in, vir hulself 'n plek aan die hooftafel uitgekerf — juis die tafel wat die SAKP nou besig is om te verlaat.

Nog artikels deur Dirk Hartford:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

“ 'n Man mag dalk weet wat in die openbare belang is, maar indien hy absolute mag het, is dit in die menslike natuur dat hy plesier in stede van deug soek, en so sal duisternis oor sy siel en oor die staat posvat. As hy die verstand gehad het, sou daar geen nut wees vir die reg nie; want verstand is die volmaaktheid van die reg. Maar sulke vrymanne, ‘wie die waarheid vrymaak’, is selde te vinde; en daarom is reg en orde 'n vereiste, wat tweede beste is. Dit reguleer dinge soos dit bestaan gedeeltelik, maar kan nie die geheel insluit nie.” – Plato, Wette I

Hierdie is die tydlose woorde van een van die vaders van filosofie en regeringsvorme, die einste Plato. Hiermee stel hy 'n alternatief voor vir sy voortgesette ideaal in sy Politeia (soms vertaal as Die Republiek), die sogenaamde “filosoof-koning” wat oor die volkome verstand (“logos”) beskik om sy staat met ysterhand en goue hart te regeer. Plato bied die reg as plaasvervanger vir wysheid aan, aangesien sodanige wysheid na sy mening so skaars soos hoendertande in die beskawing is.

Die oppergesag van die reg kom dikwels voor as 'n abstrakte ideaal en 'n veraf konsep wat uitsluitlik in stowwerige boekrakke en vir akademiese gebruik deur regsgeleerdes te vinde is. Alhoewel die oppergesag van die reg trots pronk in artikel 1(c) van ons Grondwet, is dit 'n omstrede konsep wanneer dit kom by praktiese toepassing te midde van staatskaping, die Phala Phala-skandaal en die onregmatige gebruik van vuurwapens deur sekere politici. Vanuit hierdie kritiese uitgangspunt is my geskrif vandag geskoei. Ek sien dit eerstens as 'n noodsaaklikheid om die oorsprong verder te bestudeer soos ons hierdie lywige legkaart bemeester.

Meer as net 'n Voetnota

Die begrip, soos hierbo deur Plato gedoop, sou later verder uitgebrei word deur die natuurregjuris Johannes Voet, waar hy aanvoer dat die reg gebaseer moet word op gemene sienings van reg en verkeerd:

“[D]it was nie slegs nodig om die ... aangebore reëls van reg en verkeerd, die universele voorskrifte van die natuurreg, te bevestig deur geskrewe wette vir elke nasie se gebruik te hê nie, maar meer bepaald om hulle aan te pas by die morele optrede van mense in die gewone lewe, sodat die seker en eenvormige beginsel van geregtigheid wat die gemeenskap deurdring, ook in die individu kon bestaan, met belonings bygevoeg om deugde aan te moedig, en strawwe om verontagsaming af te skrik.” – Voet, Commentarius ad Pandectas.

Voet beskou die reg as iets goddeliks. Hy maak hier staat op die lering van Pomponius, wat in die Enchiridion (D.1.1.2) die reg vergelyk met die eerbieding van God (religio erga deum) en gehoorsaamheid aan jou ouers en jou vaderland (ut parentibus et patriae pareamus). Hierdie siening word verder weerspieël in Plato se dialoog Crito, waar Sokrates weier om uit die gevangenis te vlug juis omdat hy die wette van Athene as bindend en waardig beskou, ten spyte daarvan dat dit tot sy eie dood sou lei.

Die Engelssprekende wêreld is geen vreemdeling wanneer dit kom by begripsvorming oor die oppergesag van die reg nie. Dit was veral van kardinale belang ná die misbruik van mag deur die voormalige koning Karel I, wat onthoof is ná afloop van die Tweede Engelse Burgeroorlog. John Locke het in 1690 die volgende in sy werk Second Treatise of Government geskryf:

“Die natuurlike vryheid van die mens is om vry te wees van enige hoër mag op aarde, en om nie onder die wil of wetgewende gesag van die mens gebuk te gaan nie, maar om slegs die wet van die natuur as sy heerskappy te hê. Die vryheid van die mens, in die samelewing, is om onder geen ander wetgewende mag te wees nie, behalwe dié wat deur toestemming in die statebond gevestig is.”

Hierdie Lockiaanse grondslag het diep wortelgeskiet in die Anglo-Amerikaanse tradisie, en is deur een van die stigtersvaders van die Amerikaanse Grondwet, John Adams, kort en bondig opgesom in sy stelling: “'n Regering deur die reg, nie mense nie.” Dit is verder beklemtoon deur Thomas Paine, 'n politieke filosoof wat in sy pamflet Common Sense geskryf het dat die reg in Amerika koning is. Vir die meer klassieke lesers sal die gesegde “Lex Rex” dalk 'n klokkie lui — die Latynse ekwivalent soos gebruik deur Samuel Rutherford, 'n Skotse kommissaris aan die Westminster-vergadering.

Die mees gesaghebbende akademiese uitdrukking van hierdie beginsels in die Anglo-regstelsel kom egter van die Britse staatsregsgeleerde A.V. Dicey, wat in sy Introduction to the Study of the Law of the Constitution (1885) drie kernbeginsels van die oppergesag van die reg uiteengesit het. Eerstens, dat geen mens gestraf kan word sonder 'n duidelike skending van die reg wat op die gewone regterlike wyse voor die gewone howe vasgestel is nie. Tweedens, dat elke mens, ongeag sy rang of status, aan die gemenereg van die land onderhewig is. Derdens, dat grondwetlike regte in Brittanje nie in 'n geskrewe grondwet vervat word nie, maar uit die gemenereg soos deur die howe uiteengesit, voortspruit. Dicey se beginsels stel dus voor dat 'n wye, ryklike verskeidenheid van regsuitsprake deur die howe moeiliker deur die regering teëgewerk kan word as 'n enkele geskrewe grondwet. In die demokratiese Suid-Afrika is 'n meer genuanseerde benadering aangeneem wat die Grondwet as die hoogste wet van die land ag, met die gemenereg aanvullend daartoe en onderhewig daaraan.

Die Verloop in Suid-Afrika

In die Suid-Afrikaanse geskiedenis voor die val van apartheid is die aanvaarding en bespreking van die oppergesag van die reg yler gesaai. Volgens Johann Scholtz in die Tydskrif vir die Hedendaagse Romeins-Hollandse Reg se uitgawe van 1987, is die werke van A.S. Matthews in Law, Order and Liberty in South Africa een van die enigste gesaghebbende bronne rakende die oppergesag van die reg, tesame met dié van Marius Ackermann in Die Reg insake Openbare Orde en Staatsveiligheid.

Matthews omskryf die oppergesag van die reg in sy boek Freedom, State Security, and the Rule of Law: Dilemmas of the Apartheid Society, te midde van tye waar parlementêre oppergesag en die onafhanklikheid van die regsbank in die weegskaal geplaas was. Die professor van Natal verduidelik dat daar 'n intieme en permanente verhouding bestaan tussen vryheid en die oppergesag van die reg, aangesien die wetlike beheer van die regering in die belang van vryheid en geregtigheid is. Die apartheidstelsel was juis 'n bewys van die tragiese gevolge wanneer hierdie verhouding verbreek word. Hoewel die wette aan Dicey se vereistes voldoen het aangaande toepaslike regsprosedures, is die beginsels van gelykheid en beskerming teen willekeurige optrede in elke wesenlike opsig geskend. Die natuurreg, soos deur Voet en Plato ondersteun met moraliteit en goddelikheid as basislyn, is verder ook deur die stelsel die deur gewys.

Die aanvaarding van die Grondwet van 1996 het 'n honderd-en-tagtig grade-skuif teweeggebring in die Suid-Afrikaanse begrip van die oppergesag van die reg. Waar die apartheidstelsel parlementêre oppergesag gebruik het om die inhoud van die reg te bepaal en die regsbank deur regspositivisme aan die strot gegryp het, vestig artikel 1(c) van die Grondwet nou die oppergesag van die reg uitdruklik as 'n fundamentele waarde van die Republiek. Dié waarde het in die daaropvolgende jare bewys dat dit nie slegs simbolies van aard is nie, maar ook bindend in die land se howe.

Krüger toon in haar ontleding van die Grondwetlike Hof in die artikel “The South African Constitutional Court and the Rule of Law: The Masethla Judgment, A Cause for Concern?” (Potchefstroomse Elektroniese Regsjoernaal, 2010) aan dat die Hof formele en substantiewe interpretasies van die oppergesag van die reg gebruik, terwyl die klem steeds op die formele interpretasie val. In Fedsure Life Assurance Ltd v Greater Johannesburg Transitional Metropolitan Council het die Hof bevind dat regmatigheid implisiet in die Grondwet vervat is, en dat die wetgewer en uitvoerende gesag in elke sfeer beperk word deur die beginsel dat hulle geen mag mag uitoefen en geen funksie mag verrig buite dit wat deur die reg aan hulle verleen is nie (ultra vires). In Dawood is verder bevind dat die oppergesag van die reg vereis dat wette op 'n duidelike en toeganklike wyse gestel word.

Die meer substantiewe dimensie van die oppergesag van die reg blyk uit die Hof se behandeling van rasionaliteit en nie-willekeurigheid. In die afwesigheid van 'n redelike verband tussen die uitoefening van mag en die doel waarvoor die mag verleen is, is die uitoefening van sodanige mag irrasioneel, willekeurig en dus onregmatig. Dit is juis hier waar die Masethla-saak kommer wek, waar die meerderheid van die Grondwethof 'n uitleg van die oppergesag van die reg ondersteun het wat die President vrystel van die vereistes van billike prosesse by die uitoefening van sekere grondwetlike magte — in hierdie geval die afdanking van Billy Lesedi Masethla as direkteur-generaal van die Nasionale Intelligensie-agentskap. Hierdie uitkoms is lynreg teenstrydig met die sieninge van Plato, wat reeds millennia gelede gewaarsku het oor die gevare van onbeperkte uitvoerende besluitneming.

Die Reg is die Beste wat ons het

Die post-1994 tydperk bied dus 'n ingewikkelde beeld. Aan die een kant verteenwoordig die Grondwet die mees omvattende wetlike erkenning van die oppergesag van die reg in die Suid-Afrikaanse geskiedenis en bied dit 'n regstreekse antwoord op die Matthews-era se desperate roep tot aksie om regsbeskerming teen staatsmag te bied.

Aan die ander kant toon Masethla dat selfs 'n waardegebaseerde grondwet nie 'n beslissende waarborg teen die verwaarlosing van hierdie beginsel is nie.

Die vraag waarmee ons begin het, naamlik “feit of flater?”, bring dus 'n oënskynlik dubbelsinnige, tog verklarende antwoord na vore. Die oppergesag van die reg is nie bloot 'n abstrakte ideaal nie; dit is 'n lewende beginsel wat telkens in die geskiedenis oortree en dan weer verdedig moes word — van Athene na Londen tot in Pretoria.

Maar soos Plato reeds gewaarsku het, is die reg slegs die “tweede beste” en kan dit nie die geheel omvat nie. Die werklike uitdaging is om dit te beskerm teen diegene wat, soos Karel I of die apartheidsregering, die vorm van wettigheid gebruik terwyl hulle die kern daarvan, soos deur Voet vasgestel, uithol. In hierdie sin bly die oppergesag van die reg altyd 'n strewe, en 'n sprokiesverhaal slegs in absolute sin 'n werklikheid in stowwerige boeke en in die hande van bejaarde professore.

Ten spyte daarvan is hierdie deug sy sout werd en waardig van die nodige erns in die handhawing daarvan deur ons howe, wetgewers en landsburgers.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Daar bestaan vandag min lande in die wêreld wat onder dieselfde morele, diplomatieke en media-vergrootglas leef as Israel. Elke militêre reaksie, politieke besluit en veiligheidsoperasie word wêreldwyd ontleed op 'n manier wat eenvoudig nie soortgelyk op ander state toegepas word nie.

Dit beteken nie Israel behoort bo kritiek verhewe te wees nie. Geen land behoort dit te wees nie. Maar dit bly moeilik om die gevolgtrekking te vermy dat Israel dikwels aan standaarde gemeet word wat die wêreld eenvoudig nie van ander lande verwag nie.

Die vraag is dus: waarom?

Waarom word Israel konstant gevra om dinge te doen wat feitlik geen ander land in soortgelyke omstandighede sou doen nie? Waarom word Israel se reg op selfverdediging dikwels onmiddellik bevraagteken, terwyl ander state se veiligheidsoptrede as vanselfsprekend aanvaar word?

Israel se Staatskarakter is Anders

Een rede is dat Israel lankal meer as net 'n gewone staat geword het. Vir baie mense verteenwoordig Israel 'n simbool van groter ideologiese kwessies soos kolonialisme, nasionalisme, Westerse mag en geskiedenis. Debat oor Israel gaan dus dikwels nie net oor Israel nie, maar oor mense se eie wêreldbeskouings.

Dit verklaar ook waarom die idee van Israel as 'n “koloniale projek” so kragtig geword het, veral in Suid-Afrika. Geskiedkundig pas die kolonialisme-etiket nie altyd netjies by die werklikheid van die Joodse volk se oorsprong in die land Israel of by die feit dat baie Israeli’s uit die Midde-Ooste en Noord-Afrika afkomstig is nie. Tog resoneer die narratief sterk omdat Suid-Afrika se eie geskiedenis mense leer om konflikte deur die lens van kolonialisme en apartheid te interpreteer.

Dit wys hoe belangrik dit is om argumente nie bloot af te maak nie, maar te verstaan waarom mense hierdie argumente oortuigend vind.

Kyk byvoorbeeld na die taal wat gereeld gebruik word: “apartheid”, “volksmoord”, “etniese suiwering” en “kolonialisme”. Dit is van die mees swaargelaaide morele terme moontlik. Tog word dieselfde morele energie selde op dieselfde vlak teen ander konflikte gemobiliseer.

Maar wanneer ons vergelykings maak, behoort Israel nie met mislukte state of diktature vergelyk te word nie. Indien Israel 'n moderne demokrasie is wat deel vorm van die Westerse wêreld, behoort dit gemeet te word aan ander ontwikkelde lande wat ook veiligheidsbedreigings en terrorisme bestuur.

Na 9/11 het die Verenigde State Afghanistan binnegeval en streng veiligheidswetgewing ingestel. Frankryk het ná Islamitiese terreuraanvalle noodtoestande ingestel en veiligheidsmagte op straat ontplooi. Brittanje beskik oor een van die mees uitgebreide toesigstelsels in Europa. Suid-Korea leef onder 'n konstante militêre bedreiging vanuit die Noorde en handhaaf streng veiligheidsmaatreëls. Selfs lande soos Swede en Duitsland het die afgelope paar jaar hul immigrasie- en veiligheidsbeleid verskerp ná terreuraanvalle en toenemende veiligheidskwessies.

Tog word Israel dikwels behandel asof dit die enigste land op aarde is wat nie die gewone logika van nasionale veiligheid mag toepas nie.

Ander Standaarde vir die Weste

Hierdie dubbele standaard wys veral sterk in oorlogvoering. Ná terreuraanvalle op burgerlikes word Israel gereeld gevra om “proporsioneel” te reageer, dikwels sonder dat iemand duidelik verduidelik wat dit prakties beteken.

Maar hoe sou enige Westerse demokrasie reageer indien duisende vuurpyle op hul stede afgevuur word? Hoe sou Frankryk, Brittanje of die Verenigde State reageer indien gewapende groepe hul grens oorsteek, burgers vermoor en honderde mense ontvoer? Dit beteken nie elke Israeliese besluit is noodwendig reg nie. Geen demokrasie is foutloos nie. Israel maak, soos ander lande, soms foute en voer beleid wat selfs baie ondersteuners kritiseer. Maar die vraag bly waarom Israel so dikwels aan standaarde gemeet word wat nie konsekwent op ander ontwikkelde demokrasieë toegepas word nie.

Die media speel natuurlik ook 'n groot rol. Konflik rondom Israel genereer enorme internasionale aandag. Beelde uit Gasa of Jerusalem versprei binne minute wêreldwyd. Sosiale media bevoordeel emosionele inhoud bo historiese konteks, wat veroorsaak dat komplekse konflikte dikwels gereduseer word tot eenvoudige stories van onderdrukker en slagoffer.

Dan is daar nog 'n moeilike waarheid, en dit is dat antisemitisme nie uit die wêreld verdwyn het nie. Dit beteken nie alle kritiek teen Israel is antisemities nie. Maar dit beteken wel dat ou vooroordele teen Jode soms modern herverpak word as uitsluitlik politieke kritiek teen Israel. Geskiedkundig is Jode dikwels behandel as 'n unieke bron van wêreldprobleme. Soms sien ons hoe Israel vandag op soortgelyke wyse behandel word, asof hierdie een klein land konstant uitgesonder moet word vir buitengewone morele veroordeling.

Maar indien Israel se ondersteuners die internasionale debat ernstig wil wen, moet hulle ook die ander kant beter verstaan. Dit is nie genoeg om bloot slagspreuke terug te gooi nie. Om 'n argument te verslaan, moet jy verstaan waarom dit mense oortuig.

Die wêreld se obsessie met Israel word nie net deur feite gedryf nie, maar ook deur emosies, geskiedenis, identiteitspolitiek en ideologiese projeksies. En juis daarom moet Israel se ondersteuners met beter konteks, beter geskiedenis en beter argumente reageer — nie eenvoudiger argumente nie.

Want konsekwentheid is die kern van geloofwaardige moraliteit. Indien internasionale reg en menseregte werklik universeel is, behoort dit universeel toegepas te word — ook wanneer dit by Israel kom.

Nog artikels deur Barend Wesseloo:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• Paul ondersoek Argentinië se sukkel-eeu, en Johan Fourie ontbloot die sogenaamde krisis van ongelykheid.

• Abhas K. Jha bepeins die regte grootte vir munisipaliteite, en Hilde Kruger wonder waarom ons almal skielik dieselfde klink.

• Piet du Plessis vra of regses woke geword het, J.P. Keyter oorweeg President Ramaphosa se posisie in die lig van die Phala Phala-saak, en Barend Wesseloo betreur die invloed van aktivisme op Houghton gholfbaan.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. Trump en Xi het tydens Trump se eerste staatsbesoek aan China in byna 'n dekade agter geslote deure vergader, maar Taiwan bly die groot toets vir enige werklike ontdooiing tussen Washington en Beijing.

2. Meer as 1 700 mense is op 'n Britse passasierskip aan die weskus van Frankryk in kwarantyn geplaas ná ’n uitbraak van maagdermsiekte.

3. Optogte en onrus het uitgebreek in Havana, die hoofstad van Kuba, waar sommige woonbuurte tans slegs vir twee ure per dag elektrisiteit het.

4. Yoweri Museveni (81) is vir 'n sewende keer tot president van Uganda verkies en vier vanjaar veertig jaar in die amp.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. ‘Trump actually started to decouple America from China’ deur Noah Smith op Noahpinion

2. ‘Colleges, Maybe Try Teaching!’ deur William Deresiewicz op Persuasion

3. ‘The Iran Stalemate’ deur Niall Ferguson op The Free Press

4. ‘Daarom stroom mense Kaap toe’ deur Roelof Botha op Netwerk 24

5. ‘We’re not nostalgic for apartheid. We want normality – a response to Max du Preez’ deur Flip Buys op News24

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

Met die vinnige ontwikkeling van kunsmatige intelligensie (KI) het platforms soos OpenAI se ChatGPT die manier waarop mense skryf, kommunikeer en bemark verander (OpenAI, 2023). Besighede, inhoudskeppers en bemarkers gebruik toenemend generatiewe KI om advertensies, sosiale media-inhoud, blogs en selfs volledige handelsmerkstrategieë te ontwikkel. Hoewel hierdie tegnologie produktiwiteit verhoog en koste verminder, ontstaan daar 'n groeiende probleem, want skielik klink ons almal dieselfde.

Wat vir my ironies is, is dat kommunikasiekundiges dikwels die belangrikheid van 'n tradisionele stemtoon en handelsmerkidentiteit aan kliënte verduidelik, maar uiteindelik op KI se bewoording of styl staatmaak wanneer die inhoud geskep word. Die gevolg is dat handelsmerke besig is om die onderskeibaarheid in 'n oorversadigde digitale wêreld te verloor, omdat KI vir ons praat en ons uiteindelik dieselfde klink.

“Tone of Voice” in Bemarking

Kevin Lane Keller stel in Strategic Brand Management dat 'n handelsmerk se “tone of voice” die konsekwente kommunikasiewyse van die handelsmerk behels, wat woordkeuse, styl, emosionele toon en algehele persoonlikheid insluit. Hy beklemtoon dat hierdie kommunikasie-identiteit 'n kernkomponent van handelsmerkidentiteit vorm en 'n deurslaggewende rol speel in die wyse waarop verbruikers 'n handelsmerk herken en lojaliteit ontwikkel (Keller, 2013).

Sterk handelsmerke bou hul identiteit rondom 'n duidelike kommunikasie-stem. Nike gebruik byvoorbeeld motiverende en aspirerende taal wat prestasie beklemtoon, terwyl Apple op minimalistiese, eenvoudige en presiese kommunikasie fokus. Vanuit 'n Suid-Afrikaanse konteks gebruik Woolworths 'n verfynde en premium toon, terwyl Nando’s bekend is vir hul humoristiese en sosiaal-bewuste advertensiestyl (Fill, 2009).

Net soos met handelsmerkontwikkeling, ontwikkel die kommunikasie-stemme van besighede ook. KI maak dit moontlik om uitsette vinniger te lewer, maar praat vandag ook vir baie besighede wat kan veroorsaak dat daar 'n beduidende afstand tussen kommunikasiekundiges en hul teikengroepe kan wees en die emosionele stemtoon en persoonlikheid uiteindelik te kort skiet.

Wanneer algoritmes dieselfde stem begin praat

Generatiewe KI-modelle soos ChatGPT werk op grond van statistiese taalpatrone wat uit groot datastelle geleer word (OpenAI, 2023). Hierdie modelle voorspel waarskynlike woordreekse, wat beteken dat hulle geneig is om taal te produseer wat reeds wyd op die internet voorkom. Dink aan sinne soos: “Daar is iets besonders in…” en selfs die oorgebruik van koppeltekens en emoji’s.

As gevolg hiervan spruit herhalende taalpatrone in KI-gegenereerde inhoud voort, wat tipies gekenmerk word deur 'n oorbenutting van positief-gelaaide, bemarkingsgeskikte taal en vooraf voorspelbare strukture gekenmerk kan word.

Die gebruikersopdragte wat in KI-platforms gevoer word, het ook natuurlik 'n invloed op die inhoud. Wanneer bemarkers generiese instruksies soos “skryf 'n professionele advertensie” of “skryf 'n inspirerende plasing” gebruik, lewer KI-modelle dikwels soortgelyke uitsette, omdat die insette self nie spesifiek genoeg was om 'n unieke rigting te gee nie.

Die Verlies van Menslike Dimensie

Menslike skryfwerk word gevorm deur ervaring, kultuur, emosie en konteks. KI beskik nie oor persoonlike ervaring nie, het ook nie emosies nie en genereer inhoud op grond van patrone en data. Volgens Davenport en Ronanki (2018) kan KI prosesse outomatiseer, maar sukkel dit om menslike intuïsie en kreatiewe oorspronklikheid volledig te vervang.

Hierdie beperking beteken dat KI-gegenereerde inhoud dikwels emosioneel neutraal of generies kan voel, selfs wanneer dit tegnies korrek is en kan dit 'n afstand tussen die handelsmerk en verbruiker veroorsaak.

Die verdwyning van unieke handelsmerkstemme

Wanneer baie handelsmerke dieselfde styl gebruik, word dit moeiliker vir verbruikers om onderskeid te neem. Verbeel jou as Woolworths soos Nando’s begin klink of 'n wêreld waar ons sukkel om onderskeid tussen katkos en Panado’s te neem. In 'n digitale omgewing waar gebruikers daagliks aan honderde boodskappe blootgestel word, is onderskeibaarheid in handelsmerkherkenning krities (Kapferer, 2012).

Die eentoonigheid kan lei tot verminderde emosionele betrokkenheid en laer handelsmerklojaliteit. Selfs wanneer inhoud professioneel lyk, kan dit minder impak hê indien dit nie uniek of herkenbaar is nie. En ja, selfs die woord “uniek” het reeds sy betekenis verloor, want wat is uniek dan nou eintlik vir mense?

Afgesien hiervan is daar ook 'n kulturele risiko. KI-modelle is grootliks op globale, hoofsaaklik Engelse-data, opgelei wat beteken dat plaaslike taalvariasies en kulturele uitdrukkings maklik afgewater kan word. In Suid-Afrika kan dit lei tot die verlies van unieke Afrikaanse of streekgebaseerde kommunikasie-identiteit.

Outentisiteit as verbruikersmaatstaf in moderne bemarking

In Authenticity: What Consumers Really Want, argumenteer James H. Gilmore en B. Joseph Pine dat moderne verbruikers nie meer net produkte, koste of kwaliteit beoordeel nie, maar op grond van hoe “eg” of “werklik” 'n handelsmerk of ervaring vir hulle voel. Hierdie verskuiwing beteken dat outentisiteit 'n nuwe ekonomiese en psigologiese maatstaf word waarmee verbruikers waarde aan ondernemings toeken (Gilmore & Pine, 2007). Handelsmerke moet dus nie net fokus op wat hulle doen nie, maar ook op hoe dit waargeneem word.

Namate KI al hoe meer in bemarking geïntegreer word, kan menslike kreatiwiteit en egtheid 'n groter differensiasiefaktor word. Handelsmerke wat hul unieke stem, stories en kulturele identiteit behou, kan sterker emosionele verbintenisse bou en getroue kliënte werf.

Na my mening lê die optimale benadering in 'n balans: KI as ondersteunende instrument vir idees en struktuur, en die mens as die kurators daarvan.

Die gebruik van generatiewe KI soos ChatGPT het ongetwyfeld bemarking verander, maar dit bring ook nuwe risiko’s na vore. Een van die risiko’s sluit die verskynsel van stilistiese eentonigheid in, waarin handelsmerke toenemend dieselfde begin klink en gevolglik nie deur hul taalgebruik en stemtoon onderskei kan word nie. 'n Handelsmerk se tone of voice is nie 'n stilistiese keuse nie, maar 'n strategiese en emosionele bate. Wanneer daardie stemtoon in generiese KI-taal verlore raak, kan handelsmerke hul onderskeibaarheid en kulturele relevansie verloor.

Die uitdaging vir die toekoms is om KI nie as plaasvervanger vir menslike kreatiwiteit te gebruik nie, maar as versterker daarvan.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met ‘n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Daar word in Amerika (waar anders?) beweer dat regses ook “wokeness” begin gebruik het as teenvoeter vir linkse “wokeness”. 'n Amerikaanse artikel oor die onderwerp, getiteld “How the Woke Right Replaced the Woke Left” deur Thomas Chatterton Williams, is byvoorbeeld op 17 Februarie 2025 in The Atlantic gepubliseer. Daar het ook in ander Amerikaanse publikasies opinies oor die sogenaamde “woke right” verskyn, wat geredelik toeganklik is vir lesers wat meer Amerikaanse sieninge daaroor onder oë wil kry.

Plaaslik is daar ook baie onlangs daaroor geskryf. Die rede waarom ek hierdie opiniestuk skryf, is om te probeer bepaal of sogenaamde “woke”-gedrag ook in “regse” kringe in Suid-Afrika gesien kan word, soos blykbaar in Amerika waargeneem word – en indien wel, of dit, in konteks beoordeel, as geregverdig beskou kan word. Of is dit bloot regses wat linkses naboots omdat hulle die resultate van “wokeness” gesien het en toe besluit het om 'n soortgelyke ideologie vir regse doeleindes te bewapen, ook hier in Suid-Afrika?

Eerstens 'n kort beskrywing van wat ek onder “wokeness” verstaan: Dit is om bewus te wees van wat individue of groepe as selfgeïdentifiseerde maatskaplike ongeregtighede beskou – soos sistemiese rassisme, onverdiende bevoorregting, genderdiskriminasie en, oor die algemeen, diskriminasie teen sekere “gemarginaliseerde” groepe. Ongelykheid op alle terreine tussen mense en groepe word as 'n groot euwel beskou wat beveg moet word. Hierdie bewustheid (“wokeness”) word dan in dade omskep om dié wat verantwoordelik gehou word vir die ongeregtighede, aktief te konfronteer. Die konfrontasie neem allerhande vorme aan, soos protesoptogte, maar ook die gewraakte “kansellering” van mense of instellings wat nie die linkse “woke”-mense en -groepe se persepsies deel nie. Sulke kansellering bestaan uit openlike en vyandige verdagmaking, op enige wyse moontlik, met die doel om die individue of groepe waarop dit gemik word, irrelevant te laat voorkom.

Sogenaamde “regse wokeness”, in die breë gesien, klink vir my na die antipool van die “linkse wokeness” wat deur linkses uitgedink is. Wat “links” en “regs” betref, vra ek die leser om dit saam met my as baie breë en oorvereenvoudigde kategorieë te beskou wat individue en groepe in teenoorgestelde denk- en doenskole verdeel. “Links” word dikwels geassosieer met 'n strewe na groter gelykmaking. “Regs” word dikwels getipeer as groepe of individue wat sterk voel oor die handhawing en voortbestaan van unieke groepswaardes, -kultuur en -tradisies.

Ons kan nog baie verder gaan met die onderskeie definisies, maar vir ons doeleindes hier is dit voldoende om te probeer bepaal of “wokeness” – wat aanvanklik aan die linkerkant ontstaan het – nou ook aan die regterkant in Suid-Afrika inslag begin vind het, of dalk al lankal bestaan. En natuurlik, as dit wel bestaan, of dit geregverdig kan word wanneer dit in konteks beoordeel word.

Omdat die meerderheid Afrikaners in Suid-Afrika eerder as “regs” as “links” beskou word, in terme van my breë omskrywing hierbo, moet ons kyk of Afrikaners, en veral die groeperings wat hul belange probeer beskerm, ook “woke” optree.

Ek is bewus daarvan dat daar geen eenstemmigheid is oor wie 'n Afrikaner is of nie. Vir doeleindes van hierdie opiniestuk verwys ek egter op vereenvoudigde wyse bloot na Afrikaners as die meerderheid mense wat ondersteuners is van organisasies soos AfriForum, Solidariteit en die Orania-beweging. Ek glo dat dit 'n redelik veilige aanname is.

Die vraag is dan: Laat die Afrikaner-ondersteuners van daardie organisasies wat in hul belang as Afrikaners optree, daardie organisasies toe om “woke” op te tree aan die regterkant, net soos linkses en hul organisasies dikwels “wokeness” in hul eie geledere beoefen? Is dit dieselfde soort “wokeness”, en is dit geregverdig as dit in konteks beoordeel word – indien dit wel in regse kringe bestaan?

Beginnende by AfriForum: Dit is pertinent 'n organisasie wat homself hoofsaaklik beywer vir die beskerming van minderheidsregte, met 'n spesifieke fokus op die Afrikaner-gemeenskap. In daardie opsig is dit beslis “regs” in soverre dit 'n bepaalde kultuurgroep se belange wil beskerm en bevorder.

Solidariteit is ook primêr daarop ingestel om die Afrikaner-gemeenskap se voortbestaan in die ekonomie te beskerm. In daardie opsig is dit dus ook “regs”.

Orania fokus eweneens op Afrikaners, hoewel hulle meer territoriaal ingestel is omdat hulle 'n enkele, wetlik omskrewe stuk grond beset. Andersins is hulle ook “regs” omdat hulle 'n bepaalde kultuurgroep se belange bevorder.

Tree hierdie “regse” organisasies egter “woke” op?

Kyk ons na 'n primêre AfriForum-funksie – naamlik om onregte teenoor 'n bepaalde groep, Afrikaners, teë te staan – is dit moeilik om nie ook “wokeness” daarin raak te sien nie; te wete, “wokeness” ten bate van 'n oorwegend “regse” groep. Maar daar is 'n belangrike verskil met linkse “wokeness”: hierdie “regse wokeness” word nie as wapen aangewend om ander groepe te diskrediteer, verdag te maak of te verkleineer nie. Dit het nie ten doel om ander te kanselleer nie. Dit word nie bewapen om teen ander groepe gebruik te word nie, maar bloot om te behou, te beskerm en uit te bou wat vir Afrikaners van groot belang is: moedertaalonderrig, groter selfstandigheid en minder regeringsafhanklikheid, gelykberegtiging onder die wet, ensovoorts. Ek kan nie sien hoe die vervulling van hierdie funksie as bewapening beskou kan word om ander groepe te benadeel nie. Deur “die eie” te probeer beskerm, onderhou en uitbou, word die benadeling van ander – buite die groep – tog nie nagejaag nie.

Tweedens, Solidariteit: Hoe kan hul pogings om die Afrikaner-gemeenskap se ekonomiese voortbestaan te beskerm, as bewapening van “wokeness” gesien word ten einde ander groepe te diskrediteer of te kanselleer? Inteendeel, my waarneming is dat Solidariteit saam met ander groepe agiteer vir die beskerming van alle werkers se regte. As hulle in die proses uitwys dat daar regeringspogings is om spesifiek Afrikaner-werkersregte weg te neem, kan dit steeds nie as “regse woke”-pogings beskou word ten einde ander werkers se regte te “kanselleer” nie.

Derdens, Orania: Op watter manier kan geredeneer word dat, omdat hulle ook 'n bepaalde kultuurgroep se belange bevorder, naamlik dié van Afrikaners, sodanige “regse wokeness” dan ander groepe benadeel? Grondeienaarskap is geredelik beskikbaar vir al Suid-Afrika se onderskeie bevolkingsgroepe. Baie groepe, soos die Zoeloes met hul Ingonyama Trust, het reeds aansienlike grondeienaarskap. Wat Orania betref: dit staan enige ander bevolkingsgroep vry om ook hul eie “Oranias” te vestig (“Black is the New Orange” in daardie geval, om die bekende TV-reeks se titel effens te verdraai ...).

Ten slotte, my gevolgtrekking: Ons sien wel elemente van “wokeness” in sekere regse groepe in Suid-Afrika. Maar anders as “wokeness” – links of regs – wat die benadeling nastreef van dié wat nie hul waardes deel nie, is ons Suid-Afrikaanse “regse groepe”, soos hierbo genoem en ooreenkomstig my positiewe definisie van “regsheid”, nie op wraak, vergelding, veroordeling, verkleinering of verdagmaking ingestel soos tipiese “woke left”-groepe nie; of selfs soos sommige “woke right”-groepe in Amerika nie.

Ek dink ook nie die Suid-Afrikaanse regse groepe probeer die woke linkses bloot naboots nie. Inteendeel, ons het lank voor Amerika reeds besef dat 'n minderheid soos die Afrikaners met “wokeness” beskerm moet word – maar 'n wokeness wat nie bewapen is om ander seer te maak nie. Dit is in groot kontras met linkse wokeness, wat juis bewapen word om seer te maak. Regse wokeness om seer te maak, sal net so verkeerd wees, maak nie saak of dit in Suid-Afrika of elders in die wêreld plaasvind nie.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In 2007 het Denemarke 271 munisipaliteite tot 98 saamgesmelt. Die amptelike rede was bekend: skaalvoordele, administratiewe doeltreffendheid, en 'n sterker belastingbasis om dienste te finansier. Internasionale hervormingskonsultante het goedkeurend geknik. Wat gevolg het, was nie 'n diensleweringsrewolusie nie. Wat gevolg het, toe navorsers die situasie voor en ná die hervorming deeglik bestudeer het, was 'n meetbare ineenstorting in iets wat moeiliker is om te kwantifiseer: burgers se gevoel dat hulle werklik 'n invloed op hul plaaslike regering kan uitoefen.

Daardie bevinding behoort enigeen te ontstel wat munisipale regeringshervorming vir 'n lewe ontwerp. Dit pla my.

Daar loop 'n gevestigde aanname deur die meeste werk oor stadsbestuur: in Afrika, in Suid-Asië, in Oos-Europa, en in feitlik elke konteks waar sentrale regerings probeer om swak presterende plaaslike regeringstelsels reg te ruk. Die aanname is dat groter beter is. Groter munisipaliteite behaal skaalvoordele. Gekonsolideerde regering is meer professioneel, makliker om mee saam te werk, en eenvoudiger om te monitor. Wanneer plaaslike regerings misluk, is die voorskrif: smelt hulle saam, standaardiseer hulle, en bou hul kapasiteit.

Die getuienis toon aan dat dié voorskrif, op sy beste, net gedeeltelik reg, en dikwels gevaarlik verkeerd is.

Die vorm van die doeltreffendheidskurwe

Vergelykende internasionale navorsing oor munisipale prestasie vind telkens 'n omgekeerde U-vormige verhouding tussen jurisdiksiegrootte en doeltreffendheid. Munisipaliteite wat tussen 25 000 en 250 000 mense bedien, presteer die beste. Bo 250 000 neem doeltreffendheid af namate koördineringskoste vermeerder en administratiewe afstand vanaf dienslewering groter word. Die ideale omvang is kleiner as wat die meeste hervormingsprogramme aanvaar.

Maar selfs dié bevinding oor grootte onderspeel die probleem, want doeltreffendheid is taakgebonde op maniere wat die konsolidasie-argument ignoreer.

Kapitaalintensiewe dienste — waterinfrastruktuur, riolering, openbare werke — trek wel voordeel uit skaal. Die logika is eenvoudig: groot pype, groot aanlegte en lang voorsieningskettings beloon grootmaatverkryging en gesentraliseerde bestuur. Maar arbeidsintensiewe dienste — polisiëring, vullisverwydering, basiese onderwys — word doeltreffender deur kleiner jurisdiksies gelewer. En arbeidsintensiewe dienste maak 80 tot 85 persent uit van dit waaraan munisipaliteite werklik hul geld bestee.

Die oorheersende argument vir konsolidasie geld dus vir die minderheid van munisipale aktiwiteit. Die meerderheid, volgens bestedingsaandeel, ly onder skaal eerder as om daarby te baat. Niemand skryf dit in die hervormingsvoorstel nie.

Brasilië voer die eksperiment agteruit

Tussen 1988 en 2000 het Brasilië die teenoorgestelde gedoen van wat hervormingskonsultante gewoonlik aanbeveel. Honderde munisipaliteite is in twee verdeel, wat kleiner, jonger en armer plaaslike regerings geskep het. Konvensionele wysheid het 'n ramp voorspel. Nuwe munisipaliteite sou nie fiskale kapasiteit hê nie. Hulle sou deur plaaslike magsfigure gekaap word. Hulle sou te onervare wees om diensleweringskontrakte te bestuur.

Huishoudelike vullisverwydering in die nuutgeskepte munisipaliteite het met 4,4 persentasiepunte gestyg. Geletterdheid het verbeter. Die verklaring was eenvoudiger as wat die kritici verwag het: afgeleë gebiede, wat lank politiek ondergeskik was aan die groter munisipaliteite waaruit hulle gesny is, het uiteindelik hulpbronne en administratiewe aandag gekry wat die ou hoofsentra chronies van hulle weerhou het.

Groot stede steel van hul periferieë. Dit is amper 'n wet van politieke ekonomie. Dit verskyn selde in die saamgestelde data, omdat die gemiddeld die gradiënt verdoesel. Maar as jy tyd in 'n groot Afrika-stad deurgebring het, het jy dit gesien. Die middestad kry teerpaaie; die peri-stedelike rand kry beloftes.

Suid-Afrika se vervaardigde krisis

Suid-Afrika illustreer 'n ander dimensie van dieselfde probleem. Ná 1994 het Suid-Afrika een van die mees gesofistikeerde plaaslike regeringstelsels op die vasteland gebou. Muur-tot-muur-munisipaliteite wat elke duim grondgebied dek. Ingewikkelde prestasiebestuursvereistes. Verkrygingsreëls, diensvlakooreenkoms-template, interregeringsverslagdoeningsraamwerke. Die stelsel is ontwerp om plaaslike regering leesbaar, verantwoordbaar en professioneel te maak.

Wat dit eerder opgelewer het, is wat navorsers begin beskryf as 'n vervaardigde kapasiteitskrisis.

Die wyd herhaalde diagnose is dat Suid-Afrikaanse munisipaliteite misluk omdat hulle nie genoeg vaardige personeel het nie. Twintig jaar se hervormingsprogramme het probeer om dit reg te stel: meer opleiding, beter menslike-hulpbronbestuur, beurskemas vir ingenieurs en finansiële bestuurders. Die diagnose word met soveel sekerheid herhaal dat enige bevraagtekening daarvan na dwarsdenkerigheid klink.

Maar die werklike beperking is iets anders. Suid-Afrikaanse munisipaliteite bestee enorme finansiële en menslike hulpbronne bloot daaraan om administratiewe legitimiteit te behou onder 'n nakomingsargitektuur van verstikkende kompleksiteit. Verslae wat niemand lees nie. Oudits wat proses meet en uitkomste ignoreer. Konsultante wat aangestel word om dokumentasie te produseer eerder as om probleme op te los. Die vaardigheidstekort is werklik, maar dit is deels 'n produk van die stelselontwerp self. Munisipaliteite wat volgens die spesifikasies van grootmetro-kompleksiteit gebou is, is oor yl landelike gebiede ontplooi wat iets veel eenvoudiger nodig het.

Die staat het 'n stelsel vir Johannesburg ontwerp en dit op dorpe van 15 000 mense toegepas. Toe diagnoseer hy die gevolglike disfunksie as 'n menslike-kapitaalprobleem.

Dít is wat gebeur wanneer vorm nie funksie volg nie. Wanneer eenvormige regeringsmodelle gebiede dek wat wissel van digte metropolitaanse kerne tot verspreide landelike gebiede wat feitlik niks met mekaar gemeen het nie, skep jy 'n chroniese institusionele wanpassing. Standaardisering is nie 'n neutrale tegniese keuse nie. Dit is 'n politieke keuse wat die administratiewe voorkeur van die sentrum bo die werklike behoeftes van die periferie stel.

Meer teikens, minder prestasie

Sentrale regerings reageer gewoonlik op plaaslike regeringsmislukking deur meer meting by te voeg. Die intuïsie is verstaanbaar: as jy nie kan sien wat gebeur nie, kan jy dit nie verbeter nie. Meet genoeg aanwysers, en prestasie sal volg.

Die Verenigde Koninkryk se ervaring onder Blair is leersaam. Die raamwerk vir Openbarediens-oreenkomste het teen 1998 tot ongeveer 600 teikens gegroei. Teen 2008 het die regering dit tot 30 verminder. Dié vermindering was nie 'n toegewing aan laer ambisie nie. Dit was die erkenning dat 600 teikens 'n verslagdoeningsbedryf geskep het eerder as 'n prestasieverbeteringstelsel. Noorweë vertel 'n soortgelyke verhaal: nasionale agentskappe belê aansienlik in die formulering van prestasiemetingsraamwerke wat daarna bitter min van hul werklike bestuur dryf.

Meer teikens lewer beter teiken-nakoming. Dit is nie dieselfde as beter dienslewering nie.

Die uitsondering van stedelike uitdying

Niks hiervan beteken dat kleiner altyd beter is nie. Daar is sterk getuienis uit Europa en Noord-Amerika dat hoogs gefragmenteerde metropolitaanse regering — baie klein jurisdiksies wat om dieselfde belastingbasis meeding — stedelike uitdying aanwakker. Wanneer dosyne munisipaliteite meeding om hoë-inkomste-inwoners te lok terwyl hulle streekinfrastruktuurkoste op hul bure afskuif, word grondgebruik 'n mededingende spel met negatiewe-som-gevolge vir die metropolitaanse gebied as geheel. In stede met meer as 'n miljoen mense korreleer fragmentasie betroubaar met stedelike uitdying.

Die beperking is dus nie grootte nie, maar funksie. Kapitaalbelegging het skaal nodig. Roetine-dienslewering het nabyheid nodig. Politieke verantwoordbaarheid versterk op kleiner skaal. Metropolitaanse grondgebruik het koördinering oor jurisdiksies heen nodig. Die fout is om een institusionele model op al vier gelyktydig toe te pas.

Die hervorming wat niemand wil hê nie

Die hervormingsgemeenskap se voorkeur vir konsolidasie is nie irrasioneel nie. Groot jurisdiksies is makliker om vanuit die sentrum te bestuur, makliker vir skenkers om mee te werk, en makliker om binne gestandaardiseerde raamwerke aanspreeklik te hou. Daar is 'n logika van administratiewe gerief in grootte wat onafhanklik funksioneer van die vraag of grootte werklik dienste lewer.

Maar 80 tot 85 persent van munisipale besteding gaan aan dienste wat swakker presteer namate afstand toeneem. Die periferieë van groot munisipaliteite word chronies onderbedien, soos Brasilië se natuurlike eksperiment getoon het. En burgers in groot munisipaliteite voel, met redelike regverdiging, dat hul stem skaars registreer.

Die hervorming waarvoor die getuienis die sterkste steun bied, is ook die mees polities ongemaklike een: onderskei die model volgens funksie. Laat dienste wat skaal nodig het, op skaal funksioneer. Laat dienste wat nabyheid nodig het, op kleiner skaal funksioneer. Aanvaar dat die administratiewe landskap morsiger en moeiliker sal wees om te monitor as 'n eenvormige model. Meet uitkomste, nie nakoming nie.

Niemand het dit nog ernstig probeer nie. Die redes is nie raaiselagtig nie. Differensiasie vereis dat sentrale regerings beheer prysgee. Uitkomsmeting vereis dat daar besluit word watter uitkomste saak maak — en dit is 'n politieke vraag wat hom as 'n tegniese een voordoen. En om te erken dat jou nakomingsargitektuur die kapasiteitskrisis vervaardig het wat jy twintig jaar lank probeer regstel het, is nie 'n gemaklike institusionele erkenning nie.

• Hierdie artikel is met vergunning van die outeur Abhas K. Jha vertaal en herplaas. Die oorspronklike artikel kan op sy Substack The Urban Stack gelees word.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die debat oor President Cyril Ramaphosa se politieke toekoms het weer opgevlam ná die Konstitusionele Hof van Suid-Afrika se beslissing oor die omstrede Phala Phala-saak. Die hof se besluit het die deur verder oopgemaak vir politiek en parlementêre druk rondom die president se optrede en sy hantering van die voorval by sy Phala Phala-plaas in Limpopo. Hoewel die hof nie self oor skuld of onskuld beslis het nie, het die uitspraak die politieke realiteit versterk dat Ramaphosa toenemend kwesbaar raak vir moontlike parlementêre prosesse, insluitend oproepe vir ampsaanklag of politieke druk om uit eie keuse te bedank.

Die groot verskil tussen 'n president wat bedank en 'n president wat uit sy amp verwyder word, lê nie net in politieke simboliek nie. Dit raak ook mag, nalatenskap, finansiële voordele en die beskerming van 'n voormalige staatshoof.

President Cyril Ramaphosa bevind hom tans in 'n toenemend moeilike politieke posisie. Die druk op hom kom uit verskeie rigtings. Opposisiepartye verhoog hul aanvalle. Faksiegevegte binne die ANC duur voort. Die publiek se vertroue in staatsinstellings bly broos. Teen hierdie agtergrond het die debat oor 'n moontlike bedanking of selfs verwydering uit sy amp weer momentum gekry.

Die Suid-Afrikaanse Grondwet tref 'n duidelike onderskeid tussen 'n president wat uit eie keuse bedank en een wat deur die Parlement ingevolge Artikel 89 uit sy amp verwyder word. Indien 'n president bedank, behou hy normaalweg die voordele en status van 'n voormalige staatshoof. Dit sluit pensionevoordele, sekuriteitsbeskerming, sekere administratiewe ondersteuning en ander presidensiële voorregte in. Weens die status van voormalige staatshoof sal dit ook aansienlik moeiliker wees om hom te vervolg.

Indien 'n president egter deur 'n parlementêre proses verwyder word weens ernstige wangedrag, 'n ernstige oortreding van die Grondwet of onbekwaamheid, verander die prentjie dramaties. Dan verloor die president baie van daardie voordele en word sy politieke nalatenskap permanent beskadig. Hy sal dan die status van 'n gewone burger geniet wat dit aansienlik makliker sal maak om hom strafregtelik te vervolg.

Hierdie realiteit maak 'n vrywillige bedanking dikwels die meer aantreklike opsie vir 'n staatshoof onder druk.

Die ANC het histories 'n sterk voorkeur daarvoor getoon om interne politieke skadebeheer agter geslote deure te bestuur eerder as om 'n openbare vernedering van 'n sittende president toe te laat. Jacob Zuma se bedankin in 2018 is hiervan 'n voorbeeld. Hoewel Zuma uiteindelik bedank het, het die ANC se Nasionale Uitvoerende Komitee reeds besluit dat hy moet gaan. Die bedanking het egter die party gespaar van 'n volle parlementêre ontheffingsproses.

Baie politieke ontleders glo dieselfde patroon sal waarskynlik gevolg word indien druk op Ramaphosa ondraaglik raak.

Die grootste faktor bly die ANC se eie politieke oorlewing. Die party het reeds steun verloor in opeenvolgende verkiesings. 'n Lang, openbare ampsaanklag-proses teen 'n sittende ANC-president sal die beeld van verdeeldheid en swak regering verder versterk. Dit sal ook opposisiepartye soos die Demokratiese Alliansie, Economic Freedom Fighters en uMkhonto weSizwe Party verdere politieke ammunisie gee.

Die DA sal waarskynlik probeer om enige krisis rondom Ramaphosa te gebruik as bewys dat die ANC nie meer in staat is om effektiewe regering te lewer nie. Die EFF sal waarskynlik aandring op maksimum openbare druk en 'n aggressiewe parlementêre proses. Die MK Party van Jacob Zuma sal waarskynlik probeer om verdeeldheid binne die ANC verder uit te buit, veral onder tradisionele ANC-ondersteuners.

Nog 'n belangrike vraag is wie Ramaphosa sou opvolg indien hy sou bedank. Die naam wat die meeste genoem word, is Paul Mashatile. As adjunkpresident is hy die mees logiese kandidaat vir 'n oorgangstydperk. Mashatile beskik oor sterk netwerke binne die ANC en het oor jare 'n reputasie opgebou as 'n vaardige politieke organiseerder.

Tog bestaan daar ook kommer binne sekere ANC-geledere oor hoe die markte, buitelandse beleggers en internasionale vennote op 'n Mashatile-presidentskap sal reageer. Ramaphosa word internasionaal steeds gesien as 'n meer voorspelbare en markvriendelike figuur. Enige skielike veranderinge in leierskap sal waarskynlik korttermyn-onsekerheid in die ekonomie veroorsaak.

Die rand, beleggersvertroue en sakevertroue reageer dikwels sensitief op politieke onsekerheid. Suid-Afrika se ekonomie verkeer reeds onder druk weens lae groei, hoë werkloosheid, infrastruktuurprobleme en fiskale spanning. Die ANC sal dus versigtig wees om 'n politieke oorgang te bestuur op 'n manier wat nie verdere ekonomiese skade veroorsaak nie.

Daar bestaan ook die moontlikheid dat die ANC eerder vir 'n beheerde interne oorgang sal kies. In so n geval bedank Ramaphosa vrywillig, terwyl die party probeer om stabiliteit en eenheid uit te beeld. Dit sal die ANC die geleentheid gee om beheer oor die politieke narratief te behou voor die volgende verkiesingsiklus. Die waarskynlikste uitkoms bly dus nie 'n dramatiese parlementêre ontheffing nie, maar eerder 'n onderhandelde politieke uittrede. Dit sal Ramaphosa in staat stel om sy presidensiële voordele en 'n mate van politieke waardigheid te behou, terwyl die ANC probeer om groter skade aan die party en die staat te beperk.

Die groter vraag is egter nie net wat met Ramaphosa gebeur nie. Die werklike vraag is wat ná Ramaphosa gebeur.

Die ANC bevind hom in 'n tydperk waar interne verdeeldheid, dalende steun en groeiende openbare frustrasie nie meer geïgnoreer kan word nie. Selfs indien 'n leierskapverandering plaasvind, los dit nie noodwendig die dieper strukturele probleme van die land op nie.

Vir Suid-Afrika wag daar waarskynlik 'n tydperk van politieke herskikking, moeilike koalisies en groter onsekerheid oor die land se toekomstige rigting.

• Jean-Paul (JP) Biko Keyter is 'n ervare en dinamiese TV en Radio aanbieder, uitsaai-joernalis, mediastrateeg en uitvoerende vervaardiger met meer as 20 jaar se ervaring in radio, televisie, en digitale media regoor Suid-Afrika, die Verenigde Koninkryk en Europa.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Aan die begin van die twintigste eeu het Argentinië gelyk of dit bo alle twyfel op pad daarheen was om een van die wêreld se groot suksesverhale te word. Stede het vinnig gegroei en uitgebrei, Europese migrante het in hul miljoene aangekom, landbou-uitvoere het wêreldmarkte oorstroom, en Argentyne kon aanspraak maak op 'n per kapita inkomste wat met dele van Wes-Europa meegeding het. Min lande het die twintigste eeu met beter kanse op sukses betree.

Vir konteks is dit nodig om te weet dat Argentinië vrugbare grond het wat oorvloedige voedselproduksie moontlik maak. Die land het toegang tot die Ooste en die Weste weens 'n geografiese ligging op of naby aan verskeie sleutelwêreldhandelroetes. Aan die begin van die twintigste eeu was die middelklas aan die groei, en internasionale kapitaal het potensiaal begin raaksien. Britse kapitaal is ingespan om spoorweë en hawens te finansier, en die golwe immigrante uit Italië en Spanje het vaardighede gebring en gehelp om ondernemings, plase en gemeenskappe te bou.

Tog is Argentinië vandag, 'n eeu of so later, eintlik 'n arm land. Hoe kon dit gebeur? Watter ramp kon hierdie land tref dat armoede onder die mees onwaarskynlike omstandighede oorwin het? Uiteindelik, soos later uitgelig sal word, was Argentinië 'n land wat herhaaldelik en bewustelik sy eie pad na voorspoed onderbreek het.

Die eerste skokke; die eerste voetfoute

So eenvoudig soos wat dit dikwels is om een leier of een ideologie vir 'n nasie se ineenstorting te blameer, so onvolledig en ongenuanseerd sou dit in Argentinië se geval wees. Die lang stagnasie het geleidelik ontstaan deur siklusse van politieke ingryping, ekonomiese nasionalisme, institusionele onstabiliteit en drastiese beleidsomkerings wat die grondslag vir volhoubare groei, en die vertroue van internasionale kapitaal, stadig ondermyn het.

Terug na die begin. Ten spyte van massiewe optimisme in hierdie komende ekonomiese wonderwerk was daar reeds bepaalde kwesbaarhede onder die oppervlak aan die broei. Die ekonomie was geweldig afhanklik van uitvoere en wêreldwye vraag. Rykdomsverspreiding was redelik ongelyk, en die groeiende aantreklikheid van sosialisme in Europa het sy pad oor die Atlantiese oseaan gevind.

Die eerste groot ontwrigting het tydens die 1930’s gekom. Wanneer 'n land swaar op uitvoere steun, is jou buurman se armoede baie erger as wanneer jou welvaart op jou eie mark steun. Die Groot Depressie het uitvoermarkte beskadig en hierdie afhanklikheid van buitelandse handel blootgelê. Regerings in Noord-Amerika en Europa het toenemend na binne gekeer. Proteksionisme het uitgebrei, en state het ekonomiese groei en werkskepping probeer stimuleer deur pogings om buitelandse invoere met binnelandse produksie te vervang. Die verlies aan inkomste deur middel van uitvoere het ook in Argentinië tot toenemende staatsingryping gelei. Die sentralisering van mag is in baie lande nie bevraagteken nie, maar is as noodwendige reaksie onder krisisomstandighede gesien. Om binnelandse nywerheid en werk te beskerm, het aanvanklik nie irrasioneel gelyk nie. Die dieper probleem, soos wat dalk voorspel kon word, het ontstaan toe tydelike ingryping geleidelik 'n permanente politieke gewoonte geword het. Soos Ronald Reagan opgemerk het: “Nothing lasts longer than a temporary government program.” Die 1930’s het 'n tendens van korttermyn oorwinnings onder verkiesingsdruk en groeiende staatsbeheer ingelei, maar die opkoms van Juan Perón in die 1940’s het hierdie transformasie dramaties versnel.

Peronisme

Perón bly een van die mees omstrede figure in Argentynse geskiedenis juis omdat sy aantrekkingskrag werklik was. Hy het arbeid gemobiliseer, werkersregte uitgebrei, lone verhoog en 'n kragtige politieke identiteit rondom die waardigheid van gewone burgers en gewone arbeid gebou. Miljoene Argentyne het in die aanvangsjare van Peronisme werklike materiële verbeterings ervaar. Maar die model het ernstige langtermynkoste gedra. Soos Thatcher dalk tereg in 1976 opgemerk het: “The problem with socialism is that you eventually run out of other people’s money.”

Staatsbesteding het aggressief uitgebrei. Nywerhede is genasionaliseer. Subsidies het vermeerder. Politieke gewin is geprioritiseer ten koste van produktiwiteit, mededingendheid en institusionele stabiliteit, en inflasie het die korttermyn lewensgehalteverbeterings weggekou. Prakties het Peronisme behels dat die staat toenemend die rol van werkgewer, prysbepaler, kredietverskaffer en industriële beplanner begin speel het. Tussen 1947 en 1949 is dié uitbreiding veral gedryf deur die oorname van openbare dienste, waaronder spoorweë, telefoondienste, ander vervoersektore en die handelsvloot.

Die nasionalisering van die spoorweë in 1948 was simbolies én prakties belangrik. Dit is as 'n patriotiese oorwinning oor buitelandse beheer aangebied, veral omdat groot dele van Argentinië se spoorinfrastruktuur lank deur Britse belange besit is. Maar die oordrag het ook beteken dat groot, duur en dikwels verouderende bates nou deur die staat bestuur en gefinansier moes word. Die politieke waarde van nasionalisering was onmiddellik, maar die ekonomiese koste was aan't opbou.

Peronisme het ook die verspreiding van inkomste doelbewus verander. Lone is verhoog, vakbonde is versterk, werkersvoordele is uitgebrei en binnelandse verbruik is aangemoedig. Alles goed, nie waar nie? Die probleem was dat hierdie toename in verbruik nie altyd deur hoër produktiwiteit ondersteun is nie. Met ander woorde: Die ekonomie het vinniger bestee en herverdeel as wat dit nuwe mededingende kapasiteit opgebou het.

'n Kerninstrument was die IAPI, die staatsliggaam wat landbouprodukte teen laer binnelandse pryse kon aankoop en dit teen hoër internasionale pryse verkoop. Die doel was herverdeling, om hulpbronne uit die landbousektor na stedelike nywerhede en werkers oor te dra. Aanvanklik het dit sin gemaak, maar dit het boere ontmoedig om produksie en uitvoere uit te brei, in 'n land waar die buitelandse valuta wat danksy landbou-uitvoere geproduseer is, broodnodig was.

'n Fout of 'n slegte gewoonte?

Perón, wat in 1946 as president verkies is, het korttermyn oorwinnings gekies, en ongelukkig 'n tendens begin wat dalk vandag nog nie onder beheer gebring is nie. Hy is, deels weens die daling in buitelandse valuta, uiteindelik in September 1955 deur 'n militêre staatsgreep omvergewerp — die eerste van verskeie onderbrekings van burgerlike bewind in die dekades wat gevolg het.

Na die Perón-staatsgreep van 1955, is verdere staatsgrepe in 1962, 1966 en 1976 uitgevoer. Die militêre junta wat in 1976 aan bewind gekom het, het markgerigte ekonomiese hervormings probeer implementeer terwyl politieke opposisie gewelddadig onderdruk is gedurende die sogenaamde “Vuil Oorlog”. Terselfdertyd het buitelandse skuld drasties toegeneem. Argentinië se eksterne skuld het van ongeveer 8 miljard VSA dollar in 1975 tot meer as 45 miljard teen 1983 gegroei. Onder president Raúl Alfonsín het hiperinflasie in 1989 tot meer as 3 000% per jaar gestyg.

In 1991 het Carlos Menem se regering die sogenaamde Convertibility Plan ingestel onder Domingo Cavallo. minister van ekonomie. Die Argentynse peso is aan die Amerikaanse dollar gekoppel en inflasie het skerp gedaal - stabiliteit het teruggekeer. Groot staatsbates is geprivatiseer en internasionale kapitaal het weer ingestroom. Maar die vaste wisselkoers het Argentinië geleidelik minder mededingend gemaak, en staatskuld het steeds gegroei.

Die stelsel het dramaties ineengestort in die krisis van 2001–2002 — een van die ernstigste ekonomiese krisisse in moderne Latyns-Amerikaanse geskiedenis. President Fernando de la Rúa het op 20 Desember 2001 per helikopter uit die presidensiële paleis, die Casa Rosada, gevlug en bedank.

Die peso is daarna gedevalueer en miljoene Argentyne se spaargeld het grootliks verdamp. Werkloosheid het bo 20% gestyg en armoede het meer as die helfte van die bevolking geraak. Vir baie burgers was dit die oomblik waarop vertroue in langtermyn finansiële stabiliteit permanent gebreek is.

Sedertdien het opeenvolgende regerings weer tussen uiteenlopende ekonomiese benaderings geswaai. Onder Néstor Kirchner en later Cristina Fernández de Kirchner is kapitaalbeheer, subsidies en sterker staatsingryping uitgebrei. Inflasiestatistieke is selfs tydelik deur die nasionale statistiekagentskap gemanipuleer.

Onder Mauricio Macri het die regering vanaf 2015 weer markvriendelike hervormings probeer implementeer en groot lenings aangegaan, insluitend 'n rekordlening van 57 miljard VSA dollar van die IMF in 2018. Inflasie, skuld en valutadruk het teruggekeer, en die peso het weer skerp verswak.

Ondanks die treurmare wat hierbo saamgevat is was die skade nie net ekonomiese skade nie, maar ook reputasieskade. Groei hang deels van vertroue af — vertroue dat kontrakte sal geld, dat geldeenhede waarde sal behou, dat regerings nie die reëls skielik sal herskryf nie, en dat môre se aansporings met vandag s'n sal ooreenstem. In Argentinië het daardie vertroue verlep en gesterf.

So wat leer Suid-Afrika vandag by Argentinië van destyds?

Lande floreer nie bloot omdat hulle hulpbronne, opgeleide bevolkings of demokratiese stelsels het nie. Volhoubare voorspoed hang af van institusionele kontinuïteit: Geloofwaardige reëls, stabiele monetêre beleid, langtermyn-beleggingshorisonne en regerings wat hul eie korttermyn-politieke aansporings kan beteuel.

Dit beteken nie dat regerings nooit in die ekonomie moet ingryp nie. Dit beteken ook nie dat alle welsynstelsels of arbeidsbeskerming onvermydelik tot agteruitgang lei nie. Argentinië se les is meer spesifiek as ideologie.

Die waarskuwing is eerder dat politieke aansporings dikwels ten koste van institusionele konsekwentheid kom. Toelaes word uitgedeel wanneer belegging of skulddelging meer sin sou maak, omdat die verkiesing weer op pad is.

Wanneer regerings herhaaldelik onmiddellike gewildheid bo langtermynstabiliteit stel, word inflasie en skuld polities makliker as hervorming. Argentinië se verhaal voel toenemend relevant in 'n wêreld waar baie demokrasieë onder groeiende druk staan om onmiddellike politieke belonings te lewer. Regoor die wêreld word regerings versoek om korttermynverligting bo strukturele hervorming, politieke simboliek bo institusionele geloofwaardigheid, en vinnige ingryping bo langtermynsekerheid te stel. Maar die geskiedenis dui daarop dat lande hulself selde deur wisselvalligheid tot voorspoed stem.

Beleggers kan hoë belastings oorleef. Ondernemings kan regulering oorleef. Samelewings kan selfs tydperke van stadige groei oorleef. Wat veel moeiliker word om te oorleef, is onvoorspelbaarheid — die gevoel dat reëls, instellings en aansporings elke paar jaar fundamenteel kan verander na gelang van politieke druk. Dus, kortom: Waarom sou jy 'n plaas koop of 'n fabriek bou in 'n land waar 'n groot deel van die bevolking dink dat baie van Argentinië se medisyne eintlik nie so sleg was nie?

Jy sou nie.

Nog artikels deur Paul Maritz:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Wat by Houghton Golf Club gebeur het, was nie 'n toevallige botsing van opinies of 'n eenvoudige meningsverskil oor klubreëls nie. Dit was 'n voorval wat binne dae ontwikkel het in 'n volskaalse politieke konfrontasie — een wat nie net ernstige vrae oor bedoeling laat ontstaan nie, maar ook oor 'n groeiende tendens in Suid-Afrika: die doelbewuste invoer van ideologiese konflik in privaat ruimtes deur ervare, en soms goed geoefende, aktiviste.

Die kerngebeurtenis is bekend. Op 17 April arriveer die Johannesburgse sakeman Louis Seeco by die klub as 'n gas, met 'n groot Palestynse vlag aan sy voertuig. Die klub se bestuur, onder leiding van James Loughnane, tree volgens gevestigde beleid op: geen politieke of godsdienstige simbole word toegelaat nie. Seeco word gevolglik gevra om die vlag te verwyder. Hy weier, en word toe gevra om te vertrek.

Tot op hierdie punt is daar niks buitengewoon aan die saak nie. Privaat instellings regoor die wêreld handhaaf soortgelyke reëls om konflik te voorkom en sosiale samehorigheid te beskerm.

Maar wat hierdie voorval onderskei, is nie net wat op die baan gebeur het nie. Dit is wat daarna gebeur het. Seeco het sy weergawe van die gebeure aanlyn geplaas, hoewel die voorval reeds 'n maand tevore plaasgevind het voordat dit uiteindelik ontplof het. Die kragte wat dit in 'n groot saak verander het, was doelbewus. Dit was nie organies nie.

Hy raam dit nie as 'n botsing oor reëls nie, maar as 'n politieke en morele kwessie: vryheid van spraak, solidariteit met Palestina, en selfs bewerings van diskriminasie. Hy hou homself ook voor as 'n lid van die golfklub, terwyl hy slegs 'n gas was. Binne ure begin die storie momentum kry. 'n Narratief begin vorm: dat hy “verban” is, dat sy regte geskend is, dat die klub 'n ideologiese standpunt ingeneem het. Of hierdie weergawe volledig akkuraat was, word byna sekondêr, want dit is hierdie weergawe wat die reaksie ontlok het.

En die reaksie was vinnig. Die ANC mobiliseer, die EFF sluit aan - so amper asof dit vooraf beplan was. Betogers versamel buite die klub. Politieke toesprake word gelewer waarin die klub van samewerking met Israel en die onderdrukking van vryheid van spraak beskuldig word. 'n Privaat gholfklub word binne dae 'n nasionale politieke simbool.

• Eerstens: 'n simboliese aksie in 'n sensitiewe ruimte.

• Tweedens: 'n emosioneel gelaaide narratief wat vinnig versprei.

• Derdens: georganiseerde politieke en aktivistiese mobilisering.

Wanneer hierdie drie elemente saamkom, kry jy presies wat in Houghton gebeur het. Dit bring ons by 'n kritiese, maar dikwels ongemaklike punt: die rol van professionele of ervare aktiviste in sulke voorvalle.

Daar is aanduidings dat Louis Seeco nie bloot 'n toevallige individu is wat skielik besluit het om 'n politieke punt te maak nie. Hy het voorheen by die Suid-Afrikaanse Menseregtekommissie getuig oor sistemiese rassisme in die advertensiebedryf — 'n proses wat gewoonlik vereis dat individue deeglik voorbereid en bewus is van hoe openbare platforms werk. Met ander woorde, hy is nie vreemd aan die dinamika van openbare debat, narratief en simboliek nie.

Verder is dit betekenisvol dat hy slegs dae voor die spesifieke insident met dieselfde klub geskakel het om donasies vir 'n gemeenskapsprojek te bekom, wat wel toegestaan is. Kort daarna keer hy terug, hierdie keer met 'n sterk politieke boodskap wat 'n voorspelbare reaksie sou ontlok. Mens hoef nie 'n samesweringsteorie te bou om die patroon raak te sien nie. Die vraag is eenvoudig: hoe waarskynlik is dit dat al hierdie elemente toevallig saamval?

Die betrokkenheid van ander aktiviste versterk hierdie indruk. Tydens die betogings tree mense soos Nigel Branken na vore, wat die voorval onmiddellik koppel aan breër ideologiese temas soos “volksmoord”, globale geregtigheid en anti-Israel-narratiewe. Dit skuif die fokus weg van 'n plaaslike reëlkwessie na 'n internasionale ideologiese stryd.

Net so word Sonny Morgan met die gebeure verbind as 'n individu wat met Palestynse solidariteitsbewegings geassosieer word, en wat die geleentheid gebruik om bekende argumente oor Israel, apartheid en internasionale reg te herhaal.

En dit is presies waarom hierdie voorval belangrik is.

Want dit dui op 'n groter verskynsel: die toenemende gebruik van privaat instellings as teikens vir politieke aktivisme. Gholfklubs, skole, besighede — plekke wat tradisioneel as neutrale ruimtes dien — word al hoe meer gesien as platforms waar simboliese konfrontasies uitgevoer kan word. Hierdie ruimtes is nie ontwerp vir politieke konflik nie en is dus besonder kwesbaar daarvoor. Wanneer 'n politieke simbool in so 'n ruimte ingebring word, is die reaksie byna onvermydelik. En dit is juis daardie reaksie wat die doel dien.

Dit is belangrik om hier duidelik te wees: nie alle aktivisme is problematies nie. In 'n demokrasie is dit noodsaaklik dat mense hul stem laat hoor. Maar daar is 'n verskil tussen aktivisme wat oortuig en aktivisme wat doelbewus konfronteer en destabiliseer. Die Houghton-voorval lyk toenemend soos laasgenoemde.

Die argument dat dit bloot oor vryheid van spraak gaan, hou nie heeltemal stand nie. Want vryheid van spraak beteken nie vryheid van konteks nie. Waar en hoe 'n boodskap oorgedra word, is net so belangrik soos die boodskap self.

'n Palestynse vlag by 'n openbare betoging is een ding. Dieselfde vlag by 'n privaat klub met 'n diverse maar sensitiewe gemeenskap, in ’n tyd van verhoogde internasionale spanning, is iets heeltemal anders. Lede van die klub beskryf gevoelens van ongemak en selfs vrees. Sommige was huiwerig om hul name bekend te maak. Ander praat van 'n atmosfeer wat “baie vinnig lelik geword het”. Dit is nie die uitkoms van 'n gesonde debat nie. Dit is die uitkoms van 'n situasie wat doelbewus opgestook is.

Die bestuur van Houghton Golf Club het hul rol verstaan. Hul beleid van neutraliteit is nie 'n politieke standpunt nie; dit is 'n beskermingsmeganisme. Dit is juis daar om te voorkom dat hierdie tipe konflik hul ruimte binnedring.

Die ironie is dat die voorval self presies bewys hoekom daardie beleid nodig is. Want sodra die deur vir een politieke simbool oopgemaak word, word dit byna onmoontlik om die volgende een te keer. En dan verander alles. 'n Gedeelde ruimte word 'n betwiste ruimte. 'n Ontspanningsplek word 'n slagveld. En uiteindelik verloor almal.

Die grootste gevaar van die Houghton-voorval lê dus nie net in wat gebeur het nie, maar in wat dit verteenwoordig. Dit is 'n waarskuwing dat Suid-Afrika besig is om 'n pad te loop waar geen ruimte meer neutraal is nie — waar elke plek 'n potensiële politieke arena word. En in so 'n samelewing is dit nie net instellings wat onder druk kom nie. Dit is die vermoë van mense om saam te bestaan sonder konstante konflik.

Uiteindelik bly die waarheid eenvoudig:

'n Vlag is nooit net 'n vlag nie. Dit is 'n keuse. 'n Sein. 'n Strategie. En in Houghton lyk dit al hoe meer asof daardie strategie presies bereik het wat dit veronderstel was om te bereik.

Nog artikels deur Barend Wesseloo:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Aan die einde van verlede jaar het die G20 besluit dat die wêreld 'n ‘ongelykheidsnoodtoestand’ in die gesig staar. 'n Komitee van vooraanstaande ekonome, onder leiding van Joseph Stiglitz, waarsku dat 83% van lande nou aan ‘hoë ongelykheid’ ly, gedefinieer as 'n Gini-koëffisiënt bo 0.4. Hulle stel 'n Internasionale Paneel oor Ongelykheid, nasionale ‘Ongelykheidsverminderingsplanne’ en 'n nuwe argitektuur van wêreldwye reëls voor om die boonste 10% nader aan die onderste 40% te bring.

Daar is morele passie hier, en ook enkele sinvolle beleidsidees. Maar die taal van ‘krisis’ verdoesel iets belangriks. Ongelykheid word behandel as die ding waaroor ons werklik omgee. Dit is nie.

Mense gee om vir armoede en sosiale mobiliteit omdat dit direkte gevolge op hul alledaagse bestaan het: of jy jou kinders kan voed, of jou lewenskanse reeds by geboorte beperk word, of jou inspanning enigsins tel. Sodra mens dit onthou, begin die Gini soos 'n ietwat vreemde held lyk. As jou enigste doelwit is om die Gini te verlaag, bestaan daar vinnige oplossings. Die onteiening van die honderd rykste burgers sou die werk doen, so ook 'n verwoestende oorlog wat stedelike kapitaal uitwis. Min mense sou een van dié twee vier, omdat nie een iets sê oor of mense minder arm of meer mobiel geword het nie. Die aanwyser is nie die doelwit nie.

Die tweede aanname wat ingebou is in die raamwerk van 'n ‘ongelykheidskrisis’, is dat moderne kapitalisme die skurk van die verhaal is. Die verslag steun sterk op die idee dat stygende ongelykheid die kind is van neoliberalisme en geglobaliseerde markte sedert die 1980’s, en dat wat dit voorafgegaan het meer egalitêr was. Dit is, op sy beste, onvolledig. Hier is waarom:

Geskiedkundiges wat oor die afgelope dekade die ‘nuwe geskiedenis van ou ongelykheid’ saamgestel het, skets 'n ongemaklike prentjie. Deur gebruik te maak van sosiale tabelle, belastingsrolle en boedelrekords, bevind hulle dat ongelykheid oor groot dele van Wes-Europa en die Verenigde State byna voortdurend toegeneem het vanaf die laat Middeleeue tot net voor die Eerste Wêreldoorlog. Slegs twee groot skokke — die Swart Dood in die veertiende eeu en die tydperk 1914–1945 — het werklik 'n demper daarop geplaas. Guido Alfani se langtermynoorsig vir Europa som die gestileerde feite soos volg op: van ongeveer 1450 tot 1900 het beide inkomste- en welvaart-Gini’s geneig om geleidelik opwaarts te beweeg, met die boonste 10% wat dikwels 80–90% van alle welvaart besit het.

Ongelykheid is nie 'n nuwe irritasie wat deur vyf dekades van neoliberalisme ontketen is nie. Dit blyk eerder die verstekinstelling van agrariese, hiërargiese samelewings te wees.

Dit laat 'n natuurlike vraag vir Suid-Afrika ontstaan: wanneer het ons só ongelyk geword?

Suid-Afrika beklee vandag die Wêreldbank se hoogste plek op die wêreldranglys van inkomste-ongelykheid, met 'n Gini van ongeveer 0.63, en welvaart is selfs meer gekonsentreerd: ramings dui daarop dat die boonste 10% meer as 85% van huishoudelike welvaart besit en dat die welvaart-Gini bo 0.9 is. Dit is aanloklik om dit geheel en al aan apartheid en twintigste-eeuse kapitalisme toe te skryf. In 'n onlangse artikel het ek probeer om die verhaal veel verder terug te neem deur ongelykheid in die Kaapkolonie tussen 1685 en 1844 te hersaamstel.

Die Kaap is buitengewoon goed gedokumenteer. Die Nederlanders en later die Britte het 'n papierroete agtergelaat wat baie Europese argivarisse jaloers sou maak. Ek steun op vier hoofbronne. Die eerste is die opgaafrolle, die jaarlikse belastingopnames wat byna elke vrye huishouding lys: die name van die hoofde, die aantal kinders, die getal slawe en Khoisan-werkers, en dan die belangrikste produktiewe bates van die plaas — perde, beeste, skape, wingerde, geoesde graan en geproduseerde wyn.

Die tweede is die boedelinventarisse van oorlede setlaars, opgestel deur die Weeskamer in Kaapstad, wat meubels, vee, slawe en gereedskap by afsterwe lys. Die derde is die slawewaardasierolle van 1834, waar Britse waardeerders elke verslaafde persoon en die vergoeding wat by vrystelling aan die eienaars betaal is, aanteken. Die vierde is 'n stel belastingopgawes vir Khoi-sendings en nedersettings soos Bethelsdorp, Groenekloof en Swartrivier in die vroeë negentiende eeu.

Een voordeel van hierdie materiaal is dat dit ons toelaat om verder te beweeg as ‘sosiale tabelle’ — daardie breë groepsgemiddeldes wat vroeëre werk oorheers het — en om ongelykheid binne groepe te meet, nie net tussen hulle nie. Dit was een van die belangrikste metodologiese verskuiwings in die nuwe ongelykheidsliteratuur: in plaas daarvan om bloot ‘boere’ en ‘adelikes’ te vergelyk, probeer ons sien hoe ongelyk boere onder mekaar was, en watter aandeel van alles deur die boonste 1% ingepalm is. Aan die Kaap kan ons dit doen vir setlaars, vir slawe-eienaars en, tot 'n mate, vir Khoi-gemeenskappe.

Wat sê die syfers?

In die Stellenbosch-Drakenstein-distrik, die hart van die kolonie se graan- en wynstreek, is die Gini-koëffisiënt vir sleutelbates, soos die figuur hierbo toon, nooit laer as 0.5 van 1685 tot 1844 nie, en dikwels tussen 0.6 en 0.75. Wanneer ek vee, wingerde, graan en wyn kombineer in 'n enkele welvaartspakket, gewaardeer teen kontemporêre veilingpryse, bly die Gini vir setlaarhuishoudings vir 'n eeu en 'n half binne daardie omvang. Die boonste 1% van setlaarhuishoudings besit ongeveer 12% van die gemete bates in die agtiende eeu en nader aan 18% in die vroeë negentiende eeu.

Die byvoeging van slawerny stoot ongelykheid na werklik ekstreme vlakke. As mens verslaafde mans as afsonderlike, bate-loos huishoudings behandel — wat naby aan hul regstatus was — nader die algehele Gini in Stellenbosch-Drakenstein 0.9 teen die laat agtiende eeu. Selfs al gee mens verslaafde mans 'n vergoeding in natura gelykstaande aan een skaap per maand, verander die koëffisiënt skaars. Deur die vrystellingsdata te gebruik, en die meerderheid setlaarhuishoudings wat glad nie slawe besit het nie by te voeg, spring die Gini vir slawewelvaart en vergoeding in verskeie distrikte na die 0.8–0.9-reeks. 'n Klein minderheid slawe-eienaars oorheers die verspreiding.

Dieselfde patroon kom uit 'n heeltemal ander bron na vore. Die boedelinventarisse — in wese boedellêers vir duisende oorlede setlaars — toon Gini’s vir beeste, skape, waens en ploeë wat 0.6 oorskry, en ná 1770 dikwels bo 0.7 is. 'n Mens het nie baie gesofistikeerde ekonometrie nodig om die prentjie raak te sien nie: selfs binne die setlaarbevolking besit 'n klein fraksie die meeste van die produktiewe kapitaal.

Wat van inheemse gemeenskappe? Vir drie Khoi-nedersettings rondom 1825 — Bethelsdorp, Groenekloof en Swartrivier — beskik ons oor belastingopgawes wat vee en graan lys. Ook hier is die binne-dorps-Gini’s ekstreme: gewoonlik bo 0.75, en vir sommige bates baie naby aan perfekte ongelykheid, met 'n handjievol families wat byna al die beeste of skape besit. Wanneer mens Khoi- en setlaarhuishoudings saamvoeg in 'n distrik soos Swellendam, bereik die gekombineerde Gini vir beeste 0.92.

Twee dinge volg hieruit. Eerstens was die Kaap reeds teen die laat sewentiende eeu 'n wreed ongelyke samelewing. Ongelykheid tussen groepe was enorm: setlaars was welvarender as die verslaafdes, wat op hul beurt tipies meer aangetekende bates gehad het as Khoi-huishoudings. Maar ongelykheid binne elke groep was ook uitermatig. Onder setlaars is die binne-groep-Gini net so groot soos die algehele Gini; selfs al sou mens verslaafde en Khoi-huishoudings uit die steekproef verwyder, sou die Kaap steeds soos een van die mees ongelyke samelewings lyk wat ons kan meet. Onder Khoi-gemeenskappe op sendingstasies het 'n klein elite van beesboere ver bo hul bure uitgetroon.

Tweedens het ongelykheid nie oor die afgelope drie eeue voortdurend toegeneem nie. Daar is volop bewyse dat dit, soos elders, gewissel het. Neem nog 'n bron: die topinkomste in Suid-Afrika gedurende die twintigste eeu, deur die ekonome Facundo Alvaredo en AB Atkinson. Die grafiek hieronder toon die top 1% van inkomste tussen 1914 en 2012.

Wat duidelik is, is die afname in ongelykheid gedurende die apartheidstydperk. Niemand argumenteer vir 'n terugkeer na apartheidbeleid bloot omdat ongelykheid toe laer was as ná die koms van demokrasie nie. Dit versterk my punt dat dit nie die werklike Gini is waaroor ons omgee nie — of in hierdie geval die aandeel van topinkomstes — maar eerder die potensiaal van dié onderaan die inkomsteverspreiding om beter lewens op te bou.

Demokrasie het wel 'n ander soort ongelykheid gebring, en hierin eggo dit weer die agtiende eeu. Soos ek in 'n vorige artikel verduidelik het, toon nuwe navorsing deur Manysheva, Mestieri en Schauer dat binne-groep-ongelykheid onder swart Suid-Afrikaners skerp toegeneem het sedert die einde van apartheid, wat algehele ongelykheid opstoot. Daarteenoor word die kloof tussen rassegroepe — die sentrale organiserende beginsel van apartheid — geleidelik kleiner en sal dit aanhou krimp.

Dit alles bemoeilik eenvoudige verhale oor ‘kapitalisme’ as die bron van ongelykheid. Suid-Afrika se ongelykheid vandag gaan nie bloot oor die koms van mynkapitaal of industrialisering en uitbuiting gedurende die apartheidsera nie. Dit het veel dieper wortels. Lank voor ‘neoliberalisme’ sou 'n boer in landelike Frankryk, 'n onderdaan van die Asante-staat of 'n gewone mens naby Groot Zimbabwe met drie harde werklikhede gekonfronteer gewees het: diep absolute armoede, 'n kort lewensverwagting en 'n sosiale orde wat ontwerp is om die meeste surplus na 'n klein elite van hoofmanne, grondeienaars of priesters te kanaliseer.

Moderne markekonomieë het iets heel anders gedoen. Hulle het die eerste volgehoue ontsnapping uit massiewe ellende in die menslike geskiedenis moontlik gemaak. Soos die figuur hierbo, afkomstig van Our World in Data, toon, het die aandeel van die wêreldbevolking wat in uiterste armoede leef van ver bo 80% rondom 1800 gedaal tot ongeveer 10% teen 2015. Daardie verandering is aangedryf deur produktiwiteitsgroei, handel, verstedeliking en die verspreiding van tegnologie, gekombineer met state wat, op hul beste, in gesondheid, onderwys en infrastruktuur belê. Ongelykheid het nie verdwyn nie; trouens, in baie plekke het dit toegeneem. Maar die armes is gemiddeld veel minder arm, en die leerstellings om op te klim is veel meer talryk.

Vir 'n jong vrou in 'n afgeleë dorpie in Chili of in die berge van Lesotho is die relevante vraag nie of Elon Musk een miljard, tien miljard of honderd miljard dollar werd is nie. Dit is of sy met die internet kan verbind, 'n aanlynkursus kan volg of met 'n dokter op afstand kan praat. Lae-aardwentelbaan-satellietstelsels soos Starlink bied reeds skoolverbinding in afgeleë Chileense gemeenskappe soos Caleta Sierra en Sotomó, plekke wat voorheen geen voldoende digitale verbinding gehad het nie. In Lesotho het reguleerders nou aan Starlink 'n tienjaarlisensie toegestaan en dit uitdruklik beskryf as 'n manier om breëband na moeilik bereikbare landelike gebiede uit te brei. Wat ook al mens van Musk dink, daardie kombinasie van ingenieursvernuf en regulering gaan waarskynlik meer vir die armste Basotho beteken as die presiese grootte van sy fortuin.

Waarom dan die obsessie met ‘ongelykheid’ as die organiserende beginsel van wêreldbeleid? Deel van die antwoord is moreel: verskille in inkomste en welvaart vertaal in verskille in mag en invloed, en die G20-verslag is reg om bekommerd te wees oor plutokratiese kaap van die politiek. En deel daarvan is politieke ekonomie: om die wêreld as 'n ‘ongelykheidsnoodtoestand’ te raam, skep 'n kragtige regverdiging vir die uitbreiding van die fiskale en regulatoriese reikwydte van die staat. Die verslag se hoofaanbevelings — meer progressiewe belasting, nuwe wêreldwye welvaartbelasting, uitgebreide multilaterale mandate, nasionale Ongelykheidsverminderingsplanne — wys almal in die rigting van 'n groter openbare sektor.

Ek argumenteer nie teen herverdeling nie. 'n Beskaafde samelewing behoort te verseker dat almal 'n basiese lewenstandaard en 'n regverdige kans in die lewe het. Suid-Afrika herverdeel reeds 'n baie groot aandeel van nasionale inkomste deur middel van toelaes, gratis of gesubsidieerde onderwys, gesondheid en ander oordragte, en daar is 'n sterk saak daarvoor om beter te doen met beide armoedeverligting en mobiliteit. My punt is anders. Ons behoort eerlik te wees dat dit nie die Gini is waaroor ons werklik omgee nie, maar eerder of dié aan die onderpunt minder arm en meer mobiel is. Ongelykheid is, op sy beste, 'n raserige plaasvervanger daarvoor; op sy swakste kan dit 'n afleiding wees wat beleid aanmoedig wat die Gini verlaag sonder om veel vir die armes te doen.

Mense ervaar nie 'n Gini-koëffisiënt nie. Hulle ervaar armoede, of die afwesigheid daarvan, en die teenwoordigheid of afwesigheid van leerstellings om op te klim. As daar 'n noodtoestand is, is dit dat te veel van daardie leerstellings steeds ontbreek.

• Hierdie artikel het op Johan Fourie se Substack Our Long Walk verskyn en is met die toestemming van die outeur vir OntLaer vertaal.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Wil jy stukke soos dié direk in jou inboks ontvang en ons werk ondersteun? Teken hieronder in:

Subscribe now

DIE WEEK IN VIER SINNE:

• Eugene Brink voer aan dat die debat oor Iran wys hoe populisme in onkritiese emosie kan verval, pleitend vir 'n meer krities-denkende populisme, en Frederik waarsku dat Afrikaners, soos die Skotse hooglanders en die Jakobiete in die 1700’s, nie hul kulturele selfhandhawing aan romantiese buitelandse politieke bewegings soos MAGA moet verpand nie.

• Hilde Kruger meen dat Banksy se Blind Patriotism-beeldkuns as 'n “anti-Delacroix” gelees kan word, Lezli Edgar is daarvan oortuig dat Op My Eish meer as net “trash TV” is, en Jurie van der Walt skryf dat die Midde-Ooste debat nie net deur gebeure self gevorm word nie, maar deur alliansies, magspolitiek en media-narratiewe.

• Angus Douglas sien linkse wanhoop en Israel se onvergeeflike oorlewingskrag in JM Coetzee se Jerusalem skrywersfees-weiering, Johan Weideman voorspel dat Bloemfontein ná 2026 moontlik 'n koalisiestad kan word. Paul skryf in sy DinkWeer Donderdag-beurtrubriek dat Afrikaners dalk minder tyd aan plaasvervangende Trump-oorloë moet bestee en meer tyd aan Voltaire se ou raad: Bewerk Jou Eie Tuin.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. Is die wapenstilstand in die Midde-Ooste verby? Dit het beslis so gelyk, toe die VSA en Iran missielvuur in die Straat van Hormuz uitgeruil het en skepe van die Verenigde Arabiese Emirate en Suid-Korea aangeval is.

2. Narendra Modi het sy greep op Indië verstewig nadat sy BJP vir die eerste keer 'n meerderheid in Wes-Bengale gewen het, met 206 uit 293 setels.

3. Britse kiesers het gister in Engeland, Wallis en Skotland gaan stem in plaaslike en streeksverkiesings wat as 'n belangrike toets vir Keir Starmer, die Konserwatiewes en Nigel Farage se Reform-party beskou word, met uitslae wat vandag reeds begin deurkom.

4. Twee Britte is in self-afsondering nadat hulle op 'n vaartuig was waar 'n hantavirus-uitbreking drie mense se dood veroorsaak het, terwyl die skip nou toestemming gekry het om in die Kanariese Eilande te dok.

5. Noord-Korea het alle grondwetlike verwysings na hereniging met Suid-Korea geskrap en sy buurland nou formeel as die Republiek van Korea benoem, in wat moontlik 'n betekenisvolle verskuiwing in Pyongyang se houding teenoor Seoul aandui.

6. Die EU het 'n ernstige terugslag in Roemenië gekry nadat premier Ilie Bolojan 'n vertrouensstemming verloor het, hoewel 'n vroeë verkiesing onwaarskynlik bly.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. Too Much Science in the Curriculum deur Steve Salerno op Quillette

2. I hold AfriSol responsible for reviving the image of my tribe as selfish, racist bullies deur Max du Preez op die webblad van Afrikaners vir Suid-Afrika (AvSA)

3. Why is Murder Evil, exactly? op die Athenaeum Book Club Substack

4. Nama-stam steun stryd vir selfbeskikking op Maroela Media

5. Misdaad is die skaduwee oor elke ras, elke klas en elke straat in Suid-Afrika deur Paul Khambule op Binne+Land.

6. New statue proves Banksy has lost his anti-establishment streak deur J.J. Charlesworth op UnHerd

7. Who Stands to Gain Most From the MAGA Split deur Sam Kahn op Persuasion

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

(An incident in the Rebellion of 1745 deur David Morier, olie-op-doek, 60.5 cm × 99.5 cm, Holyrood House, Edinburg.)

In die jaar 1745 was die Amerikaanse kolonies nog behoorlik deel van die Britse oorsese ryk, hoewel die woelinge wat later die Verenigde State van Amerika sou veroorsaak, nog 'n paar dekades ver was. Aan die suidpunt van Afrika het 'n ryk klein Nederlandse handelspos aan die Kaap van Storms nog goeie hoop gehou, en die geopolitieke storm wat met die Franse Revolusie ontketen is, nog verder weg as die Amerikaanse politieke kentering van 1776.

Aan die Kaap onder goewerneur Rijk Tulbagh het VOC-amptenare en Vryburgers hul met wynmakery besig gehou en prag en praal wette neergelê. Die weelderige klein nedersetting het reeds 'n vroeë vorm van Afrikaans gebesig, en vandag se diep Afrikaanse kultuurerfenis was nog in haar kleuterskoene.

Maar in 1745 in Skotland het 'n tragedie afgespeel, wat bepalend sou wees vir onder meer die kulturele uitkomste van die Skotse volk en verder aanleiding gee na die Skotse realiteite soos ons dit vandag ken. 'n Mislukte rebellie deur opportunistiese Skotse ondersteuners van die groter Jakobitiese beweging - 'n komplekse politieke ideologie, met sy wortels in die lojalistiese faksies van die Engelse Burgeroorloë van 'n eeu tevore - het gelei tot die ystervuis verdrukking van eeue oue Keltiese hooglandkultuur in Skotland en die eindelike kolonisering van Skotland onder Engelse oorheersing.

Vir Afrikaners, wat vandag te midde van hul komplekse en sinvolle patrone van selforganisering in Suid-Afrika en elders soms maklik in geopolitieke sleurstrome vasgevang raak, is daar belangrike waarskuwings uit die lot van Skotland om versigtig te wees vir politieke koorse uit ander streke, al is dit vol lokmiddels en beloftes vir Afrikaanse selfhandhawing.

Eerste Koloniale Slagoffers

Daar is baie aan “the Forty-Five” wat geskiedkundig belangrik is, soos moderne Skotland as lewende voortsetting van Engelse kolonialisme en taaloorheersing, en saam met Ierland en Wallis dalk die oudste voorbeeld van die onverligte onderpens van die Britse Ryk. Vanuit 'n dekoloniale oogpunt wat meestal vanuit 'n rassegrondslag redeneer, is die lot van die laaste bastions van Europese Keltiese kultuur dikwels vergete. Dit is ten spyte van die feit dat die Keltiese eilandstate nog lank voor Britse kolonialisering elders, die toetsgronde van Anglo-Saksiese uitbreidingsdrange en rykvorming was. Dit is ook waar dat die Keltiese ervaring die nuanses van magsverskille tussen oorheerser en gekoloniseerde beter belig as die meeste ander voorbeelde uit die geskiedenis, maar dit is 'n storie vir 'n ander keer.

Jakobitisme word dikwels danksy moderne kulturele interpretasies, soos die immergewilde Outlander-reeks boeke deur Diana Gabaldon en die stomerige filmreeks-verwerkings daarvan, as 'n soort unieke Skotse politieke koorsdroom uitgebeeld. Jou deursnee Jakobiet van die populêre kultuur dra 'n tartan en 'n langswaard, verkieslik met 'n digte sexy hooglander-aksent en 'n eweneens ondeurdringbare rooi baard, en stuur geredelik etlike Britse rooibaadjies hel toe. Maar Jakobitisme as ideologie was simbolies op die grondslag daarvan om die ontsette Huis van Stuart tot die troon van die Verenigde Koningkryk te herstel, met die gepaardgaande oortuiging dat die goddelike heersersreg teenoor parlementêre soewereinteit die organiserende beginsel van die staat behoort te wees.

Huis Stuart se belangrikste eksponent, Koning Jakobus VI en I van onderskeidelik Skotland en Engeland (die seun van die meer bekende Mary, Koningin van die Skotte), het in 1603 sy ingewikkelde posbeskrywing gekry vanweë die ingewikkelde werking van die koninklike opvolgingsreg van die tyd. In die jaar 1603 word Jakobus, of James in Engels, die koning van beide state. Skotland sou hierna vir die eerste keer regstreeks en konstitusioneel met Engeland verbind word, as persoonlike beskikkings van die Koning, hoewel die twee state steeds verskillende regerings gehad het.

Na jare van politieke onstuimigheid, burgeroorloë en die onthoofding van Koning Karel I van Engeland en Skotland deur die triomfantelike Engelse parlementêre faksie in 1649, word die beginsel van goddelikke beskikkingsreg effektief die nekslag toegedien. Hierna sou parlementêre soewereiniteit en konstitusioneel-gekwalifiseerde monargieë voorts die septer swaai in die Britse eilande. 'n Revolusionêre verwikkeling, wat die Franse Revolusie met meer as 'n eeu voorafgegaan het. In 1688 wys die Britse parlement sy ideologiese spiere deur die laaste Stuart-monarg, Jakobus VII en II van Skotland/Engeland, uit sy amp te ontslaan tydens die omtrent bloedlose “Glorieryke Revolusie”.

Met die Stuarts, hul voorliefde vir Katolisisme en goddelike beskikkingsreg uit, word die VK voorts deur die Huis van Oranje en sy opvolgers regeer, wat bereid was om beslis nié parlementêre soewereiniteit weer uit te daag nie.

Die Beweging vir Jakobus

Die ontsetting van die Stuarts en Jakobus het bewegings regoor die Britse eilande gebaar met verskillende beweegredes om dieselfde doel, synde om die ontsette koninklikes weer op die troon te kry. Vir die Keltiese gemeenskappe van die Skotse hooglande en Ierland (Wallis, die oudste Engelse kolonie sedert die 1400’s, het maar stil-stil eenkant gestaan en kyk) was elite politieke speletjies nie die hoofsaak nie. Dit was eerder die eenheidsryk onder Huis Stuart se verdraagsaamheid vir Katolisisme na afloop van die Reformasie wat sommige herstel wou sien, asook die moontlikheid van afgedeelde vlakke van selfhandhawing. Dit was veral pertinet as doel onder die heftig onafhanklike gees van die Gàidhealtachd-bewoners, oftewel die Skots-Gaeliessprekende hooglanders.

Die eerste ironie hier is dat die Stuarts sedert Jakobus VI en I nie juis die kultuurlewe van hul uiteindelike Ierse en Skotse ondersteuners werklik op die hart gedra het nie. Onder Jakobus VI en I is hooglander-chiefs geboelie om Protestantse klerklikes in te neem (ten spyte van Huis Stuart se nominale steun vir Katolisisme) en nasate moes volgens wet in die Skotssprekende laaglande van Skotland skoolonderrig kry. Die Skotse parlement onder Huis Stuart, oorheers deur Skotssprekende laaglander edellui, het die Skots-Gaeliessprekende hooglanders trouens as agterlik en barbaars beskou, en 'n sin vir ideologiese vervreemding is teen die hooglanders toegepas, deur hulle as uitlander “Iere” te brandmerk, bloot omdat die hooglanders 'n antieke taal-kulturele band met Gaeliese Ierland gedeel het.

In 1707 word die Skotse parlement deur Engeland geboelie om die Eenheidswet te ratifiseer. Gevolglik word Skotland en Engeland nou ook staatlik saamgevoeg in die Engels-oorheersde Verenigde Koningkryk. Bykomende wetgewing het daartoe gelei dat Huis Stuart van die troon verbied sou word. Die samevloei van belange het gelei tot Jakobitiese opstande ter wille van die Stuarts in 1715, 1719 en uiteindelik in 1745.

Die Forty-Five en sy Waarskuwings

Die Stuart prins Charles Edward Stuart, beter bekend as Bonnie Prins Charlie onder sy hooglander-ondersteuners, het in 1745 die laaste Jakobitiese opstand in Glenfinnan in die Skotse hooglande van stapel gestuur. Na aanvanklike dramatiese suksesse teen die Britse Rooibaadjies, misluk die romantiese koorsdrome van die Jakobitisme en sy Skots-Gaeliese vennote op 16 April 1746 by Culloden Moor.

Tydens die slag word 'n uitgeputte hooglander-leër, grootliks bestaande uit clan-hoofde en hul onderdane, deur die Engelse leër gebombardeer en die uiteindelike laaste hooglander-bestorming van die Britse posisies loop uit op 'n slagting onder hooglander-soldate.

Met Jakobitisme effektief dood gesaai oor die slagveld van Culloden Moor, volg die Engelse staat op met 'n daad van etniese suiwering en kulturele vernietiging: Die Gaeliese taal word onderdruk, selfs die dra van die tartan word verbied. Grond word onteien tydens die infame Highland Clearances en 'n soort straftydperk volg waar hooglanderkultuur effektief ondergronds verdryf word indien nie heeltemal vernietig word nie.

Die Skotse hooglanders, verwoed onafhanklik maar naief om hul toekoms te verwed op die oortuigings van politieke bewegings en elites wat hul net as nuttige idiote gebruik het, is diep skade toegedien, wat selfs die 1990’s devolusie van magte na Skotland nie ongedaan kon maak nie. Skotse Gaelies is amper totaal uitgesterf en ironies genoeg ook die Skotse dialek van die laaglanders. Vandag het hierdie verwonde nasie te kampe met die eise van ongebreidelde migrasie, wat moeilik hanteerbaar is sonder dat die plaaslike kultuur ooit werklik van die verwonding van die Forty-Five kon herstel.

Afrikaners, pasop

Terwyl die Skotse hooglandkultuur op Culloden Moor verkleineer is, het Afrikaans in al sy kleure en geure aan die Kaap ontstaan en 'n ewe onstuimige volgende paar eeue in die gesig gestaar. Uiteindelike Britse koloniale anneksasie in 1806, die einde van slawerny, die Groot Trek, die Boererepublieke, die Vryheidsoorloë, Uniewording, Republiekwording, Apartheid en die einde daarvan, die 1996-grondwetlike bedeling, vanjaar 30 jaar oud.

Hoewel ek meer versigtig as Max du Preez op AvSA se webblad is, waar hy blyk om georganiseerde Afrikaanse selfhandhawingspogings deur buitelandse skakeling by implikasie as verdag te onderstreep, en betoog dat dit noodwendig die Afrikaners as “rassistiese, selfsugtige boelies” sal brandmerk, is daar meriete om my mense te waarsku teen die romanses van buitelandse politieke koorse. MAGA is 'n voorbeeld. Sedert 2016 is daar min tekens (behalwe hier en daar 'n simpatieke maar meer dikwels misleidende en feitelik-bedenklike opmerking) dat MAGA-Amerika die Afrikaners werklik as 'n soort geopolitieke groep bondgenote en vriende beskou. Die wat doen, gooi dit dikwels oor die boeg van “gedeelde Westerse beskawing” en Afrikaners se “heldhaftigheid in Afrika”. Maar dis simplisties en in baie gevalle rassig gekleur.

Verstaan hierdie mense werklik die Afrikaners, waardeer hulle ons unieke kultuurbelewenisse, verstaan hulle die diep en komplekse verhoudinge wat tussen Afrikaners en hul medelandsburgers bestaan? Gee hulle werklik om? Besef hulle dat dinge letterlik in hierdie landjie nie net bloot “wit en swart” is nie?

Dis die soort vrae wat georganiseerde Afrikaans en individuele Afrikaners hulself moet afvra. Ek het wel beperkte begrip vir die soort messiaanse verbondenheid wat baie Afrikaners met MAGA-Amerika probeer opstel. Dit kom dikwels uit plekke van politieke moedeloosheid en 'n hoopvolle gevoel dat daar uiteindelik 'n politieke beweging is, al is dit nou buitelands, wat oor sekere sake reguit praat. Wat 'n nuttige projeksiemiddel skep om die arrogante, bontpratende, korrupte en nydige ANC-geleide regime hier te lande in die bek te help ruk. En ja, baie van die Amerikaanse regering se retoriese ingrype is nuttig, vir Afrikaners en Suid-Afrika as geheel: Die Amerikaners deel met baie van ons die siening dat sekere idees, soos huidige SEB-beleid, sy rakleeftyd lankal bereik het, geweeg is en te lig bevind is.

Maar om heelhuids weens die regte geluide, Afrikaanswees se belange in een Amerikaanse ideologiese mandjie te gooi, is onwys en ongevraagd. En as MAGA soos Jakobitisme, miskien na generasies se verharding wel sy noodwendige einde bereik, dan kan Afrikaners alles vir hul kinders verloor weens ideologiese romantiek wat eens op 'n tyd soos Die Oplossing vir Alles geklink het.

Die Skotse hooglande se raad vir Afrikaans, georganiseerd en individueel?

Moet op buitelandse Prinse nie vertrou nie. Ander lande het nie vriende nie, net tydelike belange. Moenie toelaat dat ons ryk Afrikaanse belewenis opgekou en uitgespoeg raak nie. Bou nuttige alliansies waar daar gedeelde belange is, maar hou jou kaarte styf teen jou bors, en beskut jouself teen risiko.

Nog artikels deur Frederik van Dyk:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Dit is een van die blywende teenstrydighede van moderne geopolitiek: 'n staat kan militêre operasies in verskeie lande uitvoer, terwyl sy teenstander as die primêre bron van streeks-onstabiliteit bestempel word.

Vir baie waarnemers maak dit 'n eenvoudige maar ongemaklike vraag wakker: Hoe word sulke narratiewe geskep en waarom bly dit voortbestaan?

Die kern van die saak word verskaf deur die werklikheid dat internasionale politiek nie deur neutrale narratiewe oorheers word nie. Eintlik word dit gevorm deur alliansies, internasionale belange en magspolitiek. Amerika en sy Westerse vennote handhaaf lank reeds noue strategiese, militêre en diplomatieke bande met Israel. Binne hierdie raamwerk word Israeliese militêre optrede - hetsy in Gaza, Libanon, Sirië of Iran - tipies beskryf as dade van “selfverdediging” of “sekuriteitsoperasies.” Hierdie raamwerk ontstaan nie in 'n vakuum nie. Dit weerspieël 'n breër belyning van belange waarin Israel as deel van 'n Wes-georiënteerde veiligheidsargitektuur in die Midde-Ooste gesien word.

Iran, daarenteen, beklee die teenoorgestelde posisie binne dieselfde argitektuur. Dit word as 'n strategiese teenstander beskou - een met ambisies wat streeksinvloed, missielontwikkeling en histories 'n omstrede kernwapenprogram insluit. Gevolglik word sy optrede deur 'n ander lens geïnterpreteer. Waar Israel se oorgrens-aanvalle dikwels as voorkomend of verdedigend geregverdig word, word Iran se betrokkenheid in streekskonflikte - hetsy direk of deur geallieerde groepe - meer geredelik as “destabiliserend” of “aggressief” beskryf. Die onderskeid gaan dus nie net oor gedrag nie, maar eerder oor wie optree en binne watter alliansiestelsel.

Hierdie verskil word nog meer kompleks wanneer 'n mens die aard van moderne konflik in die Midde-Ooste in ag neem. Baie van die konfrontasie is nie direk nie, maar vind plaas deur wat ontleders “proksie-oorlogvoering” noem. Gewapende groepe in Libanon, Sirië, Irak en elders funksioneer op verskillende vlakke van belyning met Iran, terwyl Israel geteikende aanvalle uitvoer teen wat hy identifiseer as bedreigings wat met daardie netwerke verband hou.

Elke kant stel sy optrede as verdedigend voor. Israel voer aan dat hy dreigende gevare neutraliseer; Iran hou vol dat hy weerstand bied teen eksterne druk, ondermyning, isolasie en aggressie en sy strategiese diepte beskerm. In hierdie omgewing vervaag tradisionele onderskeidings tussen aanval en verdediging.

Media-narratiewe versterk hierdie verskille en persepsies verder. Narratiewe maak saak. Om 'n lugaanval as 'n “vergelding” te beskryf dra 'n ander betekenis as om dit 'n “eskalasie” te noem, selfs al is daar geen verskil in die onderliggende handeling nie. Met verloop van tyd vorm sulke raamwerke die publiek se waarneming, meer dikwels in lyn met die politieke of strategiese standpunte van die invloedryke state. Dit beteken nie noodwendig dat verslaggewing doelbewus misleidend is nie, maar dit wys wel hoe selektiewe klem en konteks baie verskillende interpretasies van dieselfde gebeure kan skep.

Magspolitiek speel 'n deurslaggewende rol. Donald Trump se Amerika bly die mees invloedryke globale akteur en sy karakterisering van internasionale gebeure dra groot gewig. Bondgenote eggo dikwels sy standpunte, terwyl internasionale diskoers sy strategiese prioriteite weerspieël. In so 'n stelsel word narratiewe nie eweredig versprei nie en dit word versterk of verswak afhangend van wie praat.

Niks hiervan impliseer dat kommer oor Iran ongegrond is nie en dit beteken ook nie dat Israel se optrede bo kritiek verhewe is nie. Albei state is betrokke by 'n breër streek-konflik om invloed, veiligheid en afskrikking vir homself te bewerkstellig. Iran projekteer mag deur netwerke van geallieerde groepe en strategiese vennootskappe, terwyl Israel staatmaak op militêre oorheersing en voorkomende optrede om waargenome bedreigings teë te werk. Elke kant funksioneer volgens sy eie logika van oorlewing en voordeel.

Hoe word die skynbare teenstrydigheid dan verklaar? Dit is nie dat die een kant optree en die ander nie iets doen nie. Dit is eerder dat soortgelyke optredes uit fundamenteel verskillende politieke hoeke geïnterpreteer word. 'n Bondgenoot se gebruik van geweld is geneig om meer as noodsaaklik beskou te word; 'n teenstander s'n as inherent verdag en gevaarlik vir wêreldvrede. Dit is nie uniek aan die Midde-Ooste nie en is 'n kenmerk van internasionale betrekkinge wat herhaaldelik voorkom. Die intensiteit van die streek se konflikte maak die kontras meer opvallend.

Uiteindelik is die etiket “skurkstaat” nie 'n suiwer objektiewe aanduiding nie. Dit is 'n politieke een, gevorm deur strategiese verhoudings, belange en narratiewe. Om dit te verstaan vereis nie dat 'n mens kant kies nie. Dit vereis dat ons erken dat globale diskoers selde neutraal is en dat die manier waarop ons gebeure beskryf dikwels net so belangrik is as die gebeure self.

In 'n streek wat reeds deur diep onstabiliteit gekenmerk word, is die erkenning van hierdie dinamika nie bloot 'n akademiese oefening nie. Dit is noodsaaklik vir enige eerlike poging om die magte te verstaan wat konflik dryf en die narratiewe wat dit in stand hou.

Nog artikels deur Jurie van der Walt:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Bloemfontein sit in die metropool Mangaung en is die enigste metro binne die Vrystaat. Die metro is sedert die bestaan van die nuwe bedeling regeer deur 'n volstrekte meerderheid ANC-raad. Daar was egter vir 'n klein rukkie 'n DA-spreker wat deur 'n geheime stembrief met hulp van ANC-raadslede ingestem is. Sy is wel kort daarna verwyder nadat die ANC-koukus sy interne probleme uit die weg geruim het.

Tydens hierdie bespreking sal daar verwys word na Mangaung as Bloemfontein. Die huidige trajek vir die ANC in Bloemfontein is dat dit onder 50% kan val in die 2026 plaaslike verkiesing. Dit maak die deur oop vir geleenthede vir ander partye om heelwaarskynlik saam met die ANC te kan regeer.

Van die 23 munisipaliteite in die Vrystaat het geen plaaslike raad in die afgelope nege jaar 'n skoon oudit verkry nie. Mangaung Metro word so swak finansieel bestuur dat die metro al sedert 2019 wetlik onder administrasie geplaas is. Met ander woorde, die Mangaung Metro is al sedert 2019 deur 'n ander vlak van regering bestuur as die stadsraad self. Volgens Good Governance Africa is die Mangaung Metro die mees swak regeerde metro in die land.

Kom ons kyk wat die syfers vir ons wys van die ANC se uitslag in die 2024 nasionale verkiesing.

ANC - 50.1%

DA - 24.6%

EFF - 13.8%

PA - 2.8%

VF Plus - 2.7%

M.K. - 1.2%

'n Betroubare patroon vir ANC stemsyfers is om in ag te neem dat die ANC vaar altyd swakker in die plaaslike regering as in die vorige nasionale verkiesing. Dit is byvoorbeeld presies wat tussen 2019 en 2021 gebeur het. Die ANC het nasionaal 57.5% in die 2019 nasionale verkiesing gekry, maar net 45.6% in die 2021 plaaslike verkiesing twee jaar later.

Watter Koalisie kan die Rosestad laat Floreer?

Afhangend van hoe ver die ANC se steun gaan daal sal daar myns insiens drie moontlike koalisies ter sprake wees. Hierdie drie scenario’s is nie volgens waarskynlikheid gerangskik nie.

Eerstens, 'n ANC/EFF regering: Gestel dat die ANC in Mangaung homself sal wil gedra soos die Gautengse ANC, dan sal die ANC vir die EFF nader om 'n koalisie te bewerkstellig. Die Mangaung ANC is wel dikwels meer gehoorsaam aan die nasionale ANC, en sou die nasionale vleuel instruksies uitgee om ander moontlikhede te oorweeg, dan sal die Mangaung ANC heelwaarskynlik nie 'n Lesufi trek nie.

Tweedens, 'n ANC/VF Plus regering: Ons het dit al gesien, soos in die Noord-Kaapse provinsiale regering waar die VF Plus die ANC-premier help verkies het (met geen sprake van 'n LUR-pos in ruil nie), dat die VF Plus wel soms bereid is om saam met die ANC te werk as 'n buffertaktiek. Miskien val die ANC met net 'n paar persent en dan kan hulle saam met die VF Plus genoeg setels hê om 'n regering saam te stel. My aanname in hierdie geval is dat die VF Plus hoogstens vir 'n enkele burgemeesterskomiteelid kan vra.

'n Anonieme Bloemfonteinse inwoner sê dat die VF Plus maklik sal kies vir hierdie idee.

Derdens, 'n ANC/DA regering: Hierdie opsie sal heelwaarskynlik die paal haal omdat die Vrystaatse ANC gehoorsaam sal wees aan ʼn nasionale bevel om saam met die DA te werk. Myns insiens sal die DA instem tot hierdie samewerking. Bloemfontein benodig so dringend enige vorm van herstel en verbetering dat die DA sal kan aandring op 'n paar burgemeesterskomitee-posisies. Die DA sal dalk meer vaskop as die ANC aandring op 'n veelparty koalisie of 'n regering van plaaslike eenheid wat meer partye insluit as wat nodig is. Hoekom sou mens die moeilike taak van koalisies bestuur nog moeiliker maak?

Die bogenoemde scenario’s is met min kwantitatiewe inligting uitgedink en meer op grond van die voorspelling wat die afgelope rukkie my aan die spekuleer hou. Die vraag is: Is daar hoop of wanhoop vir Bloemfontein? Die antwoord het alles te doen met die uitslag van die verkiesing en watter koalisie aan bewind gaan kom.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks