DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• Daniël waarsku dat mikroplastiekpaniek dikwels meer 'n welgestelde ingeligdheidsein as 'n nugtere risiko-afweging is en Hilde Kruger wys hoe memes die nuwe advertensieborde van die internet geword het.

• Barend Wesseloo is bekommerd dat “Sionis” al hoe meer as 'n sondebok-etiket gebruik word, en die skuif van ouerlike na staatsvoorskrifte in die onderwys word deur Bouwe van der Eems ontleed.

• Piet du Plessis voer aan dat March and March oor oorlewingskeuses eerder as vreemdelinghaat gaan en Frederik se DinkWeer Donderdag-rubriek vra of 'n lesergedrewe publikasie nie juis waarheidsoeke bo gemaklike samebindingsnarratiewe moet stel nie.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. Reform UK se Nigel Farage se nuutste “mense teen establishment”-oomblik begin met die establishment wat tuisbly en weier om kandidate in 'n tussenverkiesing te nomineer.

2. Trump “voltooi die werk” in Iran — maar die vrede vat toe maar weer 'n rookbreuk.

3. Marine Le Pen skop haar presidensiële veldtog af, maar dié keer met 'n enkelmonitor aan.

4. Betogers in Houston, Texas, vereis 'n onafhanklike ondersoek na die optrede van ICE-agente na die skietdood van Meksikaanse burger Lorenzo Salgado Araujo.

5. Die begrafnis van Ayatollah Ali Khamenei, die voormalige leier van Iran, het vandeesweek plaasgevind, met vrede tussen Iran en die VSA verder weg as wat gehoop is.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. Progressive Asceticism Will Never Win Elections deur Harry Cheadle op Persuasion

2. 241 in hegtenis weens bande met konstruksiemafia, sê Macpherson in berig op Netwerk24

3. The Case for Smaller African States deur Chukwu op sy Substack

4. A Pluralist Manifesto deur Eboo Patel op Persuasion

5. We, Socialists deur Jonah Goldberg op The Dispatch

6. Stories wat ruk, onthuts en heel - in Afrikaans deur Charles Smith op Netwerk24

7. Farage and the Binface factor deur Fraser Nelson

8. Dis oestyd vir die trolboere terwyl skote in die Grys Oorlog klap deur Willem Kempen op Binne+Land

9. Wealth Inequality, Housing Crisis & Economic Solutions met Rory Sutherland op die IEA Podcast

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

Met die huidige lawaai oor onwettige immigrante in Suid-Afrika, wat weer op 30 Junie 2026 tydens die March and March-veldtog 'n klimaks bereik het, het die townships weer prominensie gekry. Dit is natuurlik weens die feit dat by verre die meeste onwettige immigrante hulle in die townships bevind. Dit is dan ook veral in die townships waar die meeste protesoptogte plaasgevind het, hoewel sentrale sakekerns ook geraak is. Almal slaak 'n sug van verligting dat die veldtogte meestal vreedsaam afgeloop het, met min relatief min misdadige oortredings wat daaruit voortgespruit het — iets wat al dikwels in die verlede wel gebeur het.

Die regering het nou, soos gewoonlik, weer baie beloftes oor verbeterde toekomstige beheer oor onwettige immigrasie gemaak. Die meeste mense neem dit maar met 'n knippie sout, gegewe die huidige regering se swak rekord wat staatsadministrasie betref. Die optogte het weereens getoon dat Suid-Afrikaners nie op hul eie regering kan staatmaak wat bykans alle dienste betref nie. So tragies soos dit is, misluk die Suid-Afrikaanse regering voortdurend daarin om sy deel van die sosiale kontrak tussen regering en burgers na behore na te kom.

Die burgers begin daarom toenemend self optree — as individue of as groepe/massas — of hulle skep en gebruik hul eie instellings, soos private sekuriteitsmaatskappye, om hul veiligheid te verseker. 'n Rits ander diensvakuums wat die staat se onbevoegdheid voortdurend skep, word ook daagliks gevul deur inisiatiewe van die burgers self. Daar is talle voorbeelde, waarvan die herstel van slaggate in paaie dalk die bekendste is. En wie het nog nie 'n man van die straat af gesien wat die verkeer reguleer by 'n kruising waar die verkeersligte buite werking is, maar waar geen verkeersbeampte in sig is om die taak te verrig nie? Die gewillige en vrywillige burger hoop maar op 'n fooitjie van 'n motoris in die verbyry, as hy gelukkig is, al stel hy daadwerklik sy eie lewe op die spel.

Vakuumvulling

Die punt is dat Suid-Afrikaanse burgers óf met sweet (“sweat equity”) moet betaal deur self fisies in te gryp waar die staat misluk, óf twee maal moet betaal vir dieselfde dienste: eerstens deur belastinggeld vir dienste wat veronderstel was om gelewer te word, en dan 'n tweede keer uit eie sak om werklike dienste te verkry — dienste wat van buite die staatsektor bekom word.

Die derde opsie is om maar bloot voort te ploeter sonder baie van die noodsaaklike dienste, of om met onvoldoende dienste te probeer saamleef, omdat daar nie geld is om vir 'n tweede keer te betaal nie. En dit bring ons dan weer terug by die townships en hul miljoene inwoners.

Hoewel mense buite die townships in die media kennis maak met die townships — of in die verbyry op 'n deel van 'n hoofweg wat 'n mens so gou as moontlik in jou agterspieëltjie wil sien — was die meeste nog nooit in 'n township nie. Daarom is dit werklik moeilik om die townships regtig te verstaan. Suid-Afrikaanse townships is dikwels vreemde belewenisse vir die “umlungu”, soos daar soms na witmense verwys word. Soortgelyk staan wit Suid-Afrikaners uit soos “seer vingers” wanneer hulle daar rondbeweeg. Op 'n goeie dag word witvelliges met bykans verbasing en vriendelikheid begroet, en ook met verwelkoming, want wie wil nou nie hul tuiste wys waarop hul trots is nie, al is dit hóé nederig. Dit het dan dikwels ook 'n klein tuinjie, want afvalwater word nie gemors nie. Natuurlik is daar ook buurte in die townships met wonings wat met dié in Waterkloof vergelyk kan word, maar hulle is ver in die minderheid. Wat ook dikwels vreemd is, is 'n luukse huis of twee in 'n see van nederige ou apartheidsera-huisies.

Ek het daaroor navraag gaan doen, want buite die townships sal 'n mens omtrent nooit groot beleggings in luukse huise in minder gegoede woonbuurte sien nie. Komende vanuit die woonbuurte buite die townships self, verstaan ek dit in die buite-township-konteks: dit is eenvoudig swak beleggings, want jy sal waarskynlik nooit die geld wat jy belê het, terugkry as jy wil of moet verkoop nie. Dit sal ook jou eie geld wees wat jy daar belê het, want banke sal baie onwaarskynlik verbande toestaan vir luukse wonings in sulke areas.

Maar hoekom is dit dan anders in sommige townships? Die hoofrede is dat omtrent niemand in die townships oor eiendomsreg in die formele aktekantoor-sin van die woord beskik nie. Wonings in hierdie gebiede is dus verbruiksgoedere, soos ons ekonome sê, en nie kapitaal- of beleggingsgoedere nie. Banke sal nie met 'n tang aan sulke verbandlenings raak nie. Die wonings het geen finansiële sekerheidswaarde as waarborg vir verbandlenings nie. Alle bekende finansiële transaksionaliteite, met uitsonderings natuurlik, is dus steeds nie operasioneel in die townships nie.

Kontant bly veral koning in die townships se deursnee-buurte, waar die meerderheid onder nederige omstandighede woon. Bankkaarte word wel toenemend in spaza-winkels en ander township-besighede gebruik, omdat kaartlesers nou geredelik beskikbaar is. Maar dit is met kontant dat jy jou gunsteling-shebeen besoek, of jou shisa nyama (braaivleis) en boerewors reguit van die braaier af koop; tussen die rook van die oop vure en die watertand reuke van vet wat op die kole drup. Dit is jollie-patrollie heeltyd, met jou Black Label Quart in die hand wat nie die gebraaide vleis of boerewors vashou nie. Lekker kwaito-musiek blêr op die hi-fi uit 'n vorige era en deesdae ook die gewilde amapiano.

Vrolikheid van Korte Duur vir Immigrante

Dit is in die townships, met hul vrolike vibes op goeie dae, waar die onwettige immigrante hulself ook bevind, of bevind het voordat hulle vir hul lewens moes vlug. Baie van die vleis en boerewors en bier en meel vir die mieliepap het uit daardie “vreemdelinge” se spaza-winkels gekom.

Hulle kon verkoop omdat hul pryse goed was. Dit was beter as die spaza wat deur 'n Suid-Afrikaner bedryf is. En daar was 'n rede daarvoor. Die “vreemdelinge” leef uiters nederig. Hulle werk hard en vir lang ure, sewe dae 'n week. Daar is nie afdae nie. Daar is nie geld vir meer as net die mees basiese bestaansmiddele nie. Elke ekstra sent word in die besigheidjie teruggeploeg. Sy en sy familie se spaza is ook aan die agterkant sommer hul huisie. Die hele familie is op een of ander manier by die besigheid betrokke. Almal help, selfs die kinders, want baie van hulle kon nie plek in die township-skool kry nie.

Wat die “vreemdeling” se situasie en noodgedwonge ingesteldheid, soos hierbo beskryf, in ekonomiese terme beteken, is dat hulle 'n mededingende voordeel bo hul Suid-Afrikaanse mededingers het. Hulle kan dus hul ware teen beter pryse verkoop. Dit staan die Suid-Afrikaanse mededinger geensins aan nie. Inteendeel, dit maak hom diep die dinges in om te sien hoe potensiële kliënte by sy spaza verbystap om dieselfde ware goedkoper by die “vreemdeling” se spaza te gaan koop.

Ongelukkig is dit net daar waar ubuntu vergete raak. Daar word met 'n paar ander Suid-Afrikaanse spaza-winkel-eienaars indaba gehou, 'n paar tsotsis word nader geroep, iets in die hand gestop en in die oor gefluister — en die res is tragiese geskiedenis wat soos déjà vu in Suid-Afrika ervaar word, veral sedert 1994.

Maar gaan dit einde kry met ons huidige regering se skielike ontwaking oor 'n probleem wat meer as 30 jaar oud is en waarvoor daardie selfde regering pa moet staan? Die vraag is retories, want my opinie is dat dit nie sal gebeur nie. In elk geval nie voordat Afrika-lande wat die lande van herkoms van ons “vreemdelinge” is, baie beter presteer nie. Al bly Suid-Afrika in ekonomiese terme onderpresteer, is die trekkrag van die grootste ekonomie in Afrika net té groot. Die onwettige inkommers neem rasionele ekonomiese besluite, uit hulle oogpunt gesien: hulle weeg die potensiële Suid-Afrikaanse voordele op teen die waargenome nadele van hul eie lande van herkoms. Hulle tree dan op soos homo economicus (die ekonomiese mens) optree: as die voordele meer blyk te wees as die nadele, sal hulle deur doringdrade kruip en deur riviere vol krokodille swem. En as hulle eers hier is, is dit geensins onmoontlik om vir baie lank tussen 65 miljoen mense weg te kruip nie. En onthou: die township-mense wat nou veel meer by die Suid-Afrikaners se spaza-winkels betaal as wat hulle by die “vreemdelinge” s’n betaal het, gaan nie weer so ernstig March and March nie. Ná alles is hulle ook deel van die homo economicus-spesie wat uit hul oogpunt rasionele ekonomiese besluite neem.

My tese is dat as ons regering net daarin kon slaag om die tsotsis onder beheer te hou, dienste soos onderwys en gesondheid op 'n redelike standaard te bedryf, en die ekonomie te laat groei — wat die skepping van werksgeleenthede moontlik sou maak — bewegings soos March and March minder aftrek sou kry. Ek sien werklike ubuntu-ingesteldhede by gewone township-inwoners wat nie per se die vreemdelinge haat nie. Hulle is ontsaglik mededeelsaam en verdraagsaam, maar ook weens misdaad, werkloosheid, armoede en 'n tekort aan dienslewering deur die staat vatbaar vir beïnvloeding tot optrede wat teen hul normale ingesteldhede indruis.

Die kort en lank van my mening, op grond van praktiese en teoretiese ervaring en kennis van wat nog lank gaan voortbestaan as die township-leefwêreld in Suid-Afrika, is dat die stof weer sal gaan lê, die regering weer moeg sal raak om sy plig te doen, en dat die “vreemdelinge” weer hul intrek sal neem in die townships, waar die meerderheid bloot anderkant toe sal kyk en weer sal gaan koop waar dit die goedkoopste is. Was, spoel en herhaal.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die Universele Verklaring van Menseregte is in 1948 aanvaar in reaksie op die gruweldade van voor en tydens die Tweede Wêreldoorlog. Teen hierdie agtergrond bepaal Artikel 26(3) dat “ouers die eerste reg het om die soort opvoeding te kies wat aan hulle kinders gegee word.”

Hierdie bepaling weerspieël die beginsel dat die staat nie 'n monopolie oor die opvoeding en vorming van kinders behoort te hê nie, om te verhoed dat 'n staat sy mag misbruik om sy bevolking te vorm met staatsvoorgeskrewe waardes wat lei tot gruweldade.

Hierdie beginsel het ook neerslag in Artikel 28(b) in die Suid-Afrikaanse Grondwet gekry en gee aan kinders die reg “op gesinsorg of ouerlike sorg ...”. Die Kinderwet van 2005 gee aan ouers die plig om sorg aan kinders te verleen en hierdie sorg sluit in “leidinggewing, rigtinggewing en versekering van die kind se opleiding en opvoeding”. So 'n wetlike raamwerk behoort te verseker dat ouers in beheer is van die inhoud wat aan kinders oorgedra word. Volgens so 'n regsorde tree onderwysers op in die plek van ouers. Dit word saamgevat in die Latynse spreuk in loco parentis.

Groeiende Staatsbeheer oor Kurrikulum

Die 1995 Witskrif vir Onderwys is geskryf tydens die oorgang van apartheid na 'n nuwe demokratiese bedeling. Dit het 'n visie van demokratiese deelname en die beperking van onnodige staatsingryping uitgespreek. In die daaropvolgende ontwikkeling van die onderwysstelsel het die staat se invloed oor die inhoud van onderwys egter geleidelik uitgebrei. Onderwys is toenemend gebruik om staatsvoorgeskrewe waardes oor te dra eerder as om ouers te bemagtig.

In 2002 is 'n nasionale kurrikulumraamwerk ingevoer. Hierdie kurrikulum plaas groot fokus daarop om 'n seleksie van waardes van die grondwet oor te dra. In 2010 is assessering tot die raamwerk toegevoeg en die kombinasie staan bekend as die Kurrikulum- en Assesseringsbeleidverklaring (KABV). Sedert 2019 is omvattende seksonderwys ingevoer. Daar was heelwat teenkanting teen die invoer van seksonderwys. Die reaksie van die minister van Basiese Onderwys destyds was dat ouers wat nie saamstem met die seksonderwys nie, kan kies vir tuisonderwys of hulle kind na 'n onafhanklike skool stuur wat 'n ander kurrikulum as CAPS aanbied. In 2024 word die bekende BELA Wet bekragtig. Hierdie wet perk die magte in van beheerliggame van openbare skole, verhoog die straf vir die bedryf van 'n ongeregistreerde onafhanklike skool en skryf voor dat tuisonderwys programme in lyn met die nasionale kurrikulum moet wees. In 2025 word verandering aan die geskiedeniskurrikulum aangekondig. In 2026 was daar berigte oor inisiatiewe om 'n omvattende Palestynse leerplan in te voer in Suid-Afrikaanse skole.

Hierdie ontwikkelinge wys hoe die staat oor tyd toenemend die waardes wat aan die volgende geslag oorgedra word bepaal.

Uit die reaksie van die minister is dit dus duidelik dat ouers wat openbare skole gebruik nie kan verwag dat hierdie skole “in loco parentis” optree nie. Omdat die staat die inhoud van die kurrikulum voorskryf, is die onderwyser uiteindelik aanspreeklik teenoor die staat vir wat geleer word. Die onderwyser is dus eerder verteenwoordiger van die staat as verteenwoordiger van die ouer. Onderwysers tree dus eerder ten behoewe van die heersende staatsideologie op.

Die onderwysdepartement word gelei deur artikel 29(2) van die Grondwet wat voorsiening maak daarvoor dat kinders in openbare skole onderwys in hulle moedertaal kan ontvang, maar wat nie vereis dat daardie onderwys die waardes van die ouers moet respekteer nie. Ouers wat ander waardes aan hulle kinders wil oordra kan onafhanklike skole of tuisonderwys kies op eie koste. Ouers kan slegs die taal waarin die staatsvoorgeskrewe waardes oorgedra word bepaal, maar nie die waardes self nie.

Vir baie ouers is die oordra van hulle geloofsoortuigings aan hulle kinders 'n kernaspek van ouerskap. In Deuteronomium 6 staan geskryf: “... en hierdie woorde wat ek jou vandag beveel moet in jou hart wees en jy moet dit jou kinders inskerp.”

Philip Rosenthal is 'n Christenouer wat nie ingestem het met die waardes in die staat se sekskurrikulum nie. Daarom het hy sy kind na 'n Anglikaanse skool gestuur. Volgens hulle webwerf is die skool gebaseer op historiese Christelike wortels en 'n Anglikaanse etos. Volgens historiese Anglikaanse etos behoort kinders in sulke skole onderrig te word volgens die Tien Gebooie, die Onse Vader en die Apostoliese Geloofsbelydenis. Volgens die Tien Gebooie is seks buite die huwelik verkeerd, en huwelik word verstaan as 'n verhouding tussen 'n man en vrou. As mens na die webwerf kyk behoort Christen ouers hulle kinders met 'n geruste hart na so 'n skool te stuur, sonder die vrees dat die staat se seks- en geslagsonderwys aan hulle kinders oorgedra word.

Wat Rosenthal egter ontdek het was dat die skool wat sy kind bywoon, asook heelwat ander Anglikaanse skole ander waardes aan kinders oordra. Kinders word geleer oor homoseksuele verhoudings, dat geslag 'n sosiale konstruk is en dat mense self hulle geslag kan kies en hoe om veilige seks te bedryf sonder om VIGS op te doen.

Rosenthal het sy misnoeë uitgespreek daaroor dat 'n skool ander waardes aan kinders oordra as die wat hulle voorgee om te onderskryf. Terwyl sy Facebook-plasings gewoonlik net 'n handjievol opmerkings ontvang, het hierdie plasing 870 opmerkings ontlok en is 55 keer gedeel. Meeste van die opmerkings val sy Christelike waardes aan of verdedig dit. Bykans niemand lewer kommentaar op die feit dat ouers die reg het om hulle waardes oor te dra aan hulle kinders, ongeag of hulle daarmee saamstem of nie. Bykans niemand is bekommerd daaroor dat 'n skool ouers mislei deur ander waardes oor te dra as wat hulle op hulle webwerf publiseer nie.

Die Rosenthal ervaring illustreer dat onafhanklike skole nie noodwendig die waardes van ouers respekteer nie. En wanneer ouers hierteen beswaar maak vind hulle dikwels min steun.

Die Brasiliaanse ervaring

Baie ouers kies tuisonderwys om hulle waardes aan hulle kinders oor te dra. Ook op hierdie terrein is die staat besig om ouers se vryheid in te perk. Artikel 51 van die BELA Wet wat onlangs ingevoer is bepaal dat tuisskolers 'n tuisonderrigprogram moet gebruik wat “hoofsaaklik die aanleer van inhoud en vaardighede dek wat ten minste vergelykbaar is met die betrokke nasionale kurrikulum wat deur die Minister bepaal is”.

Die spanning tussen ouergesag en staatsvoorgeskrewe waardes is nie uniek aan Suid-Afrika nie. In Brasilië het 'n hof onlangs beslis dat tuisskoolouers wat nagelaat het om seks en -geslagsonderwys vir hulle kinders te leer skuldig is aan kinderverwaarlosing. Sulke hofsake kan ook invloed uitoefen in Suid-Afrika, want Artikel 39 van die Grondwet bepaal dat “By die uitleg van die Handves van Regte– (c) kan 'n hof, tribunaal of forum buitelandse reg in ag neem.”

Die wet bevat dus min beperkings wat die minister van basiese onderwys verhinder om tuisskoolouers te dwing om die staatskurrikulum te volg.

Die geskiedenis toon dat wanneer die staat toenemend uitsluitlike beheer oor die inhoud van onderwys verkry en die rol van ouers verswak, die risiko van ideologiese beïnvloeding toeneem. Juis daarom is die reg van ouers om die opvoeding van hulle kinders te kies ná die Tweede Wêreldoorlog uitdruklik in die Universele Verklaring van Menseregte opgeneem. Omdat onderwys ook 'n prominente rol in die stryd teen apartheid gespeel het, het die 1995 Witskrif minder staatsbeheer oor onderwys beoog, juis om 'n herhaling van die gruweldade van apartheid te help voorkom.

Alhoewel daar in internasionale reg en in die Grondwet verskeie bepalings is wat die reg van ouers beskerm om die onderwys van hulle kinders te kies, word hierdie reg in die praktyk ondermyn deur ander artikels in die Grondwet, die skolewet en buitelandse hofuitsprake. Daar is egter steeds geleenthede om ouerbeheer oor onderwys terug te neem.

Eerstens moet ouers kennis neem dat daar goeie redes is om te argumenteer dat die KABV nie afdwingbaar is nie. Die nasionale kurrikulum is gepromulgeer in die vorm van die Kurrikulum- en Assesseringsbeleidverklaring (KABV). Dit is nie 'n wet of 'n regulasie nie. In die 2001 saak tussen die Departement van Onderwys en Harris is bevind dat beleid nie op dieselfde wyse as wette en regulasies afgedwing kan word nie. Slegs wette en regulasies afgedwing kan word. Dit sal dus moeilik wees om ouers en skole te dwing om bloot aan beleidsvoorskrifte te voldoen.

Tweedens het die Cape Home Educators onlangs 'n voorstel aan Parlement se Gesamentlike Konstitusionele Hersieningskomitee gestuur om die
Grondwet te wysig sodat onderwys wat buite instellings plaasvind, eksplisiet erken word. Hierdie voorstel gee op 'n onregstreekse wyse meer regte aan ouers. As hierdie voorstel genoeg steun kry en aanvaar word, kan dit as katalisator vir groter vryheid in onderwys dien.

Indien die reg ouers aanspreeklik hou vir die opvoeding van hulle kinders, maar die staat toenemend bepaal watter waardes aan daardie kinders oorgedra word, ontstaan daar 'n spanning tussen verantwoordelikheid en gesag. Die vraag is of hierdie balans nog in ooreenstemming is met die oorspronklike bedoeling van internasionale en Suid-Afrikaanse reg.

Nog artikels deur Bouwe van der Eems:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die gedagte dat kuns, wetenskap en tegnologie saamsmelt, is nie nuut nie. Ons kon dit al in Leonardo da Vinci se visuele dagboeke in die 15de en 16de eeu sien. Da Vinci was na my mening 'n besonderse genie. Ek sou nie verbaas gewees het as sy sketse van die liggaam en meganiese instrumente die publiek geskok het nie. Dit was skokkend, omdat dit nuut was.

In vandag se era kan ons seker die ontwikkeling van die KI- en digitale era ook so sien. Dit is vir ons nuut, want mense het kreatief begin dink. Dit is vir ons ongemaklik, want ons probeer dit verstaan. Terwyl ek my gedagtes oor KI in die kunsbedryf deel, het 'n paartjie intussen besluit om die Empire State Building uit te klim en 'n banier hoog in die lug in op te hou. Daarmee saam het hulle ook verloof geraak. Die hele uitklim-storie was natuurlik onwettig, maar in 'n mate steeds veilig genoeg vir talle handelsmerke om van dié geleentheid 'n bemarkingsgeleentheid te maak en hul eie boodskappe op die banier te plaas. Ek wik en weeg nog wat ek op so 'n banier sou plaas ... dalk in hierdie geval OntLaer se embleem, ek weet nie?

Die Empire State Building

Die twee inhoudskeppers, Angela Nikolau en Ivan Beerkus, is internasionaal bekend vir hul sogenaamde rooftopping-streke. Dis 'n vorm van stedelike verkenning waarin hulle wolkekrabbers, brûe en ander hoë strukture sonder amptelike toestemming uitklim om foto's en video’s vir sosiale media te skep. Op 1 Julie 2026 het die paartjie onwettige toegang tot die Empire State Building verkry en tot bo-op die gebou se antenna geklim.

Daarbenewens het hulle 'n swart banier oopgevou met die woorde: “When the power of love beats the love of power, the world knows peace,” waarna Ivan vir Angela uiteindelik gevra het om met hom te trou. Die dramatiese oomblik is op video vasgelê en het binne ure wêreldwye opslae gemaak. Ná die voorval is die inhoudskeppers deur die New Yorkse polisie (NYPD) in hegtenis geneem en van inbraak, misdadige betreding, roekelose lewensgevaar en die besit van inbrekersgereedskap aangekla. Die voorval het wêreldwye nuusopskrifte gehaal, nie net weens die romantiese verlowing nie, maar ook die ernstige veiligheids- en regsimplikasies daarvan. Ja, die liefde doen snaakse dinge aan 'n mens.

In die bemarkingswêreld het die egpaar se foto's in 'n sogenaamde herbruikbare visuele templaat verander. Dit gebeur wanneer 'n herkenbare beeld waarvan een element maklik verander kan word sonder om die oorspronklike visuele konteks te verloor. Talle besighede en skole, internasionaal en plaaslik, het hul fotoredigerings- en taalvaardighede gebruik om hul eie boodskappe op dié banier te plaas. Ondernemings soos Canva, Cisco, Currys, Caraway, Duolingo en Tarte Cosmetics het almal die oorspronklike beeld aangepas deur die teks op die banier met hul eie handelsmerkboodskappe of humoristiese advertensies te vervang. Die oorspronklike nuusfoto het dus binne enkele ure in 'n wêreldwye advertensiebanier verander.

Selfs die Suid-Afrikaanse kletsrymer, Jack Parow, het die woorde effens aangepas vir bemarkingsdoeleindes: “When the power of the jol beats the jol for power, the jol knows peace”.

Vanuit 'n bemarkingshoek staan die strategie om bestaande nuusgebeure of kulturele gesprekke vinnig te benut, ook bekend as trendjacking of moment marketing. Nando’s se humoristiese bemarkingskommentaar op Suid-Afrika se gebeure is 'n goeie voorbeeld hiervan. Volgens bemarkingsontleders lê die waarde van sulke veldtogte nie daarin dat hulle nuwe aandag skep nie, maar dat hulle relevant bly deur publieke aandag na die handelsmerk te herlei. Terselfdertyd waarsku kenners dat die oorbenutting van sulke raamwerke tot brand trend slop kan lei.

Groen Queen Elizabeth II

'n Vroeë voorbeeld van 'n soortgelyke tendens was die wêreldwye meme rondom Koningin Elizabeth II se rok in 2016. Tydens haar 90ste verjaarsdagvieringe het sy 'n helder neongroen uitrusting gedra, soortgelyk aan die sogenaamde "greenscreen"-agtergrond wat in film- en televisieproduksie gebruik word. Binne enkele ure is die foto deur duisende internetgebruikers gemanipuleer deur uiteenlopende beelde, advertensies en grappige boodskappe op die rok te plaas.

Koningin Elizabeth II was dus die draer van baie memes. Alhoewel die oorspronklike foto geen bemarkingsdoel gehad het nie, het dit tot 'n universele visuele raamwerk ontwikkel waarop nuwe betekenisse geskep kon word. Hierdie tendens demonstreer hoe digitale kultuur ikoniese beelde omskep in gedeelde kommunikasieruimtes wat voortdurend hergebruik en herinterpreteer word.

Op 'n tradisionele wyse word bemarking as die kuns van storievertelling gesien. Handelsmerke het hul eie narratiewe, advertensies en visuele identiteit ontwikkel om emosionele verbintenisse met verbruikers te bou. In die digitale era het hierdie benadering egter verander. Sosiale media, meme-kultuur en die spoed waarteen inligting versprei, het tot die ontwikkeling van 'n nuwe vorm van handelsmerkkommunikasie gelei, waarin sukses nie net noodwendig in die skepping van nuwe stories lê nie, maar ook in die vermoë om bestaande kulturele oomblikke kreatief te herinterpreteer.

Ons kan sê dat bemarking dus van storievertelling na storie-aanpassing verskuif het. Die hedendaagse bemarker is nou nie net ‘n skrywer van oorspronklike verhale nie, maar eerder die redigeerder van die internet se kollektiewe geheue, wat bestaande beelde, gebeurtenisse en gesprekke omskep in nuwe handelsmerkboodskappe.

Die Queen Elizabeth-meme en die Empire State Building-banier is nie net internetgrappies nie, maar illustrasies van 'n fundamentele verskuiwing in die kommunikasiewêreld. Waar handelsmerke vroeër gepoog het om hul eie stories te vertel, word sukses vandag toenemend bepaal deur hoe hulle by bestaande kulturele stories kan aanpas, herinterpreteer en binne ure in hul eie narratiewe kan inkorporeer. Hierdie verskuiwing bevestig dat die moderne aandagekonomie nie nét oorspronklikheid beloon nie, maar kulturele relevansie, spoed en kontekstuele intelligensie.

Die bemarker word dus nie meer as net 'n storieverteller gesien nie, maar ook as ‘n kurator en redigeerder van die internet se kollektiewe geheue. Die grootste uitdaging vir toekomstige handelsmerkkommunikasie lê nie daarin om eerste op 'n kulturele gebeurtenis te reageer nie, maar om sodanige gebeurtenisse op 'n verantwoordbare en kreatiewe wyse in handelsmerkkommunikasie te integreer.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In Amerika glo amper 9 uit elke 10 huishoudings hulle kraanwater is ongesond, en 8 uit elke 10 is spesifiek bekommerd oor mikroplastiek in hul kraanwater — 'n bekommernis wat volgens die bedryf se eie opnames in twee jaar met 400 persent gegroei het. Die antwoord op daardie angs is 'n florerende mark van omgekeerde-osmose-filters, glasbottels met name wat soos Skandinawiese gletsers klink, vlekvryestaal-kosblikkies in plaas van goeie ou Tupperware, “mikroplastiek-detoks”-filtreerstelsels wat as gesondheidsbelegging bemark word.

Indien mense vra of die mikroplastiekpaniek dalk die wetenskap vooruitloop, dan word 'n mens behandel asof jy in die openbaar getwyfel het of rook longkanker veroorsaak. Die anti-mikroplastiek-beweging duld nie ketters nie. Dis presies hoe 'n ortodoksie klink terwyl dit gevorm word. Nie deur bewyse of data noodwendig nie, maar deur die toenemende sosiale koste om dit te bevraagteken.

Die studie wat die hele paniek in 2024 aan die groot klok gehang het, was 'n artikel in die New England Journal of Medicine wat mikro- en nanoplastiek in die karotisplaak van 304 pasiënte gemeet het, met 'n meer as viervoudig verhoogde risiko van hartaanval, beroerte of dood by dié met plastiekdeeltjies. Dit is die syfer wat sedertdien in koerantberigte, TikTok-video’s en waterfilter-advertensies as bewys gebruik word.

Wat selde saam met die syfer verskyn, is dat ander navorsers binne weke in dieselfde vaktydskrif daarop gewys het dat die studie geen kontrole-monsters uit die operasiesaal self geneem het nie, en dat operasiesale — met hulle buise, sakke en instrumente — self ryklik met presies daardie plastieksoorte “besmet” is. Selfs die outeurs erken hulle studie bewys geen oorsaak-en-gevolg nie. 'n Enkele, moontlik-besmette, nie-oorsaaklike waarneming is dus die grondslag waarop 'n hele generasie se huishoudelike gedrag (ten minste in die welvarende Weste) verander word.

Die Amerikaanse sielkundige Rob Henderson beskryf die idee van “luxury beliefs” oftewel welvaartsoortuigings as daardie oortuigings wat status aan die elite gee teen byna geen persoonlike koste nie, terwyl die werklike koste op laer klasse afgewentel word. In sy Amerikaanse konteks verwys Henderson na dinge soos die ontbefondsing van polisie of die verwerping van die huwelik as instelling. Mikroplastiekpaniek is nie noodwendig 'n oortuiging wat mense verkondig soos 'n luuksheids- of welvaartsoortuiging nie, maar 'n bekommernis wat jy jou kán veroorloof om te koester, en waarop jy kán reageer met tyd, kennis en geld wat die meeste van die mensdom nooit sal hê nie. So ek noem dit dus eerder 'n luxury concern, oftewel luuksheidsbekommernis

Opvoerige Seine

Die kern van die vertoning gaan eintlik oor die sosiale sein wat mense deur dit wil stuur. Mikroplastiek het 'n kodewoord geword vir 'n baie spesifieke soort status van ingelig wees. Dat jy die regte podsendings luister, die regte nuusbrief lees, die regte artikel raakgesien het voor jou vriende. Dis minder 'n virtue signal as 'n teken van oorwoë belesenheid.

Dis ook nie die eerste keer dat 'n gesondheidskrisis se erns eweredig is aan die inkomste en die belesenheid van dié wat daaroor praat nie. Die appelpaniek van 1989 het binne weke skoolkafeterias en supermarkrakke in die VSA leeggemaak op grond van 'n studie wat later as oordrewe beskryf is. 'n Britse regeringspaneel en 'n VN-paneel het destyds albei bevind daar was geen wesenlike gesondheidsrisiko nie.

Die organiese-kosbeweging, die kruistog teen gluten onder mense sonder seliakie oftewel “celiac disease”, die anti-GMO-paniek wat glad nie omgee vir die landbou-opbrengste waarop armer lande staatmaak nie — nie een van hierdie foefie-vrese het by mense begin wat honger was nie, maar by 'n stedelike, opgevoede middelklas met tyd en geld om oor voedselsuiwerheid te bepeins, en 'n gehoor om dit mee te deel.

En toe verbruikers uiteindelik op “BPA-vrye” bottels aangedring het, het vervaardigers die bisfenol-A doodeenvoudig met bisfenol-S vervang — chemies byna identies, en volgens latere studies ewe hormoonontwrigtend, indien nie erger nie. Verbruikers in die welvarende Weste betaal graag 'n premie vir 'n etiket al verander dit min aan hul of ander se werklike risiko. Mense vind gemoedsrus in 'n ritueel, en is te trots of te gemaklik in die trop se middel om dit te bevraagteken.

Terug by mikroplastiek. Dit is vandag so alomteenwoordig, in ons bloed, plasenta, moedersmelk en lewers sedert die eerste bevestiging in menslike weefsel in 2004 dat die idee van 'n “skoon” kontrolegroep om werklik te meet of dit 'n probleem is, byna onmoontlik geword het. Sonder 'n werklik onblootgestelde bevolking kan navorsers assosiasies waarneem, maar oorsaaklikheid feitlik nie bewys nie. Selfs die mees deeglike oorsigstudies beskryf die bewyse vir skade aan voortplanting, spysvertering en longe steeds as “vermoedens”, op grond van “matige” gehalte getuienis. Nie as bewese feit nie.

Selfs die VN se eie Voedsel- en Landbou-organisasie erken dat 'n gebrek aan gevalideerde ontledingsmetodes reguleerders tans verhoed om enige duidelike gesondheidsrisiko vas te stel. Dit beteken nie mikroplastiek noodwendig onskadelik is nie. Dit beteken wel dat die huidige vlak van sekerheid nie naastenby die klimaat van paniek — of die selfvoldane vertelling daaroor by die etenstafel — regverdig nie. Wat ons wél met feite kan sê, is dat plastiek kos goedkoper en veiliger gemaak het. Dit help voedselverlies en -vermorsing verminder deur raklewe te verleng en voedselkwaliteit te beskerm, in 'n wêreld waar reeds sowat 'n derde van alle voedsel vermors word voor dit ooit geëet word. Sonder plastiek sou daardie syfer nog hoër gewees het. Die sogenaamde “sakkie-ekonomie” waar sjampoe, sout, wasgoedseep, koffie ens. in klein plastieksakkies aan miljoene mense in Suidoos-Asië en Afrika verkoop word is juis dit wat gereeld deur “besorgde” aktiviste as omgewingskandaal uitgekryt word. Wat hulle selde byvoeg, is dat dit ook 'n presiese oplossing vir kontantvloei-armoede is: mense wat van dag tot dag leef, koop nie klein pakkies uit gemaksgevoel nie, maar omdat 'n groot verpakking se voorafbetaling eenvoudig nie in hulle begroting bestaan nie.

Plastiek het ook medisyne herskep. Sedert 1999 beveel die Wêreldgesondheidsorganisasie, UNICEF en die VN Bevolkingsfonds gesamentlik aan dat outomaties-deaktiverende spuite by alle inentings gebruik word, juis omdat hergebruikte naalde MIV, hepatitis B en hepatitis C versprei het.

Dit is 'n vreemde wêreld waarin ons leef waar bekommerde verbruikers in die welvarende Weste paniekerig raak oor 'n plastiekhouer op hul kombuistoonbank, terwyl 'n kliniek in 'n arm land juis op daardie soort plastiek staatmaak om 'n kind veilig teen masels in te ent.

Wanneer dit kom by water het die WGO en UNICEF in 2025 gerapporteer dat 2,1 miljard mense (een uit elke vier mense op aarde) steeds nie toegang tot veilig bestuurde drinkwater het nie. 106 miljoen drink steeds regstreeks uit onbehandelde oppervlakwater. Die welvarende Westerling kan oor die bottel worry. Vir 'n kwart van die mensdom is die vraag nie of daar mikroplastiek in die water is nie, maar of daar water is.

Ten slotte, ek erken dat mense opreg oor mikroplastiek mag bekommerd wees en dit mag dalk in die toekoms duidelik word dat mikroplastiekpaniek geregverdig is soos wat die navorsing oor byvoorbeeld asbes ook later eers bekend geword het. Maar soos met alle dinge in die lewe gaan besluite oor voordele en nadele, afwegings en prioriteite.

Daar is sekerheid oor wat plastiek reeds vir die armes en die wêreld gedoen het, en onsekerheid oor wat mikroplastiek werklik aan enigiemand doen. 'n Samelewing wat homself roem op ingeligte beleidskepping en besluitneming behoort eers die sekerhede aan te spreek voor dit paniek oor die onsekerhede saai.

Om dus oor mikroplastiek bekommerd te wees, is moontlik nie irrasioneel nie. Maar om te vergeet wat plastiek vir die armes gedoen het — ter wille van 'n gevoel van ingeligtheid wat net die welgesteldes kan bekostig om te vertoon — is kortsigtig en 'n sosiale sein van 'n ander soort. Dit stuur bloot die sein dat jy net die nuutste hoofstroomartikel gelees het, maar nie daaroor gedink het nie.

Nog artikels deur Daniël Eloff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Suid-Afrika se Grondwet is nie geskryf om net gewilde menings te beskerm nie. Die ware toets van 'n grondwetlike demokrasie is of dit ook die regte van mense beskerm wie se oortuigings weens die tydsgees skielik ongewild of omstrede raak. Dit is juis waarom die toenemende vyandigheid teenoor Suid-Afrikaanse Jode wat hulself polities as Sioniste identifiseer, elke burger behoort te bekommer.

Die debat gaan nie daaroor of iemand met Sionisme saamstem of nie. Die debat gaan daaroor of Suid-Afrikaners die reg het om 'n wettige politieke, godsdienstige of kulturele oortuiging te hê sonder om daarvoor geïntimideer, belaster of gediskrimineer te word.

Vir die meeste Jode beteken Sionisme eenvoudig dat die Joodse volk, soos enige ander volk, die reg op selfbeskikking in hul historiese vaderland het. Mense het natuurlik die reg om met daardie oortuiging te verskil. Hulle mag Israel kritiseer, sy regering bevraagteken of die Palestynse saak ondersteun.

Die Grondwet beskerm daardie reg, soos vervat in Artikels 15 en 19 in die Handves van Menseregte. Maar presies dieselfde Grondwet beskerm ook die reg van Jode om hulself as Sioniste te identifiseer. Die probleem begin wanneer die woord “Sionis” ophou om 'n beskrywing te wees en 'n monster word. Dink aan die paaiboelies waarmee ouers kinders bang maak.

Stigmatisering Ondermyn Politieke Regte

Politieke paaiboelies het geen vaste gesig nie. Hy het geen vaste vorm nie. Vir een mens is hy 'n monster onder die bed. Vir 'n ander is hy iets wat in die donker skuil. Sy krag lê juis daarin dat hy enige vorm kan aanneem. Hy word alles waarvoor die spreekwoordelike kind reeds bang is.

In sekere politieke en aktivistiese kringe gebeur die paaiboelie- of selfs sondebok-effek met die woord “Sionis”. Die woord word al hoe minder gebruik om 'n werklike politieke oortuiging te beskryf. Dit word gebruik as 'n houer waarin byna enige beskuldiging gegooi kan word. As iemand kapitalisme haat, is die Sionis glo daarvoor verantwoordelik. As iemand kolonialisme haat, is die Sionis die skuldige. As iemand verskynsels soos oorlog, rassisme, armoede, media-invloed of internasionale politiek wil verklaar, verskyn dieselfde antwoord telkens weer. “Dis die Sioniste.” Sonder om werklik eers te verstaan wat Sionisme is om enige skakelende omskrywing or argument te waag.

Die beskuldigings weerspreek mekaar dikwels. Sioniste word daarvan beskuldig dat hulle wit oppergesag bevorder, maar terselfdertyd ook daarvan dat hulle multikulturalisme aanmoedig.

Hulle word beskuldig dat hulle kapitalisme beheer, maar ook dat hulle revolusionêre linkse bewegings dryf. Hulle word beskuldig dat hulle vlietende kosmopolitiese buitestaanders is, maar ook dat hulle aggressiewe nasionaliste is. Oor eeue heen is Jode dikwels op presies dieselfde manier uitgebeeld. Hulle is in verskillende tye van heeltemal teenstrydige dinge beskuldig, afhangende van wat 'n samelewing op daardie oomblik gevrees het. Vandag sien ons hoe sommige antisemitiese narratiewe en sekere vorme van anti-Sionistiese retoriek dieselfde patroon volg.

Die woord “Sionis” word die nuwe houer vir elke politieke, ekonomiese en maatskaplike frustrasie. Wanneer dit gebeur, hoef die gronde vir beskuldigings nie eers bewys te word nie. Sodra iemand as 'n “Sionis” bestempel is, word hy of sy vir sommige mense outomaties verbind aan alles wat verkeerd is met die wêreld. Want die oomblik wanneer 'n wettige identiteit in 'n universele sondebok verander word, raak dit maklik om mense nie meer as individue te beoordeel nie, maar as die verpersoonliking van alles wat verkeerd is. Geen Suid-Afrikaner behoort sy grondwetlike beskerming te verloor bloot omdat ander besluit het om sy identiteit in 'n simboliese monster te verander nie. Die Grondwet beskerm nie net gewilde oortuigings nie. Dit beskerm juis die reg van minderhede om hul identiteit vreedsaam uit te leef, selfs wanneer daardie identiteit ongewild is. As ons toelaat dat “Sionis” vandag 'n etiket word wat alle kwaad verteenwoordig, skep ons 'n beginsel wat môre teen enige ander minderheid gebruik kan word.

Die geskiedenis wys dat die naam van die sondebok verander. Maar die meganisme bly altyd dieselfde. En daarom gaan die reg om 'n Sionis te wees uiteindelik oor veel meer as Sionisme.

Dit gaan oor die reg van elke Suid-Afrikaner om nie deur vrees, stereotipes en demonisering van sy menswaardigheid en grondwetlike beskerming ontneem te word nie.

Nog artikels deur Barend Wesseloo:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Vandag wil ek 'n oomblik stilstaan en besin oor wat 'n “lesergedrewe” publikasie nou eintlik sou beteken. Ons praat baie daaroor by redaksievergaderings, en meeste van ons maandelikse strategiese sessies gaan oor lesers. Hoe om uit te brei onder meer lesers, jonger lesers, ouer lesers, politiek uiteenlopende lesers, skrywende lesers, ensomeer.

Dit klink baie woordoortollig om iets as “lesergedrewe publikasie” te beskryf, moet ek toegee. Is immers elke publikasie nie maar presies dit nie? Skrywers skryf vir 'n lesende gehoor, en die lesende gehoor gee teenwaarde in die vorm van intekengelde of gewoon die waarde van hul aandag in die moderne digitale ekonomie. Watookal die model is, die publikasie maak nie sin sonder die leser nie. Die begrip “publikasie” kom immers van die Latynse wortel vir die openbare, die publieke. Dit veronderstel vrystelling van inligting en menings onder 'n wye groep lesendes, wat nie noodwendig bekend is aan die vrystellers nie, maar “die publiek” vorm.

Vir my sondes lees ek tans Yuval Harari se Nexus: A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI (2024). Die sentrale argument is dat inligtingsnetwerke minder met waarheidsoeke en meer met grootskaalse samewerking en verbandvorming tussen mense te doen het. Daarom ook dat valshede so hardnekkig kragtig bly: waarheidsoeke is tweederangs, en groot verhale en narratiewe is suksesvol omdat dit gedeelde bevoordelingsnetwerke en magsmeganismes help in stand hou. 'n Uitbreiding hiervan sou seker kon postuleer dat lesergedrewe publikasies meer suksesvol kan wees indien dit narratiewe kragopwekkers word, selfs eggokamers. Netwerke opgestel as meganismes om waarheidsoeke na te streef is naïef, aldus Harari. Inligtingsnetwerke as hoofsaaklik “samebinder”-verskynsels behoort eerder te fokus op hoe die tersaaklike wigte en teenwigte kan help om van die onsuiwerhede uit die netwerk te sif.

Ek het gewonder wat Joseph Heath, wat in ons 26 Junie uitgawe krities na Yuval se insigte oor menslike evolusiekoerse gekyk het, hiervan sou maak. Aldus Heath is daar 'n sterk argument dat Harari die kat aan die stert beet het wat menslike ontwikkeling betref: Homo sapiens was nie eers slim en daarom in staat tot samewerking nie. Intelligensie en taal vloei eerder voort vanuit die aanvanklike vermoë om saam te werk en 'n bepaalde kultuur of stel doenwyses aan die dag te lê.

Gevolglik, as samewerking en die gepaardgaande inligtingsnetwerke juis taal en intelligensie voorafgaan, is dit nie eerder denkbaar dat waarheidsoeke die meer suksesvolle individue sou oplewer nie? Sou die natuur nie juis selekteer vir diegene wat - ten tye van samewerking - optree en handel in maniere wat dit wat waar en akkuraat is, van gebruik maak nie? Die gemeenskap grotmanne wat byvoorbeeld saamwerk om vleis te droog en heuning in potte te stoor, want die winter herhaal jaarliks, se sin vir inligting gaan nie slegs oor “samebinding” en grootskaalse storievorming nie. Samebinding deur middel van narratiewe oordrag vind plaas wanneer die winterbeskutte grotbewoners deur warm rookwalms met oker hul stories op die mure van die Lascaux-grot uitverf.

Maar om dit in die eerste plek te doen, moet hulle sekerlik eers kon saamwerk ter voorbereiding om die winter te oorleef aan die hand van dit wat akkuraat en waar is. Soos dat vleis vrot as jy dit nie uitdroog of sout nie, of dat heuning vir baie lank gestoor kan word, of dat die winter elke jaar herhaal.

So, anders as wat Harari dalk beoog, kan ons nie waarheidsoeke by OntLaer as minder belangrik ag nie, en ons vertrou lesers as samewerkers om deur middel van ope gesprek en debat en op gelykwaardige manier, hul stories, standpunte en argumente te kom deel. Meeste van ons inhoud hier is geesteswetenskaplik. Waarheidsoeke in daardie wêreld is nie so maklik soos 2 + 2 nie, en die mens stoei al vir eeue daarmee om die goeie, die skone, die ware en die morele te probeer vasstel. Ons hoop bly dat die moeilik-bereikbare waarheid altyd ons lesers sal aanspoor om deel te neem.

Dit is juis hierdie ewigheidsvrae wat gelykwaardige deelname en demokratiese insluiting oproep, al beteken dit nie almal se pogings is akkuraat of selfs korrek nie. Dit is geheel anders as 'n inligtingsnetwerk waar 'n elite groep meningsvormers die reg toeëien om die agenda eksklusief te bepaal, en die netwerk onder die vaandel van “samebinding” en “ons dam se ganse” toe te trek. As ons waarheid belangrik ag, moet ons juis die laer binne redelikheid ooplaat.

Ek waardeer teen hierdie agtergrond ons leser Theo Pieterse, 'n oud-onderwyser, se ervaringe van die teenapartheids-energie wat in die Baai losgelaat is na die Junie 1976 opstande. Pieterse se bydrae is juis waardevol omdat dit buite die gewone narratiewe verpakkings 'n persoonlike lig op daardie omstuimige en revolusionêre tydperk werp. Hierdie soort skrywes help om vooroordele en vasgestelde morele slagordes te bevraagteken, en vra, wat was die gewone ou se indruk? Want die gewone ou se indruk is belangrik, hy of sy is immers die kiesers en burgers vir wie daar regeer behoort te word.

Dit is dié mense wat agterkom dat hulle perdedrolle vir vye gesmokkel word deur ideologiese elites, en op die ou end die kollektiewe besluit neem om teen die “samebindende” narratiewe van die bedeling te stem, soos wat Daniël in sy artikel oor die politieke verskuiwings in Suid-Amerika skryf. Heersende ordes kan selfs wigte en teenwigte manipuleer om die waarheid van hul mislukkings te help verdoesel.

In Suid-Afrika het ons grondwetlike wigte en teenwigte soos in ons instellings vervat, min gedoen om die waarheid van staatsverval sodanig te laat seëvier dat amptenare op groot skaal hul houding verander het. Kiesers het dit eerder in 2024 gedoen, en sal waarskynlik dit weer eersdaags in die munisipale verkiesings doen, mits die voormalige amptelike opposisie van hul Steenhuisen-meulsteen ontslae kan raak.

Mense se vermoë tot samewerking word deur waarheid in die hand gewerk. Ons huidige identiteitsverwante tydverdrywe as Suid-Afrikaners trek byvoorbeeld swaarder op die Springbokke en die vroue-Proteas as op Bafana en die manskrieket, juis omdat die eersgenoemdes duidelike suksesse behaal. Hulle pas beste praktyke toe en wen.

Narratiewe samebindingspraatjies is van nul en gener waarde as die publiek nie uitkomste kan sien nie. En publikasies wat hul inligtingsnetwerk as eerstens 'n plek van samebinding en narratief-uitsaaiery beskou, sal mettertyd die waarheidsin van hul lesers begin onderskat. Skryf dus vir ons, soos Theo Pieterse en soveel ander wat tot die gesonde skryfgewoonte verbind geraak het, en kom deel jou sienings vrylik.

Nou sal ek gaan besluit of ek my eie raad sal volg en vir Harari klaar lees!

Nog artikels op DinkWeer Donderdag:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• Daniël plot die inploffingskoers van sosialistiese tendense in Suid-Amerika, en Eugene redeneer dat die DA sy Steenhuisen-hoofstuk moet afsluit.

• Hilde Kruger sit haar gedagtes oor “Kuns en KI” voort met 'n besinning oor die skielike nuwe rol van die kunskurator, en Hügo Krüger wonder oor gewone Iraniërs se lot indien die Revolusionêre Mag sy greep verstewig na die vredesooreenkoms.

• Jaco Kleynhans stel die voorwaardes vir Amerikaanse eenheid met die herdenking van 250 jaar sedert Amerikaanse onafhanklikheid, Piet du Plessis belig en vier die sosio-kulturele eenheidstekens onder Suid-Afrikaners, en leser Theo Pieterse deel sy herinneringe as onderwyser in die Baai in die onstuimige jare na die Soweto Opstande.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. Nog vredespraatjies, sê jy? Besprekings vir vrede oor vrede in Doha.

2. Die Amerikaanse Hooggeregshof het Trump se poging om Amerikaanse geboorteburgerskap te beperk in 'n 6 ten 3-uitspraak verwerp.

3. DR Kongo sleep Rwanda internasionale hof toe oor dekades lange konflik.

4. Pakistanse aanvalle dood minstens 28 in Afghanistan terwyl spanning met die Taliban-regering toeneem.

5. Minstens 21 mense in Kiëf dood ná 'n Russiese hommeltuig- en missielaanval

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. Why Britons Really Regret Brexit deur Niall Ferguson op sy Substack

2. Solidariteit wil net hê wat Max du Preez reeds het deur Flip Buys op Netwerk24

3. Reading Is Dead. And We Killed It deur Leonora Barclay op Persuasion

4. Die onsigbare besoeker aan 'n geheime sitting in die Ou Raadsaal deur Fransjohan Pretorius op Netwerk24

5. Why the Public Soured on Pride deur Julie Bindel op Compact

6. Why China got rich and India didn’t deur David Oks op sy Substack

7. 30 Junie wys staat se afhanklikheid van private sekuriteit deur Cobus Steenkamp op Maroela Media

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

Ek lees die afgelope tyd vir my seuntjie van Paddington, die beertjie uit donker Peru. Hy is mal oor die vreemde beertjie wat by die Londense treinstasie aankom met 'n etiket om sy nek, 'n marmeladebroodjie onder sy hoed, en die vaste versekering dat misverstande uiteindelik met goeie maniere opgelos kan word.

Maar terwyl ek saans vir my kind lees oor die beertjie uit donker Peru, lyk Peru se werklike hedendaagse toekoms skielik minder donker.

Keiko Fujimori, die nuut verkose president van Peru, se onlangse oorwinning is allesbehalwe so eenvoudig soos Paddington se wêreld. Daar is geen marmelade-onskuld en 'n warm huishouding in Windsor Gardens wat alle probleme vinnig oplos nie.

Die nuwe Peruviaanse president in wagting se familienaam is in Peru 'n wond sowel as 'n wapen. Vir sommige Peruviane simboliseer dit orde, stabiliteit en die nederlaag van die Shining Path, die Maoïstiese terreurbeweging wat Peru van 1980 af in 'n bloedige interne oorlog gedompel en tienduisende mense se dood help veroorsaak het.

Vir ander herinner die naam Fujimori aan bendes, korrupsie en die outoritêre versoeking wat homself altyd as noodsaaklikheid en in die belange van die volk voordoen, soos Camus na verwys het.

En tog, ten spyte van al die geskiedkundige bagasie, het Fujimori gewen.

Skeptisisme oor Ou Beloftes

Ná jare van politieke chaos, nege presidente in tien jaar, misdaad, ekonomiese onsekerheid en die eindelose herverpakking van progressiewe en sosialistiese beloftes, het genoeg kiesers in Peru besluit dat die status quo verander moet word en is die beloftes nie meer geglo nie.

Sosialisme is in groot dele van Suid-Amerika nie meer die romantiese alternatief vir die Establishment of die beskermer teen beweerde kapitalistiese uitbuiting nie. Sosialisme in Suid-Amerika was vir dekades die establishment. Dit was die heersende taal van die regerings, die NRO’s, die grondwetlike hervormers, die revolusionêre bittereinders en die intellektuele klas wat namens “die volk” praat terwyl die volk self al hoe armer geword en meer onveilig gevoel het.

Links-progressiewe idees blaas die aftog in Suid-Amerika en nie omdat die kontinent skielik Hayek ontdek het, of omdat kiesers in die Andes nou saans Von Mises lees nie. Eerder is dit blote uitputting en hul geduld wat opgeraak het. Die progressiewe maatskaplike en ekonomiese agenda in Suid-Amerika het lank genoeg regeer om nou verantwoordelik gehou te word. Klink nogal bekend?

Peru is net die jongste Suid-Amerikaanse land wat genoeg gehad het.

Keiko Fujimori se oorwinning is daarom meer as die terugkeer van 'n omstrede politieke dinastie. Dit is nog 'n teken dat die “pienk gety” wat eens oor Latyns-Amerika gespoel het, besig is om weg te trek. Die werklikheid van misdaad, armoede, korrupsie en uitbuiting troef nou die mooi beloftes van abstrakte “bevryding” en die “regstel” van die verlede. Haar teenstander, Roberto Sánchez, het die geykte sosialistiese aanbod in sy veldtog gemaak, insluitend 'n nuwe grondwet (vir jare 'n gunsteling politieke belofte in Suid-Amerika), groter staatsbeheer, ensomeer. Die oudpresident se dogter het net-net gewen met die einduitslae wat toon dat die konserwatiewe kandidaat met 50,135%, oftewel 9 223 396 stemme, voor Roberto Sánchez se 49,865%, oftewel 9 173 755 stemme, geëindig het.

Sedert Javier Milei se oorwinning in Argentinië het die vasteland se politiek sigbaar verander. Die Dominikaanse Republiek, El Salvador, Panama, Ecuador, Bolivië, Honduras, Chile, Costa Rica, Peru en nou ook Colombië, het almal op verskillende maniere gewys dat die ou progressiewe- en sosialistiese heerskappy nie meer vanselfsprekend is nie. Hierdie lande is nie almal ideologies identies nie. Maar almal het in onlangse verkiesings die status quo verwerp.

Klaar met misdaad wat as 'n sosiale verskynsel verduidelik word maar nooit gestop word nie.

Klaar met korrupsie wat altyd die skuld van vorige regimes is. Klaar met grondwette herskryf terwyl strate onveilig bly.

Klaar met “dekoloniale” taal wat niks doen aan die prys van brood nie.

Klaar met die Weste se internasionale NGO-klas wat demokrasie meet aan die hoeveelheid regte in 'n beleidsdokument, eerder as aan die vermoë van 'n regering om die basiese kontrak tussen burger en staat na te kom.

Nuwe Golwe

Die lande het nie almal dieselfde politieke oplossing gekies nie. Maar hulle het almal teen dieselfde ding gekies, naamlik teen 'n politieke klas wat lank genoeg die taal van bevryding gepraat het om bloot net self die nuwe bewakers van verval te word. In dié sin is die regse swaai in Latyns-Amerika nie 'n ideologiese bekering nie. Dit is 'n anti-establishment opstand teen 'n progressiewe establishment.

Die Trump-administrasie se aftakeling van USAID en sy breër skuif weg van progressiewe ontwikkelingsdiplomasie het nie hierdie verkiesingsuitslae per se veroorsaak nie. Maar dit het heel waarskynlik iets in die atmosfeer op die vasteland verander. Vir dekades was daar 'n transnasionale progressiewe infrastruktuur bestaande uit fondse, programme, konferensies, kundiges en projekte wat aan Latyns-Amerikaanse progressiewe regerings 'n sekere morele beskerming gebied het. Daardie beskerming is nou byna weg. Washington preek minder oor “governance” en praat meer oor belange, grense, energie en veiligheid. Dit kan natuurlik verander in 'n post-Trump regering, maar vir nou is dit die realiteit.

Selfs Venezuela, die groot gees van een-en-twintigste-eeuse sosialisme, fluister nou die taal van privaat kapitaal. Ná die jongste politieke skokke in Caracas, en veral ná die onlangse aardbewing wat die land gedwing het om Amerikaanse en ander internasionale hulp te versoek. Ná jare van anti-imperialistiese retoriek maak Caracas nou die deur oop vir belegging, markmeganismes en die soort buitelandse samewerking wat vroeër as verraad beskryf sou word.

Tans bly net Brasilië se progressiewe regering as die groot uitsondering in Suid-Amerika oor. Maar selfs Brasilië staan nie buite die stemming van die vasteland nie. Die land hou in Oktober vanjaar ‘n nasionale verkiesing.

Die nuwe konserwatiewe en vryemarkregerings in Suid-Amerika het groot verandering teweeg gebring. Bukele se El Salvador het misdaad dramaties laat val, maar teen 'n prys wat burgerregte-aktiviste met goeie rede ontstel. Milei se Argentinië het inflasie begin tem, maar die maatskaplike pyn van sy skokterapie is werklik. Noboa se Ecuador probeer belegging en staatsgesag herstel, terwyl hul veiligheidskrisis nog lank nie verby is nie.

Kiesers in Suid-Amerika beloon tans politici wat iets anders belowe en dan meetbaar regkry. Hulle wil minder ideologie hê en meer uitkomste, minder taal oor bevryding en meer veilige strate, minder praatpolitiek en meer kos op die rakke.

Nog artikels deur Daniël Eloff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Daar word hoog opgegee, veral deur politici (met groot trots), dat Suid-Afrika 'n outonome eenheidstaat is. Dit gebeur veral wanneer ons regering byvoorbeeld aangevat word oor ons buitelandse beleid, wat duidelik anti-Westers en ten gunste van baie outokratiese state is.

As president Trump van die VSA dan ook nog uitvoerende opdragte onderteken wat Suid-Afrikaanse burgers raak – soos om aan Suid-Afrikaanse minderhede voorkeurstatus as wettige immigrante toe te staan – dan kap ons regering terug: “Dis nou inmenging in die sake van 'n soewereine staat!”

Wat ons de jure-situasie aanbetref – te wete dat ons 'n internasionaal erkende, outonome eenheidstaat met ons eie Grondwet en grondgebied is – dit is onbetwisbaar. Maar dan is daar die de facto-situasie, wat baie vrae laat ontstaan oor die “eenheid” in eenheidstaat. In watter mate het ons daarin geslaag om die uiters heterogene Suid-Afrikaanse bevolking (wat doelbewus en onbeskaamd deur die leiers van die apartheidsregering aangemoedig is — en dikwels gedwing is — om hul diverse kulture en identiteite te handhaaf) in 'n Suid-Afrikaanse nasie met ’n eenheidskarakter te laat transformeer?

Dit was tog duidelik die doelstelling van Madiba met sy versoeningsbenadering en versoenende optredes. Dit was ook dié van wyle aartsbiskop Desmond Tutu met sy reënboognasie-karakterisering. “Ons is verskillend, maar ons is een,” was die onderliggende betekenis van daardie simbool van Suid-Afrika. Sowel Madiba as die geliefde aartsbiskop het weliswaar daarin geslaag om tydens hul ampstermyne en daarna die deursnee-Suid-Afrikaner te laat voel en glo dat ons nou uiteindelik, ná apartheid, 'n verenigde nasie begin bou het wat 'n nasionale kultuur of identiteit sou kon aanneem.

Grondwet as Vertrekpunt

Die aanvaarding van ons nuwe Grondwet van ná 1994 vir alle landsburgers, wat al as die beste ter wêreld beskryf is, was ongetwyfeld die vertrekpunt vir die demokratiese Suid-Afrika se genesis.

Die aanvaarding van ons veeltalige nasionale volkslied, Nkosi Sikelel’ iAfrika, was ook simbolies van 'n soeke na groter eenheid. Dit het deels geslaag, hoewel sekere taalgroepe sekere dele van die volkslied moeilik bemeester weens 'n gebrek aan taalvaardigheid in die betrokke tale. Daar is ook by sommige Suid-Afrikaners 'n afkeer van sekere dele van die volkslied wat slegte herinneringe oproep. Maar gelukkig dra die jonger geslag nie daardie afkeer nie en sing hulle die volle volkslied uit volle bors, al is dit dikwels bloot weens memorisering.

Ongelukkig het “eenheid” gedurende Madiba se ampstermyn nooit ten volle gerealiseer nie. Sy ampstermyn was bloot te kort. Sy swak gesondheidstoestand en sy marginalisering deur sy eie party, die ANC, het sy strewe na eenheid vir die hele nasie ook 'n groot terugslag gegee. As opvolger moes president Mbeki se sentrale fokus verskuif na die bestuur van die Suid-Afrikaanse volkshuishouding, wat nie juis Madiba se sterkpunt was nie.

Ongelukkig het Mbeki se “Two Nations”-retoriek egter die eenheidsideaal groot skade aangedoen. Van die reënboognasie-strewe van die geliefde aartsbiskop het daarna ook toenemend nie veel oorgebly nie; dit het selfs in die aartsbiskop se leeftyd al begin verdwyn soos mis voor die son — wat Tutu letterlik tot trane gedryf het in die openbaar.

Sosio-kulturele verskille is nie alles nie

'n ​Mens kan in 2026 nog steeds soos die aartsbiskop treur oor die feit dat Suid-Afrika as eenheidstaat — in sosio-kulturele terme — in baie opsigte steeds onverenig voorkom.

Maar, dit gesê, daar is gelukkig 'n hele paar eienskappe wat ons tog na 'n eenheidstaat laat lyk — in die de facto, sosio-kulturele sin van die woord. Ons is dankbaar daarvoor. Kom ons kyk na 'n paar daarvan wat buitelanders ook as deel van 'n unieke Suid-Afrikaanse kultuur of identiteit beskou, en wat op groter eenheid dui.

​Die “braai-kultuur” (sosiale kohesie deur kos) is waarskynlik die sterkste kulturele gemene deler. Van die shisa nyama in die townships tot die Sondagbraai in die voorstede — vleis en oop vure is iets wat oor rasse- en klasgrense heen gedeel word. Buitelanders sien dit as ons nasionale tydverdryf. Pap en braaivleis ken ons almal, asook boerewors en chakalaka.
​Sport is die “groot vereniger”: Die Springbokke (rugby), die Proteas (krieket) en Bafana Bafana (sokker). Buitelandse media skryf gereeld oor hoe sport — veral die Springbokke se opeenvolgende Wêreldbeker-oorwinnings — 'n unieke, intense (al is dit dikwels tydelike) gevoel van nasionale trots en eenheid skep wat min ander dinge kan vermag.

Veeltaligheid en eiesoortige Suid-Afrikaanse woorde dra sy merk. Buitelanders vind ons vermoë om bykans naatloos van een taal na 'n ander oor te skakel, of selfs om in een gesprek 'n unieke dialek van tale en woorde te gebruik, baie fassinerend. Woorde, begrippe en frases soos “lekker”, “bakkie”, “robot” (vir verkeerslig), ubuntu en just now word internasionaal herken as kenmerkend Suid-Afrikaans, ongeag jou moedertaal.

Musiek en dans is uitvoerprodukte, van Ladysmith Black Mambazo en Paul Simon se Graceland-era af tot by die wêreldwye ontploffing van Jerusalema en die latere Amapiano-styl — en nog vele meer, soos Miriam Makeba, Yvonne Chaka Chaka, en Johnny Clegg en Savuka.

Die wêreld beskou Suid-Afrikaners as mense met 'n diep, ingebore ritme en die vermoë om deur musiek te protesteer, te treur en fees te vier, met uitsonderlike sangstemme. Selfs sangers uit minderheidsgroepe, soos die Afrikaners, tree dikwels op internasionale verhoë op en het al bekende name geword. ​Deursettingsvermoë en vergewensgesindheid: Suid-Afrikaners word dikwels deur buitelanders bewonder vir hul deursettingsvermoë en vergewensgesindheid.

Alle Suid-Afrikaanse groepe het al groot traumas moes oorleef. Daar was oorloë teen magtige vyande, onderdrukking deur koloniale moondhede, erge onderdrukking van een interne bevolkingsgroep of stam deur 'n ander, en die moord op populêre leiers. Tog kon die meeste Suid-Afrikaners mekaar in 'n mate vergewe. Nie sonder wrywing en seer wat nog diep lê en lank sal neem om te genees nie — indien ooit.

Ons slaag dus tog daarin om aan te beweeg as 'n sosio-kulturele eenheidstaat-in-wording in Suid-Afrika. Ons is "a work in progress" en dit is baie bemoedigend teen die agtergrond van ons huidige sosio-ekonomiese verval, waaroor ons baie skryf en praat. Dit laat ons dikwels vergeet van die positiewe verwikkelinge, soos uitgelig in hierdie artikel.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die DA kan tans heel gelukkig en selfversekerd voel. Hul peilingsyfers lyk gesond, en hulle is steeds die tweede grootste politieke party in Suid-Afrika. Hulle het onlangs 'n tussenverkiesing in Emfuleni gewen en sodoende in onbekende ANC-waters inbeweeg, terwyl hulle ook in tussenverkiesings in Rustenburg met groot oorwinnings weggestap het. Waar hulle regeer, is omstandighede ooglopend beter as die verslegtende gemors wat deur ANC-wanbestuur veroorsaak word.

Hulle het 'n suksesvolle en ordelike nasionale verkiesingskonferensie gehou waar Geordin Hill-Lewis tot leier van die party verkies is. Die party het nie ná die verkiesing van 'n diverse dog verdienstelike leierskapspan in verwyte en faksiegevegte verval nie. Dit is geen geringe prestasie in Suid-Afrikaanse politiek nie. Dit het bowenal weer eens bewys dat dit, anders as te veel ander partye, nie ‘n party is wat rondom ‘n enkele persoonlikheid gebou is nie. Hulle vervul steeds die opposisierol beter as enigiemand anders — ondanks hul rol in die regering van nasionale eenheid (RNE).

Om billik te wees, het die land 'n party soos die DA nodig. Een wat mense toenemend rondom gesondeverstand-waardes en goeie regering kan verenig. Hoewel ek persoonlik hewig gekant is teen 'n tweepartystelsel, is dit minstens positief dat 'n groeiende getal mense van alle rasse hul platform ondersteun en onderskryf. Dit is voordelig dat nispartye bestaan om alternatiewe te bied, maar Suid-Afrika in die algemeen sal nie baat by algehele verkiesingsbalkanisering nie.

Die land sou werklik slegter daaraan toe wees sonder hulle, of met 'n verswakte en gekompromitteerde DA.

'n Eie-doel in die Doodsnikke

Nietemin het bykans al die omstredenheid wat die afgelope twee jaar uit die DA gekom het een bron: John Steenhuisen. En omstredenheid is iets wat die party tans allermins kan bekostig.

Ek het op hierdie blaaie en elders betoog dat Steenhuisen 'n eienaardige en uiteindelik teleurstellende keuse as leier van die DA was. Dieselfde geld vir sy aanstelling as minister van landbou. Sy problematiese persoonlike geldsake, twyfelagtige besluitneming en bowenal swak verkiesingsrekord is van die redes waarom sy termyn aan die stuur van die DA 'n vergeetbare een sal wees.

Die besluit deur Hill-Lewis om hom as minister te verwyder, was na my mening verstandig en noodsaaklik. Steenhuisen is ten minste steeds die adjunkminister van handel en nywerheid. Dit is inderdaad 'n afgradering, maar hy bly 'n parlementslid en hoëvlak-staatsdienaar met 'n mate van aansien en aansienlike geldelike voordele. Byna alle DA-kiesers kan net daarvan droom om in daardie rolle te dien.

Daarom is die metafoor van 'n laat eie doel — aangesien ons nou in sokker- of voetbalmodus is; ek weet ek is — gepas om Steenhuisen se onlangse onderhoud met News24 te raam: om vuil wasgoed in die openbaar te was enkele maande voor 'n hewig betwiste verkiesing. Enkele tersaaklike punte verdien vermelding.

Hy is korrek wanneer hy sê dat sommige wit mense, Afrikaners in die besonder, nooit vir die DA sal stem nie. Steenhuisen is ook korrek om tribalisme en selfs rassisme as redes hiervoor te noem, en as redes waarom hulle nie die DA se waardes en visie onderskryf nie.

Dit is egter nie net wit mense in die algemeen en Afrikaners in die besonder wat nooit vir die DA sal stem nie. Baie bruin en swart mense sal ook nie vir hulle stem nie. Jy hoef maar net die kommentaarafdeling van enige groep of artikel oor hierdie onderwerp te besoek vir onweerlegbare bewys hiervan. En die redes is min of meer dieselfde as dié wat Steenhuizen aan AfriMAGA toeskryf. Geen etniese of kulturele groep in hierdie land is homogeen wanneer dit by politiek kom nie. Daar is breë tendense en patrone, en hoewel 'n grootskaalse swewende stem steeds grootliks 'n hersenskim is, stem lede van dieselfde etniese groep uiteenlopend vir verskillende partye, of kies hulle om glad nie te stem nie. Baie swart mense voel steeds nie tuis in die DA nie, en verwerp die party se liberalisme en die gepaardgaande ideologiese grondslag. Sommige van hul redenasies stem ooreen met dié van regse Afrikaners. Dit is bloot 'n feit, en as dit nie so was nie, sou die DA onder Steenhuizen 'n veel groter aandeel swart stemme getrek het as wat wel die geval was.

Steenhuisen is teleurgesteld oor Hill-Lewis se skynbare knieval voor AfriMAGA, 'n etiket wat hy nie werklik omskryf nie, maar wat oënskynlik populistiese Afrikaners sou insluit wat president Donald Trump ondersteun, asook die organisasies wat hom hof toe gesleep het oor bek-en-klouseer-entstowwe. Dit is die sogenaamde “tribaliste” waarna hy verwys. Maar dit is hier waar dinge troebel raak. Hy erken nie hoe sy eie optrede daartoe kon bygedra het dat Afrikaners in die algemeen, en selfs Engelssprekende wit mense, hul rug op hom en die DA gedraai het nie.

Roekelose ligsinnighede

Vergeet vir 'n oomblik wat “AfriMAGA” veronderstel is om te wees, en oorweeg wat die regsvrae in die hofsaak behels het. Organisasies soos Sakeliga en Vrystaat Landbou het hom op volkome redelike en geldige gronde hof toe geneem: om boere toe te laat om hul eie bek-en-klouseer-entstowwe te bekom, aangesien die wet dit nie verbied nie. Laat die howe dus oor hierdie saak beslis. Hulle het nie hul lede beïnvloed om vir ander partye te stem nie — ten minste nie uitdruklik nie, en beslis nie op etniese of kulturele gronde nie. En niemand het Siviwe Gwarube of dr. Leon Schreiber hof toe geneem bloot omdat hulle DA-ministers is, of weens wat hulle gedoen het nie.

As opposisieleier sonder 'n rol in die RNE sou hy heel waarskynlik van die begin af die boere se kant gekies het en 'n meer pragmatiese en laissez-faire-roete ondersteun het om 'n hardnekkige uitdaging op te los wat veel verder as die landbougemeenskap strek. Maar as minister was hy vasbeslote om hulle in die hof te beveg, en het hy daarna verloor. Om sake te vererger, het sy ministeriële stafhoof, Jana le Roux, aan die leiers van landbou-organisasies gesê dat sy hulle in die hof sou vernietig — sy het dit heelwat kleurvoller gestel, maar jy verstaan die prentjie. Daarna het sy 'n volkome rasionele versoek van FMD Response SA bespotlik gemaak. Dit is roekeloos, ligsinnig en buite orde. Bowenal is dit tekenend van hoe bek-en-klouseer gedurende Steenhuisen se termyn in die departement van landbou beskou is. Hul uittarting was duidelik sigbaar.

In 'n vorige lewe het ek meningspeilings onder Afrikaners oor verskeie kwessies gedoen, en gedurende die dekade tussen 2011 en 2021 het ek hul voorkeure in die aanloop tot verkiesings gepeil. In 2011 was die DA verreweg die voorste party waarvoor Afrikaners gestem het, en die Vryheidsfront Plus (VF+) was 'n ver tweede. Dit het skielik in 2019 verander, en in 2021 was die twee partye se aandele byna gelyk. Die verkiesingsuitslae van 2019 het hierdie tendens bevestig, terwyl 2021 en 2024 teleurstellende verbetering vir die DA getoon het.

Ek weet nie wat Afrikaners se siening van die DA in 2024 of sedertdien was nie, maar die DA doen hul eie peilings, en Hill-Lewis se besluit om sy party se RNE-verteenwoordigers te herskommel — nie net Steenhuisen is geraak nie — sou ongetwyfeld deur hul huidige peilings ingelig gewees het. Hoe verklaar 'n mens hierdie verskuiwing, aangesien 'n redelik groot segment van historiese DA-kiesers inderdaad in onlangse verkiesings vir die VF+ gestem het terwyl Steenhuizen die leier was? Dit kan aan baie dinge toegeskryf word, maar die feit bly staan dat Afrikaners wat voorheen vir die DA gestem het, elders begin kyk het, want hulle het beslis nie in groot getalle opgehou stem nie.

Dit laat onvermydelik die vraag na waardes ontstaan, en die besluite wat daaruit voortspruit. Steenhuizen neem aanstoot teen mense wat nooit vir die DA sal stem nie omdat hulle na bewering nie die party se waardes deel nie. Maar om gesondeverstand-besluite te weier in die aangesig van 'n ongekende ramp in 'n lewensbelangrike bedryf, deur die ANC se voorliefde vir sentralisering en staatsbeheer bo pragmatisme en geregtigheid te kies, is nie wyse politiek nie en benadeel boere én verbruikers.

Ek ken baie redelike en pragmatiese Afrikaners — die meeste is so — wat in die verlede vir die DA gestem het en redelik lojaal aan die party was, maar wat nou weens die hantering van bek-en-klouseer hul opsies begin oorweeg het. Miskien behoort Steenhuisen te oorweeg dat pragmatiese kiesers nie hul waardes verander het nie, maar dat hy versuim het om by sy eie party se waardes te hou toe sy veelgeroemde deelname aan die RNE hom sy eerste werklike voorsmakie van staatsmag gegee het. En om dit so onbeskaamd te doen, is 'n aanklag teen sy politieke insig. Hy is immers nie meer minister van landbou nie, en hy is ook nie meer die leier van sy party nie. Daar is dwingende redes waarom hy albei posisies moes prysgee, anders sou hy behou gewees het.

Alles in ag genome was die onderhoud 'n selfverontskuldigende oefening in selfbejammering en afleiding. Hy het ander blameer en baie min grootmoedigheid teenoor sy opvolger en party getoon, terwyl hy minimale verantwoordelikheid aanvaar het daarvoor dat hy die party in oneer gebring het. Hill-Lewis het, volgens alle aanduidings, die oorweldigende steun van die party gehad toe hy die besluit geneem het om Steenhuizen en ander te skuif. Nou moet hulle daarop fokus om te doen wat hulle goed doen, en hierdie bysaak begrawe.

• Dr. Eugene Brink is 'n entrepreneur, sakekonsultant en ontleder van die Kaapse Wynlande.

Nog artikels deur Eugene Brink:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Vir eeue lank was die kurator die bewaarder van kuns. Sy of haar taak was om kunswerke te versamel, bewaar, interpreteer en uiteindelik die eindelike besluit te neem oor watter werke goedgekeur is om aan die publiek vertoon te word. Met die nuwe KI-Kunsmuseum, Dataland, wat nou oop is word die tradisionele rol van 'n kurator herskryf. Ons vra nie meer net “Wat is kuns?” is nie, maar ook: “Wie bepaal wat kuns is?”

Dataland is die wêreld se eerste museum wat uitsluitlik aan kunsmatige intelligensie (KI)-kuns toegewy is. Die museum is in Los Angeles geleë en word as 'n plek beskryf waar kuns, wetenskap, tegnologie en data saamvloei om 'n interaktiewe-ervaring te skep. In teenstelling met tradisionele museums, waar besoekers na statiese skilderye of beeldhouwerke kyk, bied Dataland veranderende, digitale installasies wat deur KI gegenereer word. Die museum is dus 'n interaktiewe kunsmuseum, waar besoekers se ervaring as kuns gesien moet word.

Die museum se openingsuitstalling, Machine Dreams: Rainforest, gebruik 'n gevorderde KI-model wat opgelei is met enorme hoeveelhede natuurdata, insluitend foto’s, klankopnames, weerpatrone en wetenskaplike data oor woude en biodiversiteit. Baie slim, na my mening, want die negatiewe impak van KI-modelle se energieverbruik word reeds aangespreek.

Die KI-model ontleed hierdie inligting en skep onophoudelik nuwe visuele komposisies wat nooit presies dieselfde is nie. Die gevolg is dat elke besoek aan die museum uniek kan wees, aangesien die kunswerke voortdurend ontwikkel en verander – dis natuurlik enige Instagram-boffin se droom.

Interessant genoeg onderskei Dataland hom ook deur ander sintuie by die ervaring te betrek, dink aan die 4-D bioskoop by Gold Reef City, maar net heelwat groter en lewendiger. Benewens groot projeksies en dinamiese beeldmateriaal sluit sommige installasies ruimtelike klank, beligting en selfs ontwikkelde geure in. Hierdie benadering verander die museum in 'n lewende omgewing waar tegnologie voortdurend nuwe artistieke moontlikhede ondersoek.

Voordat jy vra … Jip, Dataland is wettig!

Vir die KI-kunsmuseum se openingsuitstalling, Machine Dreams: Rainforest, is data uit versamelings van instellings soos die Smithsonian Institution, die Natural History Museum en die Cornell Lab of Ornithology gebruik. Behalwe vir die gedagte dat hulle omgewingsbewus is, het Dataland dit ook baie duidelik gemaak dat daar 'n doelbewuste etiese benadering in die proses was waarin slegs gelisensieerde of toestemminggebaseerde natuurdata vir die uitstalling benut is.

Dis alles goed en wel, maar wat van oningeligte verbruikers wat oneties optree en nie omgewingsbewus is of selfs toestemming vir gelisensieerde inhoud vra nie? Ek gaan die vraag net hier los, sodat jy 'n bietjie daaroor kan nadink.

Vanuit 'n kunshistoriese perspektief verteenwoordig Dataland nou 'n belangrike paradigmaskuif. Die kurator beweeg weg van die rol as versamelaar en bewaarder van kunswerke oor na dié van ontwerper van moontlikhede. Kurators kan dus nou as ontwerpers of kunstenaars gesien word, want by Dataland begin die kurator se werk egter lank voordat enige beeld geskep is. Waar tradisionele museums bestaande werke selekteer, kies Dataland data, algoritmes, etiese beginsels en ervarings. Die vraag verskuif dus van “Watter kunswerk gaan ons wys?” na “Watter kreatiewe ekosisteem wil ons skep?” Kurators kies en keur dus nie net 'n eindproduk nie, maar eerder die konsep en kreatiewe proses, baie soos dié van ontwerpers, skrywers, musikante en illustreerders. Die KI-model funksioneer dus binne parameters wat deur mense ontwerp en beheer word. Die kreatiewe agentskap lê dus nie nét in die algoritmes nie, maar ook die algoritmes, installasies en die besoeker se ervaring daarvan. In hierdie opsig word die kunswerk nie meer as 'n vaste objek beskou nie, maar as 'n proses wat voortdurend ontwikkel. Dit lééf.

Wat lê voor?

Gaan kurators hulle werk verloor? Nee, ek dink nie so nie. Hulle gaan net anders moet dink en by die tye moet bybly. Want sien, voortdurende ontwikkeling lei tot voortdurende kwaliteitsbeheer. Al beskik die KI-model die vermoë om onbeperkte variasies te genereer, moet kurators die stelsel monitor. Indien die uitsette tegniese probleme vertoon, van die artistieke visie afwyk of ongewenste resultate oplewer, word die riglyne aangepas sodat besoekers weer met die kuratoriale doel ooreenstem. Die kurator bly dus aktief betrokke by die ontwikkeling van die kunswerk, selfs nadat die uitstalling geopen is.

Die vraag “Wie bepaal wat kuns is?” is steeds relevant. In Dataland se geval word dit net anders beantwoord: kuns word nie deur die keuse van 'n enkele kunswerk bepaal nie, maar deur die ontwerp van die KI-model waaruit kuns voortdurend gegenereer kan word. Die kritiese beoordeling lê dus in die kodering, programering en stelsels van die KI-model en nie noodwendig in die visuele uitbeelding nie.

Dis 'n ander manier van dink en ontwikkel, en ja, ek dink daar is 'n plek daarvoor. Waarom nie wetenskaplikes, navorsers, meganiese ingenieurs en programmeerders as kunstenaars sien nie? Die groot uitdaging lê in die etiese- en mensgemaakte aspek tussen KI en kuns. Dit lê in die vermoë om te skep, verder vir jouself te dink en uiteindelik 'n storie in een kunswerk vas te vang deur dit jou eie te maak. Ons leef in interessante tye. As grafiese ontwerper en multimedia ontwerper bly ek tog by mensgemaakte kuns wat deur mensgemaakte besluite rangskik is.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die akteur Will Rogers het meer as 'n eeu gelede gesê dat die probleem in Amerika nie soseer is wat mense nie weet nie, maar dat baie Amerikaners dink hulle weet dinge wat eenvoudig nie waar is nie. Hierdie waarneming bly vandag nog relevant vir beide die positiewe en negatiewe persepsies wat Amerikaners self het, sowel as buitestanders, van die magtigste land op aarde, 250 jaar ná sy onafhanklikwording van die Britse Ryk.

'n Breë en gesonde begrip van die eie geskiedenis is noodsaaklik vir enige nasie om kontinuïteit tussen die verlede, hede en toekoms te handhaaf. Vir Amerikaners om met selfvertroue oor die toekoms te dink, sal hul begrip van die VSA se geskiedenis eers herstel moet word. Hierdie herstel is presies waarna verskeie figure in die huidige Trump-administrasie streef, en die vraag na wat die Amerikaanse geskiedenis werklik verteenwoordig, staan sentraal in die manier waarop die land die 250ste herdenking van onafhanklikheid moet benader.

Sommige Amerikaners koester 'n oordrewe beeld van nasionale grootsheid, maar die groter probleem vandag is die omvangryke propaganda wat, veral die afgelope eeu en sedert die einde van die Tweede Wêreldoorlog, Amerikaanse geskiedenis met wanpersepsies besmet het. Dit sluit in verdraaide voorstellings van die vestiging van die eerste kolonies aan die ooskus, die beginsels waarop vroeë regeringsvorming geskoei was, en drogbeelde oor kulturele diversiteit, godsdiensvryheid en ander beginsels wat Amerikaners deur die eeue gebind het en wat noodsaaklik was vir die land se opkoms tot supermoondheid.

Die Engelse Puriteinse setlaars wat hulle in die eerste helfte van die 17de eeu in Massachusetts Bay gevestig het, of die immigrante uit Engeland, Wallis, Skotland en Noord-Ierland wat later in Virginia en Delaware gevestig het, was nie rassiste in die moderne sin van die woord nie. Net so is die idee dat die VSA vanaf sy vroegste vestigingsmomente kulturele diversiteit versinnebeeld het, onakkuraat. Vir minstens die eerste 150 jaar van sy bestaan was die VSA 'n relatief homogene wit, Protestantse samelewing.

Binne hierdie raamwerk kon 'n breë meerderheid oor belangrike ideologiese kwessies rakende regering, ekonomie en kultuur ooreenkomste bereik. Persoonlike vryheid, 'n vrye ekonomie met beperkte belasting en regulasies, die vermoë om eie belange, ook militêr, te verdedig, sowel as 'n gesonde magsbalans tussen die uitvoerende, wetgewende en regsprekende gesag (en tussen die federale regering en die deelstate) het deel uitgemaak van hierdie breë konsensus.

Die Amerikaanse Burgeroorlog word dikwels as die eerste groot teenargument aangehaal, aangesien dit diepgaande verskille oor slawerny en die regte van deelstate ontbloot het. Hierdie spanninge was egter reeds in die 1770’s teenwoordig. Die kwessie van die omvang van deelstaatregte en die diepte van Amerikaanse federalisme het nog altyd 'n breuklyn in die land gevorm.

Nietemin het 'n groot meerderheid van die Amerikaanse bevolking oor die afgelope 250 jaar konsekwent geglo in uitgebreide regte vir deelstate en plaaslike regerings. Anders as in baie ander lande was 'n sterk sentrale regering waarin die meeste mag gekonsentreer is, nog altyd 'n minderheidstandpunt in die VSA gewees.

Dieselfde geld vir ekonomiese beleid en persoonlike vryhede. Alhoewel steun wissel na gelang van ideologiese, politieke, godsdienstige en kulturele faktore, en alhoewel streeks- en stedelik-plattelandse skeidslyne in onlangse jare verskerp het, was en bly 'n meerderheid van Amerikaners deur die geskiedenis ten gunste van 'n meer vrye ekonomie en groter persoonlike vryheid.

Alle burgers het nog nooit oor alles saamgestem nie, maar 'n wisselende meerderheid het vanaf die staanspoor oor die belangrikste oorhoofse beginsels, in hul mees basiese vorm, ooreengekom. Die toekoms van die VSA sal in groot mate afhang van die vermoë om hierdie noodsaaklike meerderheidkonsensusse te handhaaf en te versterk.

'n Land met of sonder 'n eie geskiedenis?

Die werklike beginsels waarop die Verenigde State gebou is, is oor die afgelope dekades dikwels afgetakel deur waninterpretasies van wat vryheid, selfregering en burgerlike verantwoordelikhede histories behels het. Selfs groter as hierdie waninterpretasies is egter die beeld wat by baie Amerikaners ingeskerp is, naamlik dat die VSA eintlik 'n geskiedenislose land is of 'n land met 'n korrupte, rassistiese en dus verwerplike geskiedenis.

Die motormagnaat Henry Ford het reeds in 1916 gesê: “History is more or less bunk. It’s tradition. We don’t want tradition. We want to live in the present and the only history that is worth a tinker’s dam is the history we make today.” Hierdie siening is diep gewortel in 'n Amerikaanse denkstroom wat sedert 1776 veronderstel het dat Amerikaanse grootsheid juis moontlik gemaak is deur 'n breuk met historiese praktyke wat innovasie en individuele vryheid beperk het.

Radikale individualisme, ware republikanisme, selfregering en gemeenskapsoutonomie het by baie Amerikaners oor generasies die beeld geskep van 'n volk wat 'n skoon breuk met die verlede gemaak het. Thomas Jefferson het in die Onafhanklikheidsverklaring verwys na “a long train of abuses and usurpations” – die kumulatiewe frustrasie van die dertien kolonies met die Britse Ryk ná die Seëlwet van 1765, die belasting op tee wat tot die Boston Teeparty gelei het, en uiteindelik die Onafhanklikheidsoorlog. Die kernprobleme met Europa was tirannie, ekonomiese monopolie en die inperking van persoonlike geleenthede en -vryheid.

Die vroeë kolonialiste wou inderdaad 'n doelbewuste breuk met die Ou Wêreld maak – met outoritêre monargieë, voortdurende oorloë en die beperking van gewone burgers se vryhede deur 'n bevoorregte klas. Dit was egter nie 'n breuk met hul Westerse erfenis nie. Die ontwikkeling van die eerste Amerikaanse stede, en veral Washington DC as hoofstad, was sterk gekoppel aan Westerse argitektuur. Die fondamente van die Amerikaanse federale staat en regeringstelsels is telkens geskoei op Protestantse beginsels, Engelse patriotisme en die Westerse filosofiese, wetlike en geestelike grondslag afkomstig uit Athene, Rome en Jerusalem.

Amerika was nog altyd 'n land wat meer op die toekoms as op die verlede gefokus was. Hierin het egter ook die grootste risiko van naïwiteit gelê. In 1807 het Thomas Jefferson die VSA as 'n skoon breuk met eeue van bloedvergieting in Europa beskryf. Die “pursuit of happiness” sou van die land 'n republikeinse voorbeeld van vrede en voorspoed maak. Die VSA het egter sy bloedige Burgeroorlog, oorloë teen inheemse volke en buurstate, en uiteindelik die wêreldoorloë en latere konflikte beleef. Ewige vrede het die land ontwyk, maar Amerikaners het voorspoed in toenemende mate ervaar. Die vraag bly of bloot 'n strewe na groter welvaart genoeg is om 'n land wat al hoe minder het wat sy mense saambind, bymekaar te hou.

Twee fases van Amerikaanse geskiedenis

Die VSA se 250-jarige geskiedenis kan breedweg in twee fases verdeel word. Die eerste was dié van 'n grootliks homogene, Protestantse, Christelike samelewing met beperkings op die federale regering, 'n nie-intervensionistiese buitelandse beleid en 'n breë konsensus oor ekonomiese vryheid. Die tweede fase was die tydperk waarin die VSA die wêreld se jongste supermoondheid geword het. Hierdie tydperk is gekenmerk deur globale intervensionisme, massa-immigrasie, toenemende diversiteit en die geleidelike verlies aan kulturele homogeniteit, 'n dominante Christelike tradisie en geloof in desentralisasie, die vrye mark en 'n gesonde magsbalans.

Die afgelope sewentien maande het ons die sterkste poging in dekades beleef om die ideeraamwerk van die eerste 125 jaar van die VSA te herstel. Tot dusver was die poging deels geslaagd, maar ook slordig en met talle terugslae. Die Trump-administrasie is oortuig daarvan dat die land na sy grondbeginsels moet terugkeer om die mededingende kragte wat dit 'n supermoondheid gemaak het, te behou en dat so 'n herstel eers in diens van die Amerikaanse bevolking self moet staan voordat dit die res van die wêreld kan bevoordeel.

Teenstanders van hierdie benadering – hoofsaaklik die Demokratiese Party, elemente binne die federale burokrasie, sekere internasionale rolspelers, nie-regeringsorganisasies, aktiviste en groot dele van die media, beskou dit egter as 'n goeie ding dat die oorspronklike Amerika sy einde bereik het. Hulle wil 'n selfbeperkende, multikulturele, post-Christelike land sien wat homself primêr tot die bevordering van globale menseregte wend.

'n Blink toekoms deur terugkeer na die wortels

Die VSA staan egter voor 'n keuse wat die toon vir die volgende 250 jaar kan bepaal. Indien die land werklik na sy wortels, naamlik die beginsels van beperkte regering, federalisme, individuele vryheid, die oppergesag van die reg, selfregering en die kulturele erfenis wat die nasie gebou het, kan terugkeer, kan dit die verdeeldheid oorkom en 'n nuwe era van eenheid en krag inlui.

Hierdie beginsels was nie net die fondament van Amerikaanse uitsonderlikheid nie, maar ook die rede waarom die land die wêreld se leidende mag kon word: 'n samelewing wat innovasie, ondernemingsgees en persoonlike verantwoordelikheid beloon het, terwyl dit ruimte gelaat het vir plaaslike outonomie en kulturele kontinuïteit.

Die 250ste verjaarsdagviering in 2026 bied 'n unieke geleentheid hiervoor. Dit kan veel meer as net vuurwerke en parades wees. Indien dit benut word as 'n oomblik van nasionale besinning, heropvoeding oor die ware geskiedenis en 'n herlewing van patriotisme onder 'n breër segment van die samelewing, kan dit die kleefmiddel word wat Amerikaners weer saambind. Patriotisme, nie as blinde nasionalisme nie, maar as 'n diepgaande trots op die grootse eksperiment van vryheid wat die VSA moontlik gemaak het, kan die verdeeldheid tussen stede en platteland, streke en generasies oorbrug. Dit kan jong mense inspireer om weer in hul land se potensiaal te glo en ekonomiese inisiatief aan te wakker.

Deur die 250ste herdenking as katalisator vir hierdie herlewing te gebruik, kan die VSA die foute van die afgelope dekades regstel sonder om sy sterkpunte prys te gee. 'n Nasie wat sy wortels erken en herbevestig, sy geskiedenis koester en aan volgende geslagte oordra en sy mense met 'n gedeelde sin van doel en trots inspireer, het die veerkragtigheid en kreatiwiteit om enige uitdaging die hoof te bied. Die VSA se beste dae lê nog voor mits die land die moed het om terug te keer na die beginsels wat tot sy supermoondheid status gelei het. Indien dit nie gebeur nie sal interne verdeeldheid tot stelselmatige selfvernietiging lei. Dit is juis wat die stigtersvaders wou voorkom.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In 1979 begin ek skool hou in 'n swart skool, in New Brighton, Port Elizabeth. Op universiteit was my twee hoof vakke Geskiedenis en Staatsleer. Min het ek geweet hoe daardie graad in politiek my gaan help.

Die leerders was vol politiek, hoofsaaklik waarmee hulle gebreinspoel was, en ek kon hulle vinnig reg help. Ek was verbaas oor die aantal wit onderwysers in die skool, selfs 'n man met 'n doktorsgraad in handelsvakke en een met'n Meestersgraad in Natuur- en Skeikunde. Dan het ons 'n Wiskunde-onderwyser gehad wat in aanvraag was by al die Baai se skole. Dié ou was briljant en die departement het hom net ingeroep en bevorder om hom te behou.

So ruk in 1980 in, hoor ons die skole begin betoog, maar ons skool gaan aan soos normaal. Tot een dag, toe hoor ons daar is n onwettige vergadering op ons skoolgronde. 'n Afvaardiging kom spreek ons, hulle sê ons leerders moet saam betoog of hulle huise gaan afgebrand word, of hulle gaan doodgemaak word, en so begin die oproer ook.

Met die koms van die Driekamerparlement in 1984 vlam die opstande weer op.

'n Groep kinders vergader vroeg in 1985, en spreek mekaar as “comrade“ aan. Die UDF word gevorm en hulle neem beheer oor die hele gebied. Alternatiewe liggame onder hulle beheer word ook gevorm. The National Educational Union of South Africa (Neusa, 'n voorloper van Sadtu) word gevorm, en alle swart onderwysers wat van die “African Teachers Association of South Africa” lede was (Atasa) moet daaraan behoort.

Ek hoor hoe hulle by ander onderwysvakunies se vergaderings in stap en hulle met die dood dreig. Die dominees word ook onder een liggaam, die “Interdenominational Association of Ministers” (IDAMASA) ingedwing; nou sal hulle in kerke vergadering hou en die dominees sal preek wat hulle wil hê. Straatkommmitees word vir elke straat gevorm, elk met 'n leier wat vergaderings hou en instruksies gee. So weet aktiviste wanneer om te betoog, te marsjeer of nie om in die stad te gaan inkopies doen nie.

As jy hulle teëgaan kan jy aangerand word of jou huis afgebrand word. Niemand word toegelaat om aan plaaslike munisipale verkiesings deel te neem nie, mense word aangerand, hulle huise afgebrand of hulle word selfs doodgemaak. Die mense lewe in absolute vrees.

Nou kry die skole Student representative councils (SRC’s) wat saam met die Congress of South African Students (Cosas) werk. Die National Educational Crisis Committee (NECC) neem beheer van onderwys oor. Hulle bring ook “peoples education” in, alles inhoudelik antiregering. Almal word genooi “to come and have a sip of people’s education”. By rugby- en sokkerwedstryde word vergaderings gehou en beplan. Die sogenaamde “struggle heroes” deel instruksies uit oor wat gedoen moet word en wie se huis afgebrand moet word. Port Elizabeth Business Congress (Pebco) beheer alle sakeondernemings, Port Elizabeth Womens Organization (Pewo) beheer alle vroue inisiatiewe. Die PEYCO beheer weer die jeug.

So het aktiviste alle swart areas begin beheer. Die polisie en Weermag was oral, maar het nie veel gedoen nie. Daar was een dag moeilikheid op die skoolgronde, toe kom die Weermag in. Die volgende dag was die NECC, die SRC en Cosas in die hoof se kantoor. Die gevolg was dat die Weermag en polisie nie meer die skoolgronde mag betree nie, en so gee die regering in. Die leiers word later toegesluit, maar hulle roep net betogings uit totdat hulle vrygelaat word. Hulle word verbied om enige vergaderings by te woon of toe te spreek. Ek sien toe twee van hulle by ons skool die kinders toespreek. Ek gaan na die hoof, Meneer Schoeman, en sê vir hom om die polisie te bel, sy antwoord , “Ag, meneer, my arm is te moeg om hulle te bel!” Vandag besef ek daar is nie opgetree nie omdat die eerste sarsies onderhandelinge, tussen die NP en ANC aan die gang was.

Sou die Weermag en polisie hardhandig opgetree het, die aktivistiese leiers toegesluit en wet en orde toegepas het, was die opstande gou verby. Baie kinders het by my kom huil en gevra om op te tree. En ek het. Daar was 'n onwettige vergadering op die rugbyveld, al 1200 leerlinge was daar. Die kinders kom na my: “Umlungu (“witman”), they’re forcing us to go to the meeting”. Ek het my rottang gevat, op die rugbyveld gestap en reguit op die leiers af en onder hulle ingeklim, met die gevolg dat almal uitmekaar gespat het, terug klaskamers toe.

Die volgende oggend roep die hoof my in: “Meneer, jy moet hulle van nou af uitlos!”

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Toe ek deur Professor Koos Malan se bydrae in verlede week se OntLaer gelees het, het Laurika Rauch se lirieke, wat ook die opskrif van hierdie vandag se DinkWeer Donderdag is, spontaan uit een of ander lêertjie agter in my brein na vore gespring.

Toe ek op laerskool was het ons die jaarlikse pad Kaap toe van Johannesburg af dikwels met net vier of vyf CD's aangepak, met die gevolg dat ek al die ongeveer sestig liedjies wat ons vergesel het teen begin Januarie in my slaap kon sing. Ek kon nie op 10 of 11 presies verstaan wat presies met vrede of 'n eindelose stryd bedoel word nie, ek is ook nie noodwendig daarvan oortuig dat ek dit nou al verstaan nie, maar ek voel asof ek darem al met haar mag saamstem. Die strewe na vrede is inderdaad 'n eindelose stryd, en op hul eie manier het elk van ons bydraes verlede week hierdie stryd gevoer.

Die uiteensetting wat Prof. Malan bied was juis kosbaar omdat dit die kort- en mediumtermyngevolge van die Islamabad Memorandum verduidelik het. Veral oor die moontlike afname in ANC-befondsing was ek positief, maar dit gaan natuurlik oor baie meer. Eugene Brink het dieselfde memorandum vanuit 'n wyer hoek beskou en tot dié gevolgtrekking gekom:

“Iran het gewys dat jy nie die grootste of sterkste weermag ter wêreld benodig om uiteindelik die allerbelangrike politieke stryd te wen nie. Jy hoef bloot die wedloop teen tyd te wen – op welke manier ook al.”

Die twee ontledings, in tandem gelees, bied vir die leser heelwat stof tot nadenke. 'n Groter vraag, waarmee Trump-ondersteuners sekerlik vir die volgende vyf dekades gaan worstel, is die uitwerking van hierdie ekskursie van amper vier maande op Trump se naam en nalatenskap. Ondanks baie kritiek kon hy onlangs altyd die VSA-belange as verdediging opper. Sy ondersteuners kon van meet af aan verklaar dat sy metodes dalk onortodoks is, maar dat hy, anders as die boosaardige politieke klas waarteenoor hy homself gestel het, sy nasie ten minste voorop stel. 'n Sodanige repliek is nadese nie meer volledig of eerlik nie.

As daar een stuk aarde is waar die eindeloosheid van die strewe na vrede beter verstaan word as elders, is dit Rusland. Verlede week se hommeltuigaanval deur Oekraïne op Moskou is inderdaad tekenend van 'n nuwe era, soos wat Jurie van der Walt aanvoer. Of aansluiting by die Europese Unie tot permanente vrede rondom die Donbas gaan lei is 'n oop vraag, met die geskiedenisleser wat sekerlik eerder skepties as optimisties daarna kyk.

Aan die spits van die voorste linies van die nuutste veldslae het soldate altyd die nuutste tegnologie in die hand, daarom verteenwoordig nuwe tegnologie dikwels die begin van 'n nuwe stryd met nuwe reëls. Hilde se artikel oor Dataland, die eerste KI-kunsmuseum, het vir die leser 'n blikkie oor een van hierdie nuwe stryde gegee. Sy skryf:

“Volgens Refik Anadol [medestigter van Dataland] behoort die fokus egter nie op die vervanging van die kunstenaar deur die masjien te val nie, maar eerder op die rol van KI as 'n nuwe medium waardeur menslike vaardighede en artistieke uitdrukking gemanifesteer kan word.”

Ek wonder wel of die skilder of beeldhouer hierdie optimisme deel. KI verteenwoordig nie net 'n slim instrument, soos 'n wapen in die hand van 'n skerpskutter nie, dit verteenwoordig 'n entiteit wat menslike talent en kreatiwiteit kan vervang. Vir die kunstenaar van beroep, wat van rekenaars en skerms en KI maar min weet, is hierdie museum veel eerder 'n bedreiging as 'n geleentheid.

Dit is nie net op die politieke, geopolitieke of kunstige gebiede waar vrede moeilik bekombaar is nie — ook die skrywers van prehistoriese geskiedenis (of prehistoriese fiksie, afhangend van jou standpunt hieroor) vind mekaar nie vir lank genoeg om die vredespyp aan te steek nie. Joseph Heath se kritiek op Yuval Noah Harari se Sapiens is raak en geldig, en ek het lekker daaraan gelees, siende dat ek Harari juis self onlangs gelees het. 'n Mens sou miskien kon byvoeg dat Harari se benadering, wat weens die afwesigheid van 'n beter woord redelik woke is, in elk geval minder smaaklik vir die post-Covid palet proe as op die versigtiger en ietwat minder uitgesproke palet wat voorheen meer algemeen was.

Piet du Plessis reflekteer oor Afrikaners, wat na sy mening beter met die realiteite van die dag af kan reken as die wyer Weste. Sekerlik berei niks jou so goed voor vir onbevoegde of ten minste ooreiste staatstrukture soos drie dekades van 'n mislukkende en afwesige staat nie. Dit is ook so dat Afrikaners vir die selfdoen-stryd meer gerat is as ander wat hul heil nog onder die regter se toga soek.

Soos wat ek die artikels een na die ander wegklik, het hierdie konstante en onuitputbare strewe na allerlei tipes vrede my met 'n paar gedagtes gelaat: Die dinamiek van nuwe vredesooreenkomste en samewerkingsblokke, al is hulle tydelik en onvolmaak, skep geleenthede vir groei en kundigheid, en bied besprekingspunte waarop die toekoms kan bou. Die opkoms van kunsmatige kunswerke verhoog hopelik die premie wat ons op moeite en handearbeid plaas, en die alewige boekewisseling tussen Proffies in kantore met baie boekrakke bring ons hopelik 'n bietjie nader aan die waarheid.

Dit is maklik om in die Prediker se pessimisme te verval, die hande in die lug te werf, en alles as 'n gejaag na wind te verklaar — maar dit sou onredelik wees. Alhoewel ons konstante strewe na klein verbeterings so bietjie soos Sissiphus se klip nooit die ander kant van die berg gaan sien nie, is ons konstante pogings daartoe juis die katalisator wat die klein, amper onsigbare verbeterings te weeg bring.

Uiteindelik is en bly die strewe na vrede eindeloos, maar nooit sinneloos nie.

Nog artikels op DinkWeer Donderdag:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In middel Junie 2026 het die Verenigde State van Amerika en die Islamitiese Republiek van Iran 'n memorandum van verstandhouding onderteken om die Amerikaans-Iraanse Oorlog te beëindig. Dit is reeds een van die mees ongewilde konflikte in die moderne Amerikaanse geskiedenis. Openbare steun het gedurende die eerste maande selde veel hoër as 20–30 persent gestyg, en die politieke koste daarvan is nou duidelik sigbaar. President Trump en Visepresident JD Vance het hul retoriek oor Iran verander, met Vance wat onlangs Israeliese beleid in buitengewoon direkte terme gekritiseer het—'n ongewone stap vir 'n Amerikaanse visepresident.

Van die begin af het verskeie Amerikaanse ontleders gewaarsku dat 'n veldtog teen Iran strategies duur sou wees. Professor Robert Pape van die Universiteit van Chicago het veral daarop gewys dat lugmag alleen nog nooit 'n regering in moderne oorlogvoering omvergewerp het nie—nie in Viëtnam, nie in die Tweede Wêreldoorlog nie, en ook nie in die meer beperkte veldtogte sedertdien nie. Wanneer infrastruktuur uit die lug vernietig word, skaar bevolkings hulle dikwels rondom hul leiers in 'n oplewing van nasionalisme eerder as om teen hulle te draai.

Dit blyk dat hierdie patroon hom weer afgespeel het. Die Iraanse regime—nou meer akkuraat beskryf as 'n geharde regering—het sy mag gekonsolideer. Ná die dood van Ajatolla Ali Khamenei het sy seun Mojtaba hom opgevolg. Die gematigdes wat voorheen oop was vir toenadering tot Amerika, is in die bombardemente dood, en die Revolusionêre Wag het sy greep op sleutelinstellings verstewig.

Donald Trump het konsekwent verkeerd verstaan hoe Iran werklik mag uitoefen. Sy konvensionele magte was nooit die deurslaggewende faktor nie. Alhoewel Amerikaanse lug- en vlootoorheersing hulle vinnig kon neutraliseer, was Iran se werklike voordeel nog altyd sy geografie en asimmetriese vermoëns. Deur die Straat van Hormuz vinnig met hommeltuie, missiele en seemyne te versper, het Teheran effektiewe beheer verkry oor die vervoer van ongeveer 20 persent van die wêreld se olie—'n hefboom groter as dié wat Rusland tans oor die wêreld se energiemarkte uitoefen.

Soos Pape aangevoer het, is Iran nou geposisioneer om daardie hefboom in blywende streeksinvloed om te skakel. Volgens sy beoordeling is die land besig om as 'n vierde sentrum van wêreldmag na vore te tree, 'n ontwikkeling wat nie gesien is sedert Otto von Bismarck Duitsland in die negentiende eeu verenig het en 'n nuwe grootmoondheid in die hart van Europa geskep het nie. Daardie verskuiwing het gelei tot Duitse oorheersing op die vasteland, wat eers beteuel is met die geallieerde oorwinning oor Nazi-Duitsland aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog.

Wat hierdie onlangse verskuiwing uiteindelik vir die wêreldorde sal beteken, moet nog gesien word. Baie geopolitieke kommentators het in die verlede voorspellings gemaak wat later onwaar geblyk het. Wat dit egter vir gewone Iraniërs beteken, is die meer onmiddellike en belangrike vraagstuk waarmee die huidige regime sal moet worstel.

Ek het Iran by verskeie geleenthede besoek en is telkens getref deur die diepte van demokratiese instinkte onder sowel die bevolking as die diaspora. Tog het dekades van sanksies, isolasie en 'n diepgaande gevoel van nasionale vernedering die groei van die Iraanse burgerlike samelewing geknou.

Selfs onder die Iraanse diaspora, intellektueles en in hul media-uitlatings, waar eise vir politieke openheid gereeld voorkom, is daar merkwaardig min bespreking van markte of ekonomiese liberalisering. Hierdie afwesigheid is betekenisvol in 'n land wat eens in die middel van die Syroete gestaan het en waar die meerderheid mense vandag as dag-tot-dag handelaars in die basaars werk. Die Iraanse ekonomie bly sterk staatsbeplan en word oorheers deur die Revolusionêre Wag, wat groot dele van die nywerheid, konstruksie, energie, telekommunikasie en informele handel deur 'n uitgebreide netwerk van geaffilieerde maatskappye beheer. Eerder as om ware mededinging te bevorder, prioritiseer hierdie parallelle ekonomie regime-lojaliteit, inkomste-generering en strategiese beheer bo doeltreffendheid of breë welvaartskepping. Dit is een van die redes waarom Iran se diaspora onder die suksesvolstes in die buiteland is, terwyl die gemiddelde opgeleide ingenieur tuis minder as €200 verdien.

Die sentrale vraag in die nasleep van hierdie konflik bly egter of Iran se leierskap die aspirasies van sy eie mense verstaan of bereid is om dit aan te spreek. Revolusionêre regimes wat krag uit eksterne konflik put, konsolideer dikwels ideologiese beheer eerder as om hul politieke stelsels oop te stel. Viëtnam toon hierdie patroon duidelik: ná die kommunistiese oorwinning in 1975 het die land meer outoritêr geword, nie minder nie. Eers met die markgerigte Đổi Mới-hervormings wat in 1986 begin het, het Viëtnam betekenisvolle ekonomiese groei en 'n beperkte uitbreiding van ekonomiese vryhede bereik, terwyl sy eenpartypolitieke stelsel tot vandag toe streng outoritêr gebly het.

Strategiese winste en geopolitieke aansien lei nie outomaties tot voorspoed, aanspreeklikheid of politieke opening nie, veral wanneer daardie winste bereik word deur 'n revolusionêre ideologie wat die oorlewing van die regime bo alles anders plaas. Nasionale oorwinnings versterk staatsgesag gewoonlik makliker as wat hulle burgerregte uitbrei.

Eksterne sukses kan interne selfvoldaanheid kweek. Iran se waterkrisis, veroorsaak deur dekades van wanbestuur, oorontginning vir ideologies bevoordeelde landbouprojekte en die verwaarlosing van basiese infrastruktuur, staan as 'n treffende simbool van hierdie patroon.

Indien Teheran geopolitieke hefboomkrag verwar met 'n mandaat om die aspirasies van sy bevolking te ignoreer, loop dit die risiko om 'n bekende tragedie te herhaal: 'n nasie wat sterker word op die wêreldverhoog, maar versuim om ekonomiese voorspoed aan sy eie burgers te lewer.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

DIE WEEK IN DRIE SINNE:

• Prof. Koos Malan en dr. Eugene Brink ontleed die Memorandum van Verstandhouding (MvV) tussen Amerika en Iran, en Jurie van der Walt volg Oekraïne se strewe na EU-lidmaatskap.

• Hilde Kruger onderskei tussen kuns en kunsmatig, en prof. Joseph Heath kritiseer metateoretiese massaverkopers.

• Piet du Plessis meen dat die Afrikaners voor Europa is, en Daniël verduidelik hoe feit die vyand geword het in sy DinkWeer Donderdag-refleksiestuk.

Lekker vol. Lekker lees!

INTERNASIONALE STORIES OM VAN KENNIS TE NEEM

1. Emmerson Mnangagwa, president van Zimbabwe, mag na afloop van 'n goedgekeurde grondwetwysiging tot en met 2030 in sy pos aanbly.

2. EU ontvang die Taliban vir tegniese samesprekings oor deportasies.

3. VSA verslap oliesanksies terwyl die Israel-Hezbollah-skietstilstand onder druk bly.

4. E5-leiers vergader in Berlyn oor Oekraïne, terwyl VK onder druk kom oor verdedigingsbesteding.

5. Kragtige aardbewings ruk Venezuela: minstens 165 mense dood en duisende beseer.

INHOUD VAN BUITE, MAAR BINNE ONS BELANGSTELLING:

1. Why “China First” Will Fail deur Patricia M. Kim op Foreign Affairs

2. An Actually Popular British Politician deur François Valentin op Persuasion

3. Why has Keir Starmer been so unpopular? deur Ben Sixsmith op The Critic

4. The Thomas Piketty doctrine is already here deur John Rapley op UnHerd

5. The University As We Know It Is Finished deur Nils Gilman op Persuasion

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

Ons wil graag by jou terugvoer kry.

Hoe voel jy oor OntLaer?

ONTVANG DAAGLIKS 'N ONTLAER ARTIKEL VIA WHATSAPP

ONTVANG DAAGLIKS ‘N ONTLAER ARTIKEL VIA E-POS

Diegene wat Amerika en Israel se oorlog vanjaar gesteun en nou die memorandum van verstandhouding (MVV) tussen Amerika en Iran kritiseer, verdraai en ignoreer sekere feite op skreiende wyse. Trouens, die meeste van hulle het op sosiale media en elders slegs stil geraak hieroor. Dit is ook veelseggend.

Kom ons begin egter met 'n grondwaarheid: Pres. Donald Trump was in 'n dooiepunt gewikkel met Iran en het geen ander keuse gehad as om solank in wese te kapituleer nie. Die MVV is uiters gunstig vir Iran en herstel nie slegs die status quo wat voor 27 Februarie gegeld het nie, maar bied selfs veel meer. Amerika se strategiese petroleum-reserwes gaan weldra opraak en die oopstel van die Straat van Hormoes (waardeur olie sowel as landbou-noodsaaklikhede vloei en nou as’t ware onder Iran se beheer is) is 'n saak van dringendheid.

Trump is reg as hy spog oor Amerika se militêre vermoëns, maar hy is verkeerd in die impak daarvan in werklike situasies. Iran is beslis verinneweer deur die aanvalle aan die begin van die oorlog en het groot skade gely. Die uiteindelike vraag was egter of dit genoeg sou wees om sekere ekonomiese en politieke uitkomste te bereik. Duidelik was dit nie, as die MVV se inhoud en ander optrede (of die gebrek daaraan) beoordeel word. Trump het self meer omgegee oor Iran se vernietigde vloot en lugmag as wat Iran daaroor omgee.

Trump se eie raadgewers in die Sentrale Intelligensiediens (CIA) en elders het hom vooraf gewaarsku dat Iran geen duidelike en naderende gevaar vir die VSA inhou nie en hom afgeraai om aanvalle uit te voer. Meer onlangs het Amerikaanse intelligensie daarop gedui dat, ondanks al die ekonomiese skade en die vlootblokkade, Iran vir 'n onbepaalde tyd met hierdie situasie kon saamleef. Terwyl Trump onwys was om nie ag op die eerste stuk advies te slaan nie, het hy wel pragmatiese leierskap getoon deur nie laasgenoemde inligting te misken nie en iets nuuts te probeer. As die MVV nie so gunstig vir Iran was nie, sou Benjamin Netanyahu, Ted Cruz, Mark Levin en Lindsey Graham nie ontsteld daaroor gewees het nie. Dit sou ook nie onder meer die lot van Libanon, die opheffing van sanksies en die blokkade, ontvriesing van Iranse bates, en wedersydse (maar in praktyk eensydige) respek vir Amerika en Iran se grondgebied ingesluit het nie. Dit het gebeur selfs nadat Iran enorme skade aan Amerikaanse basisse in die Midde-Ooste aangerig het. Klaarblyklik is wraak nie meer 'n opsie nie.

'n Tafereel van die toekoms

Een van die risiko’s wat ek al vroeg in hierdie konflik geïdentifiseer het is dat, indien sake op die huidige realiteit uitloop nadat die mees drastiese roete gevolg is, dit Amerika se globale geloofwaardigheid beduidend gaan aantas en allerlei toekomstige optrede teen Iran geweldig bemoeilik.

Die MVV en militêre en politieke werklikhede dikteer dat Amerika nie weer, soos sommige steeds glo, weer aanvalle kan hervat nie. Peilings wat self deur Trump op sosiale media versprei word, dui aan dat 'n wesenlike meerderheid van Amerikaners die huidige MVV steun. Hulle is moeg van iets wat logieserwys geen voordeel vir hulle inhou nie. Newsweek het ook oor die uitslae van Civiqs se bewegende aanlyn peiling onder meer as 110 000 geregistreerde Amerikaanse kiesers berig. Hoewel hy steeds aansienlike steun in diep rooi state soos Wyoming, Alabama en Idaho geniet, is dit nou kleiner meerderhede. Florida en Idaho het juis die grootste dalings in steun vir hom getoon. Sy goedkeuring in sekere rooi state soos Louisiana en Nebraska is selfs nou effens negatief.

Sy goedkeuring in linkse state soos Vermont en Kalifornië is so laag dat seges daar later vanjaar selfs meer onrealisties as ooit lyk. Dit is egter die sogenaamde weegskaal-state wat die meeste kommer by hom en die Republikeine behoort te wek. State soos Florida, Nevada, Wisconsin en Pennsylvania was deurslaggewend in sy 2024-sege en enige party moet etlike van hulle verower om te kan wen, maar tans is hul kiesers taamlik ontevrede met Trump.

Uiteraard kan hierdie syfers nog verander, maar dit gaan moeilik wees en baie gaan afhang van wat ten aansien van Iran gaan gebeur en of die ekonomiese skade teen November omgekeer kan word. Ek sal nie geld op positiewe vooruitsigte en 'n skielike verbetering verwed nie, al is dit moontlik.

Daar is tewens die spook van hernieude oorlog ná die verkiesing wat ongetwyfeld 'n rol in persepsies speel. Die volgende vraag maal deur uiteenlopende kiesers se koppe: Koop Trump straks tans tyd om die verkiesing agter die rug te kry en daarna met die oorlog voort te gaan? Daardie moontlikheid is wat die Republikeine se veldtogte ondermyn, terwyl dit hernieude energie en suurstof vir die Demokrate bied.

Die konserwatiewe veteraan Steve Bannon het dit juis laat blyk dat die Iran-debakel die Republikeine se energie uitsuig en hy voorsien volslae mislukking vir hulle vanjaar. Heelwat konserwatiewe kiesers kan derhalwe eerder wegbly as om noodwendig vir die Demokrate te stem, en linkse kiesers in stede en onbesliste maar ontevrede kiesers kan die weegskaal hewig teen Trump laat swaai. Nog 'n gewilde konserwatiewe kommentator, Tucker Carlson, beliggaam tans hierdie sentiment. Hy het onlangs aangedui dat ofskoon hy nie vir die Demokrate vanjaar gaan stem nie, gaan hy weens hierdie oorlog vir die eerste keer in dekades nie vir die Republikeine stem nie. Volgens hom is Amerika nie eerste met hierdie oorlog gestel nie. Hy is korrek.

Iran se regime is buitendien nie gebonde aan dieselfde openbare druk en demokratiese en ander politieke prosesse nie. Hulle kan uithou in die onderhandelinge totdat hulle die uitkomste bereik wat hulle begeer. Trouens, die aanvalle het 'n groeiende laer-mentaliteit in Iran gekweek en van openlike binnelandse opposisie is daar op die oomblik geen sprake nie.

Die Golf-state, wat geografies nader aan Iran geleë as aan die VSA en onnodig oor die laaste paar maande gely het, respekteer Iran na dese veel meer ondanks sluimerende vyandigheid. Desondanks dat hulle Amerika nogtans as 'n bondgenoot sal beskou in die toekoms, weet hulle dat Iran gedug en weerbaar is en sal hulle veel dieper samewerking en konstruktiewe optrede moet najaag omdat die VSA vanjaar bewys het dat sy veiligheidsambreel vir sy bondgenote en veral in die Midde-Ooste onbetroubaar en ondoeltreffend is. Dit is miskien nie 'n slegte uiteindelike resultaat vir Amerika nie en Trump moedig immers vriend en vyand op transaksionele wyse aan om self verantwoordelikheid te neem. Die proses is egter vernederend en Amerika se aansien is vir 'n wyle erg geskaad.

Vir die afsienbare toekoms, en waarskynlik ook daarna, is daar nie enige werkbare militêre opsies vir Trump oor nie. Trump is inderdaad onvoorspelbaar en onkonvensioneel, maar die afgelope paar maande het gewys hy het geen aptyt vir kernbom-aanvalle of konvensionele oorlog met troepe nie. Dit is wys, maar dit beteken ook dat hy nie die aard van die regime in Iran kon verander nie, ekonomiese druk moes trotseer en Iran as't ware in 'n sterker posisie geplaas het. 'n $300 miljard-heropboufonds vir Iran se skade sal nie as 'n wortel in die onderhandelinge gebied word indien daar toekomstige aanvalle uitgevoer gaan word nie. Trump is immers 'n sakeman en dit maak geen sin om duur beleggings – waarvan Amerika kwansuis die meeste of alles gaan verskaf, al word dit amptelik ontken – te verwoes nie.

Iran het gewys dat jy nie die grootste of sterkste weermag ter wêreld benodig om uiteindelik die allerbelangrike politieke stryd te wen nie. Jy hoef bloot die wedloop teen tyd te wen – op welke manier ook al. Terwyl Amerika hul duur wapens tydens die eerste kort fase van die oorlog verskuif en opgebruik het (en daardeur hul posisie in die Stille Oseaan en Asië te verswak), is Iran se vloot en lugmag weliswaar verpletter maar slegs die grotendeelse bedreiging van ballistiese missiele en goedkoop hommeltuie, tesame met beheer oor Hormoes (en dus blote geografie en konsentrasie van mag), kon voorlopig en allig op die lang termyn 'n gunstige uitkoms vir hulle verseker.

Iran kan maklik voldoen aan al die eise in die MVV omdat hulle reeds daarmee besig was en eerste aangeval is. Hulle het tewens nog nooit kernwapens gebruik of verifieerbare wapens gebou nie – ondanks Netanyahu se dekades lange waarskuwings daaroor. Die enigste werklike knelpunt vir Iran is juis die MVV se agtste artikel oor kernwapens en verrykte kernmateriaal. Selfs indien hulle nie instem tot volledige voldoening aan die ganse punt nie, is daar nie juis veel wat Amerika of enigiemand anders voortaan daaraan kan doen nie. Sanksies kan heringestel word en bates weer bevries word, maar dit is reeds as futiel bewys. Gedurige geteikende aanvalle op sekere liggings waar uraan vermoedelik verryk word, sal ook uiteindelik ongewild word en teenreaksies soos vergelding of internasionale veroordeling uitlok. Toekomstige Amerikaanse presidente sal na verwagting versigtiger jeens Iran sal optree. Ondanks die MVV se mildelike en vernederende toegewings aan Iran wat hulle nie voor 28 Februarie beskore was nie, is dit tans die enigste uitweg uit hierdie dooiepunt. Trump móét volhard daarmee en tans blyk dit dat hy sal.

My raad aan Trump en sy administrasie sal nou wees om terug te keer na die kernbeginsels van die Make America Great Again (MAGA)-beweging: Die vermyding van onnodige buitelandse verstrengeling, en eerder 'n fokus op die ekonomiese, kulturele en sosiale herstel van die VSA. Bowendien sal hulle die regime in Iran op realpolitieke wyse moet hanteer, met naakte belange wat tussen gelykes nagejaag word.

• Dr. Brink is 'n entrepreneur, ontleder en sakekonsultant van die Paarl.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Elke nou en dan beland 'n doodgewone mens, wat net sy lewe probeer leef, in die ongelukkige posisie dat hy met my moet koeitjies en kalfies gesels.

Hoewel “Wat doen jy vir werk?” gewoonlik 'n betroubare gespreksneller is, het die antwoord in my geval — “Ek is 'n filosofieprofessor” — dikwels 'n dempende uitwerking. Nou en dan kom daar egter iemand verby wat bereid is om saam te speel. Blouboordjie-ouens raak soms opgewonde: “Filosofie, cool, ek het my eie filosofie. Ons moet eendag bier drink en dan vertel ek jou daarvan.” Aan die ander kant kom tech bros wat bereid is om saam te speel dikwels terug met iets meer boekagtigs, soos: “Wat dink jy van René Girard?” of “Wat dink jy van Yuval Harari?”

Om die waarheid te sê, net nou die dag het ek met 'n ou gepraat wat die Harari-kaart gespeel het. Ek het toe vir hom gesê dat ek nie van Harari se boek Sapiens hou nie. Hy het effens teleurgesteld gelyk en gevra waarom ek nie daarvan hou nie. Ek het vir hom gesê ek hou nie daarvan nie omdat die teorie van menslike evolusie wat Harari aanbied heeltemal onwetenskaplik en verkeerd is. Die ou het toe die natuurlike opvolgvraag gevra: wat is fout daarmee? Op daardie punt moes ek aansienlike selfbeheersing aan die dag lê.

Want eerlikwaar, ek sou niks liewer wou doen as om vir hom alles te verduidelik wat verkeerd is met Harari se weergawe van menslike evolusie nie. Die probleem is dat dit in 'n twintig minute lange monoloog sou ontaard, wat onversoenbaar is met die reëls van small talk. Dit sou daartoe gelei het dat ek die karaktergebrek openbaar wat professore mettertyd ontwikkel, naamlik om mense toe te spreek asof hulle in 'n lesing sit. Ek het dus net iets gemompel oor dat dit ingewikkeld is, en aanbeweeg.

Irritasies met Die Boek

En tog het die antwoord op sy vraag, volledig gevorm in my gedagtes, daar bly sit en jeuk om vrygelaat te word. Aangesien Substack seker so goed soos enige plek is om my daarvan te ontlas, hier gaan ons: Harari se boek het my nie net geïrriteer nie; al die kritiese kommentaar wat ek aanlyn sien, is boonop bloot haarklowery — soos “hy vereenvoudig dit 'n bietjie” of “hy oordryf sy aanspraak hier” — eerder as om die ooglopende foute in sy weergawe uit te wys.

Verder het baie mense wat Harari se boek gelees het, ook Joseph Henrich se werk gelees, maar hulle besef blykbaar nie dat die teorie wat Harari verdedig presies die teenoorgestelde van Henrich s'n is nie. Deel van die probleem is dat lesers sukkel om die struktuur van hierdie teorieë raak te sien, omdat hulle nie presies verstaan wat die teorieë probeer verklaar nie. Hulle behandel dit meer soos stories as wetenskaplike hipoteses. Dit is dus nuttig om te begin met 'n mate van begrip van wat die verklarende doelwitte van 'n teorie van menslike evolusie is.

Mense het vier onderskeibare eienskappe — trekke, vermoëns, gedragspatrone, ensovoorts — wat ons heelwat anders maak as ander diere. Dit is redelik voor die hand liggend, maar daar bestaan ongelukkig 'n hele subgenre van akademiese pedanterie wat behels dat items op die lys betwis word deur te sê: “ander diere doen dit ook!”, omdat daar natuurlik soortgelyke vermoëns elders aangetref word.1

In die lys hieronder het ek dus die kwalifikasies bygevoeg wat nodig is om hierdie besware te ontlont en uit te wys wat absoluut kenmerkend van mense is.

1. Intelligensie: Mense beskik oor voortreflike intelligensie, nie net met betrekking tot instrumentele take nie, maar ook in die vermoë om wiskundige, hipotetiese/kontrafaktuele en logiese redenasie te beoefen.

2. Taal: Mense gebruik komplekse grammatikale spraak, met propositionele differensiasie wat konteks-onafhanklike voorstelling van stande van sake moontlik maak.

3. Samewerking: Mense vertoon 'n besondere vorm van ultrasosialiteit, wat komplekse samewerking tussen groot groepe geneties onverwante individue behels.

4. Kultuur: Mense is betrokke by domein-algemene oordrag van aangeleerde gedrag, wat 'n groot korpus kulturele artefakte en kennis oplewer wat met verloop van tyd kumulatiewe verbetering toon.

Wat die veld van menslike evolusieteorie tans so interessant maak, is dat ons diep binne-in werklik nie weet hoe enige van hierdie vermoëns ontwikkel het nie. Op een of ander vlak moes hulle aanpassingswaarde gehad het, maar niemand verstaan werklik presies waarom of hoe enige daarvan aanpassingswaarde gehad het nie.

Aan die ander kant weet ons baie oor hoe dit nié kon ontwikkel het nie, omdat soveel slegte teorieë oor die jare voorgestel is wat nie deeglike ondersoek oorleef het nie. Tipies begin hulle as spekulatiewe teorieë totdat iemand kom en sê: “Wys my 'n model van hoe dit kon ontwikkel het.” Dan vat iemand die aas, begin 'n model bou ... en besef dan dat dit nie op daardie manier kon ontwikkel het nie. Dit het inderdaad so moeilik geblyk om 'n evolusionêre model te ontwikkel wat enige van die items op die lys hierbo geloofwaardig kan verklaar, dat formele modellering die terrein geword het waar die interessantste werk oor die afgelope paar dekades plaasgevind het.

Wat die raaisel vererger, is die feit dat die evolusionêre tydlyn vir dit alles uiters kort is. Homo erectus verskyn eers ongeveer twee miljoen jaar gelede, ensovoorts. Evolusie is baie stadig. 'n Spesie soos miere, wat al 150 miljoen jaar bestaan, het tyd gehad om allerhande gesofistikeerde aanpassings te ontwikkel. Die hele Homo-lyn, daarenteen, bestaan eenvoudig nog nie baie lank nie. Dit maak dit uiters onwaarskynlik dat al vier items op die lys hierbo onafhanklik van mekaar ontwikkel het. Verder is dit hoogs onwaarskynlik dat hierdie komplekse vermoëns “van nuuts af” as selfstandige kognitiewe modules ontwikkel het. Weens die tekort aan tyd is dit meer waarskynlik dat hulle ontstaan het deur 'n relatief klein “aanpassing” of wysiging van 'n bestaande stelsel wat reeds by primate aangetref word.

Om net een voorbeeld te neem: mense deel met ander primate twee aangebore heuristieke oftewel duimreëltegnieke vir die beoordeling van getalle. Die eerste is 'n subitiseringstelsel, wat ons toelaat om tot drie te “tel”; die tweede is 'n skattingsisteem, wat ons toelaat om “baie” van “min” te onderskei wanneer ons stelle voorwerpe met die oog beoordeel. Toetse op menslike babas toon wesenlik geen verskil tussen die manier waarop hierdie stelsels by mense, sjimpansees, oerangoetangs, ensovoorts werk nie. En tog word ons gevra om te glo dat daar op een of ander manier, in die afgelope miljoen jaar of so, 'n ander evolusionêre krag opgeduik het wat, sonder om enige van hierdie twee bestaande stelsels te verbeter, mense toegerus het met 'n derde “wiskunde”-module wat ons die vermoë gegee het om nie net verder as drie te tel nie, maar algebra, meetkunde, calculus, reële ontleding, lineêre algebra, ensovoorts te doen. Dit is nie geloofwaardig nie. Gevolglik is die mees algemene opvatting dat ons wiskundige vermoëns 'n neweproduk van 'n ander vermoë moet wees, waarskynlik taal.

Vir die afgelope veertig jaar of so is die groot prys in menslike evolusieteorie belowe aan die teoretikus wat 'n enkele, relatief klein wysiging van primaatgedrag — vermoë, kapasiteit, kognisie, ensovoorts — kan identifiseer wat al vier hierdie kenmerkende menslike eienskappe kon voortbring. Omdat die mees geloofwaardige teorie slegs een enkele aanpassing sou postuleer, beteken dit dat elke mededingende teorie in hierdie ruimte 'n verklaringsorde tussen die vier eienskappe hierbo moet postuleer. So 'n teorie sou begin deur een van die vier items te kies as die een wat eerste ontstaan het, en dan wys hoe die ander drie as gevolg van hierdie aanvanklike wysiging kon ontwikkel het, waarskynlik in volgorde.

Waar Henrich inskakel

Elke teorie gaan dus 'n soortgelyke struktuur hê: dit sal 'n aanvanklike wysiging postuleer, wys hoe dit aanpassingswaarde gehad het, en dan verduidelik hoe dit aanleiding gegee het tot 'n tweede belangrike eienskap, dan die derde, en uiteindelik die vierde.

Harari postuleer byvoorbeeld die volgende volgorde: 1. intelligensie, 2. taal, 3. samewerking, 4. kultuur. Dit is trouens waarom ek hulle in daardie volgorde aangebied het. Wat Harari hier aanvaar, is die tradisionele verklaringsorde, wat vir die grootste deel van die twintigste eeu as korrek aanvaar is. Henrich, daarenteen, postuleer die volgende volgorde: 4. kultuur, 3. samewerking, 2. taal, 1. intelligensie. Dit is die opwindende hipotese wat oor die afgelope paar dekades belangstelling en aandag begin wek het.

Jy sien nou waarom ek gesê het Henrich se siening is presies die teenoorgestelde van Harari s'n: dit keer die verklaringsorde letterlik om. Laat ek dus eers iets sê oor Harari se volgorde en waarom wetenskaplikes begin afkoel het teenoor daardie siening, voordat ek oorgaan na 'n kort uiteensetting van Henrich s'n.

Die intelligensie-eerste-posisie is duidelik 'n wetenskaplike weergawe van die bekende idee, wat teruggaan na Plato en Aristoteles, dat menslike rasionaliteit die belangrikste eienskap is wat ons bo die diere verhef.

Dit wys ook op 'n prominente fisiologiese eienskap van mense, duidelik teenwoordig in die fossielrekord, naamlik ensefalisering. Ons het groot breine, gehuisves in groot skedels. Dit lei baie mense tot die aanname dat die eerste stadium van menslike evolusie moes wees dat ons slimmer geword het, vermoedelik in regstreekse reaksie op 'n omgewingsuitdaging wat dit aanpassingswaarde gegee het — byvoorbeeld deur ons toe te laat om beter gereedskap te maak, beter jagters te word, ensovoorts.

Die probleem daarmee om intelligensie as die vertrekpunt te neem — iets wat Harari vreemd genoeg erken — is die enorme koste wat ons groot breine op ons plaas, sowel fisiologies as reproduktief, omdat hulle baie energie gebruik en omdat hulle hoë vlakke van sterftes tydens bevalling veroorsaak. Dit is eenvoudig nie duidelik watter soort vergoedende voordele op die Afrika-savanne beskikbaar sou gewees het om hierdie afwegings die moeite werd te maak nie. Indien die doel bloot was om te oorleef en voort te plant deur vuur te beheer en 'n paar klipwerktuie te maak, lyk die menslike brein vreemd oorontwerp vir die taak, om nie eens te praat van hoe uiters duur en ondoeltreffend dit is nie. Nietemin is dit die verhaal waarmee Harari werk.

Volgende kom taal. Hier is Harari besig met regstreekse handwuiwery. Taal was net 'n toevalligheid:

“Die mees algemeen aanvaarde teorie voer aan dat toevallige genetiese mutasies die interne bedrading van die breine van Sapiens verander het, wat hulle in staat gestel het om op ongekende maniere te dink en met 'n heeltemal nuwe soort taal te kommunikeer. Ons kan dit die Boom van Kennis-mutasie noem.”

Daar is 'n paar dinge hiermee verkeerd, bo en behalwe die ooglopende.

Eerstens ly die verklaring aan 'n aanvangsprobleem. Om hierdie wonderlike mutasie wat komplekse taal moontlik gemaak het aanpassingswaarde te laat hê, sou dit 'n voordeel moes verskaf aan die eerste individu wat daardie mutasie besit het. Om die eerste persoon te wees wat gebore word met die vermoë om op 'n “ongekende manier” te kommunikeer, is nie besonder nuttig nie, want met wie gaan jy praat? Die kommunikatiewe bevoegdheid sou 'n neweproduk van iets anders moes wees, iets wat versprei het omdat dit regstreeks aanpassingswaarde gehad het. Eers nadat dit wydverspreid in die bevolking geword het, kon taal ontwikkel het. Die alternatief sou 'n gradualistiese weergawe wees van hoe taal uit 'n meer primitiewe seinstelsel ontstaan het wat kommunikasie toegelaat het met diegene wat nie die mutasie gehad het nie — maar dan het 'n mens nie die mutasie nodig om dit te verklaar nie.

Dit bring ons by die tweede probleem met die verklaring, naamlik dat baie diere geluide maak en seingedrag vertoon. Die rede waarom dit nie in iets meer kompleks ontwikkel nie, is dat taal sonder samewerking oninformatief is. As jy 'n klomp antisosiale primate neem en hulle met die vermoë om te praat toerus, gaan die dinge wat hulle sê bloot 'n uitdrukking van hulle eie belange wees. Niks sal geloofwaardig wees bo en behalwe dit wat jy reeds uit hulle gedrag kan aflei nie. Dit is waarom die seinstelsels wat ons wel in die natuur sien so dikwels duur is — dit is nodig om die sein geloofwaardig te maak. Menslike taal, daarenteen, is alles goedkoop praatjies, en tog slaag dit op een of ander manier daarin om informatief te wees. Dit lyk slegs moontlik as daar reeds 'n voorafgaande geneigdheid bestaan om aan samewerkende gedrag deel te neem. Die verklaringsorde lyk dus verkeerd: samewerking moet reeds in plek wees voordat 'n mens die evolusie van taal gaan sien.

Harari beweer egter dat dinge andersom is — dat samewerking 'n gevolg van taal is. Hierdie idee, wat vroeër redelik algemeen was, het geweldig skade gely deur die ontwikkeling van evolusionêre spelteorie. In die negentiende en vroeë twintigste eeu is daar dikwels aanvaar dat voortreflike intelligensie mense die rasionele insig sou gee dat hulle met mekaar behoort saam te werk. Groter aandag aan die gevangene-dilemma het egter duidelik gemaak dat die basiese neiging van voortreflike intelligensie eerder sou wees om onsamewerkende gedrag te versterk deur mense beter vryryers te maak.

Harari is bewus daarvan dat die ou Kropotkin-verhaal oor wedersydse hulp nie reg kan wees nie, en ook dat groepseleksie nie as 'n biologiese verklaring vir samewerkendheid onder mense geloofwaardig is nie. Daarom haal hy eerder twee teorieë uit oor hoe taalvermoë mense moontlik meer samewerkend kon gemaak het. Die eerste is afgelei van 'n onregstreekse wederkerigheidsmodel, wat voorstel dat mense saamwerk om 'n goeie posisie in die gemeenskap te behou, wat afgedwing word deur die sirkulasie van skinderpraatjies wat mense vertel wie betroubaar is. Die tweede is 'n variant van die sogenaamde Groot God-teorie, wat voorstel dat mense taal gebruik het om mitiese stelsels te konstrueer wat hulle van 'n geloofwaardige verbintenismeganisme voorsien het wat samewerking moontlik gemaak het.

Die probleem met albei hierdie verklarings is dat hulle óf regressief óf vraagstellend is. Dink aan die basiese probleem van menslike sosialiteit as 'n kollektiewe-aksieprobleem. Die struktuur van die interaksie gee mense geen aansporing om met mekaar saam te werk nie. Die oplossing kan nie wees dat hulle saamwerk omdat mense andersins ander oor hulle sal waarsku en hulle dus minder geleenthede sal hê om in die toekoms saam te werk nie. Waarom sou mense moeite doen om ander te waarsku? As 'n soort openbare diens? Dit is net nog 'n kollektiewe-aksieprobleem. Dieselfde geld vir groot gode. Waar kom die mitologie vandaan? Waarom glo mense dit, eerder as om bloot voor te gee dat hulle dit glo? Al hierdie “oplossings” vir die vryryer-probleem word self deur vryryer-probleme ondermyn.

Laastens is die mees ooglopend vals komponent van Harari se verhaal sy weergawe van komplekse kultuur. Dit kom laaste in sy verklaringsorde. Tegnies gesproke glo hy nie in kultuur nie; sy weergawe is eerder sosiobiologies, omdat hy kultuur nie behandel as 'n oorerwingstelsel wat aan evolusionêre dinamika onderhewig is nie. Hy voer eerder aan dat die ontwikkeling van samewerking meer mense toelaat om saam te werk aan dinge soos gereedskap, wat aanleiding gee tot die vervaardiging van meer komplekse artefakte. Dit is eenvoudig nie 'n akkurate weergawe van tegnologiese vooruitgang nie. As 'n mens byvoorbeeld kyk na die ontwikkeling van ploeglandbou, sien jy nie 'n groep tydgenote wat bymekaarkom om meer gevorderde masjinerie te skep nie, maar eerder 'n proses van baie geleidelike, stuksgewyse verbetering oor tyd.

Buite die Sapiens-boks

As 'n mens die landskap oorweeg, kan 'n mens sien dat die tradisionele verklaringsorde, ten spyte daarvan dat dit steeds 'n sekere gesondeverstand-aantreklikheid behou, by elke stap deur besware gestrem word.

Dit is waarom dit opwindend was toe teoretici 'n ernstige saak begin uitmaak het vir werklik “buite die boks”-benaderings, soos die een wat Henrich verdedig. Die meeste van hierdie teorie, moet ek byvoeg, is deur Peter Richerson en Robert Boyd baanbrekend ontwikkel (skakels hier, hier en hier). Henrich was Boyd se student, en dit is waar hy die meeste daarvan gekry het. Ek moet ook noem dat, hoewel Henrich die doeltreffendste was om met 'n breër gehoor te kommunikeer, sy eie entoesiasme vir storievertelling soms in die pad staan van 'n duidelike aanbieding van die siening. Mense onthou altyd die voorbeelde wat hy gee om die teorie te illustreer, maar begryp dikwels nie die punt wat die voorbeelde bedoel was om te illustreer nie.

Die grootste afwyking in Henrich se siening is die aanspraak dat kultuur die primêre, oorspronklike aanpassing is. Die aanspraak is effens meer spesifiek as dit. Menslike kultuur word moontlik gemaak deur 'n besondere styl van sosiale leer, en daarom was die oorspronklike aanpassing — die “verstelling” aan die basiese primaatvermoëns — die ontstaan van nabootsingsgeneigdheid. Menslike babas het werklik goed geword, nie net daarin om te kopieer wat ander mense doen nie, maar daarin om ander onnadenkend te kopieer — om die presiese gedrag wat hulle waarneem te herhaal. Dit het die moontlikheid geskep dat meer komplekse kultuur kon ontwikkel, ietwat ironies, deur dit te bevry van die bottelnek wat deur individuele intelligensie opgelê word. Sjimpansees leer deur ander waar te neem, maar hulle is geneig om die gedrag as 'n bron van inspirasie te beskou en dan hulle eie intelligensie te gebruik om die verrigting te reproduseer. Hulle neem die wiel waar en vind dit dan, in 'n sekere sin, vir hulleself weer uit. Menslike babas, daarenteen, is geneig om ander te kopieer selfs wanneer hulle nie verstaan wat hulle sien nie. Dit beteken dat iets soos 'n gereedskapmaakprosedure met verloop van tyd al hoe meer kompleks kan word, namate mense klein verbeterings daaraan aanbring, terwyl die volgende generasie mense dit steeds kan reproduseer, juis omdat hulle nie hoef uit te werk hoe dit werk om dit te kan kopieer nie.

Terloops, om die evolusionêre saak hiervoor uit te maak, is 'n komplekse modelleringsuitdaging. Niks wat ek hierbo beskryf het, is vanselfsprekend aanpassend nie, wat vermoedelik die rede is waarom 'n mens nie hierdie styl van sosiale leer elders in die diereryk sien nie.

Lesers wat te veel aan die geesteswetenskappe blootgestel is, mag geneig wees om te dink dat sodra 'n mens kultuur inbring, ons skielik vry word om te doen net wat ons wil, en dat die res van die verhaal dus maklik behoort te wees. Dit is duidelik verkeerd. As kultuur ontwikkel deur die nabootsing van ander, en jy begin met 'n onsamewerkende spesie, dan gaan die kultureel oorgedraagde gedrag ook onsamewerkend wees. As kultuur op een of ander manier aanleiding gegee het tot samewerking, sal iets anders as nabootsing nodig wees om dit te verklaar. Trouens, die slimste deel van die Boyd-Richerson-Henrich-verhaal is die manier waarop hulle die oorgang van kultuur (4) na samewerking (3) verklaar.

Kultuur na Samewerking

Die eerste punt om te begryp, is dat indien menslike babas slegs by hulle ouers geleer het, geen gedragspatroon kultureel kon ontstaan wat nie ook biologies kon ontwikkel het nie. Dit sou die kulturele evolusie van samewerking uitsluit.

Tog weet ons almal dat kinders by ander bronne as hulle ouers leer. Die twee belangrikste bykomende bronne van sosiale leer is rolmodelle en portuurgroepe. Elkeen word deur 'n kragtige heuristiek beheer: “boots die suksesvolles na” in die geval van rolmodelle, en “boots die meerderheid na” in die geval van portuurmaats — laasgenoemde vooroordeel is aan ons almal bekend as konformisme. Die groot idee — waaraan ek hier nie reg sal kan laat geskied nie — is dat konformistiese sosiale leer homogeniteit binne sosiale groepe verhoog en sodoende groepseleksie as 'n krag in menslike kulturele evolusie moontlik maak. Die meganisme van konflik tussen groepe, wat 'n swak krag ter ondersteuning van samewerkendheid in biologiese evolusie is, word 'n sterk krag ten gunste van samewerkendheid in kulturele evolusie. Groepe met meer prososiale gedragsnorme is meer geneig om kulturele oorheersing oor ander te vestig. As gevolg hiervan het menslike kulture mettertyd meer samewerkend geword.

Maar dit is nie die einde van die verhaal nie. Kulturele verwagtinge het dalk meer samewerkend geword, maar mense was steeds aggressiewe, antisosiale, individualistiese primate. Die tweede komponent van die teorie is die aanspraak dat, namate kulturele verwagtinge van ons biologiese ingesteldhede begin afwyk het, kulturele konformiteit begin optree het as 'n krag van sosiale seleksie, wat 'n proses van selfdomestikasie in die menslike spesie aan die gang gesit het. Richard Wrangham het hieroor op uiters onderhoudende wyse geskryf. Die aanspraak is, rofweg, dat in hierdie nuwe, meer samewerkende kulturele konteks, buitensporig aggressiewe en dominante mans uiteindelik in hul voortplantingsgeleenthede beperk is, wat gelei het tot 'n reeks biologiese veranderinge wat mense van nature meer prososiaal gemaak het. Dit is waarom Henrich so geïnteresseerd is in geen-kultuur-koëvolusionêre prosesse, soos hoe kulturele innovasies, byvoorbeeld kook, aanleiding gegee het tot biologiese veranderinge, soos die wysiging van ons spysverteringstelsel. Samewerkendheid het volgens hierdie siening begin as bloot 'n kulturele patroon, maar het toe gedeeltelik in ons natuur ingebed geraak deur 'n proses van geen-kultuur-koëvolusie.

Sodra hierdie twee stappe in die verklaring in plek is, is die ander twee nie so moeilik nie. Mense gaan natuurlik interessanter wees om mee te praat sodra daar 'n moontlikheid bestaan dat hulle jou die waarheid sal vertel, of reëls sal volg. Daar is baie verskillende weergawes van hoe 'n eenvoudige seinstelsel kon uitbrei sodra sprekers samewerkend begin optree het.

Wat intelligensie betref, is daar redelik wye ooreenstemming dat die regstreekse fisiologiese onkoste van ons breine so uiters hoog is dat dit deur een of ander wegholproses binne die spesie self moes ontstaan het — soos die horings van die Ierse elk — en nie in reaksie op een of ander vaste omgewingsuitdaging nie. Henrich se siening is dat ensefalisering aangedryf is deur die plofbare groei van kultuur. Namate kulturele aanpassings mense veral toegelaat het om in omgewings in te beweeg waar ons biologies swak toegerus was om te oorleef, het die vermoë om soveel as moontlik van die omringende kultuur so vinnig as moontlik te begryp oorlewingsvoordele ingehou. Die opbrengs op verbeterde kognisie en geheue het dus groot geword, omdat kultuur vir ons meer dinge gebied het wat die moeite werd was om te weet. My eie neiging, as filosoof, is om meer klem te plaas op die rol wat taal gespeel het in die ontwikkeling van rasionaliteit. Ek is veral geneë tot Andy Clark se weergawe van die “taalopgradering” wat ons biologiese breine ontvang het. Dit suggereer dat stap 3 grootliks stap 4 moes voorafgegaan het, terwyl Henrich dink hulle kon gelyktydig plaasgevind het.

Daar is dan my kort opsomming van die siening. 'n Mens sou terloops weer hieroor kon teruggaan en groot vraagtekens langs elkeen van die hoofaansprake plaas. Niks hiervan is gevestigde wetenskap nie; my subtitel is 'n oordrywing. Ek beskryf bloot waar die snykant van evolusionêre denke oor die afgelope paar dekades was. Ek meen die teorie is die moeite werd om te verduidelik omdat dit, benewens monumentaal slim, ook een van die opwindendste ontwikkelings in die menswetenskappe is wat gedurende my leeftyd plaasgevind het. Dat dit nie wyer verstaan word nie, is jammer. 'n Mens kan nie die betrokke wetenskaplikes daarvoor blameer nie — die meeste van die hoofrolspelers in die ontwikkeling van die teorie het baie tyd daaraan bestee om dit in nie-tegniese terme aan breër gehore te kommunikeer.

Die probleem, dink ek, lê daarin hoe diep vanselfsprekend die tradisionele verklaringsorde geword het, wat daartoe lei dat baie lesers nie besef hoe volledig hierdie nuwe benadering daardie verklaring omkeer nie. Maar dit is ook 'n probleem wanneer mense soos Harari opdaag en dinge moeiliker maak deur die ou, uitgediende siening te neem en dit aan te bied asof dit met onlangse wetenskaplike denke versoenbaar is.

• Professor Joseph Heath is 'n Kanadese filosoof aan die Universiteit van Toronto. Hy het vriendelik toestemming aan ons verleen om hierdie vertaling van sy oorspronklike artikel op OntLaer te gebruik. Volg gerus sy Substack, genaamd In Due Course.

Nog artikels deur Joseph Heath:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die heel eerste KI-kunsmuseum, Dataland, se deure is nou amptelik op 20 Junie 2026 in Los Angeles geopen en word reeds as 'n revolusionêre stap in die ontwikkeling van digitale kuns gesien. Met Refik Anadol as een van die mede-stigters, fokus die instelling uitsluitlik op kunsmatige intelligensie (KI)-gegenereerde kuns, met die doel om omvangryke datastelle en meeslepende digitale tegnologieë te integreer en uiteindelik nuwe dimensies van die artistieke ervaring te verken.

Die oprigting van Dataland dui op die herposisionering van KI-kuns binne die kunswêreld.

Waar hierdie vorm van kreatiewe uitdrukking vroeër dikwels as 'n eksperimentele of marginale verskynsel beskou is, geniet dit tans toenemende erkenning binne gevestigde kunsinstellings. Museums, galerye en private versamelaars toon 'n groeiende belangstelling in werke wat uit die wisselwerking tussen menslike kreatiwiteit en gevorderde rekenaartegnologieë geskep word – en ja, dit sluit die algoritmes, neurale netwerke en ander vorme van mens-masjien-samewerking in. Hierdie tendens dui op 'n herwaardering en kritiese herbesinning van gevestigde opvattings oor kunstenaarskap, kreatiwiteit en die funksie van tegnologie binne die skeppingsproses. Die vrae bly egter staan: Is dit eties, is kunstenaars se kunsstyle veilig en word ons nou vervang?

Nuwe Medium, Nuwe Pigment

Die diskoers rondom KI-kuns word dikwels gekenmerk deur die vraag of 'n masjien oor die vermoë beskik om ware kreatiwiteit te openbaar. Volgens Refik Anadol behoort die fokus egter nie op die vervanging van die kunstenaar deur die masjien te val nie, maar eerder op die rol van KI as 'n nuwe medium waardeur menslike vaardighede en artistieke uitdrukking gemanifesteer kan word. In sy werk word datastelle deur gevorderde KI-modelle verwerk om dinamiese en veranderende visuele komposisies te genereer. Binne hierdie raamwerk funksioneer data nie bloot as ondersteunende inligting nie, maar as die primêre medium van die kunswerk.

Hierdie benadering sluit by die breër ontwikkeling van nuwe media-kuns aan, waarin tegnologiese innovasie as 'n integrale komponent van die kreatiewe proses beskou word. Die geskiedenis van kuns toon dat verskeie media, soos fotografie, film en digitale ontwerp, aanvanklik met skeptisisme en weerstand ontvang is voordat hulle as volwaardige en legitieme kunsvorme erken is. Met hierdie agtergrond is dit logies dat KI-kuns 'n soortgelyke ontwikkelingspad kan volg, waarin aanvanklike kontroversie uiteindelik plek maak vir institusionele erkenning en kulturele aanvaarding.

Oor die algemeen speel museums 'n beduidende rol in die legitimering en institusionele erkenning van artistieke praktyke, aangesien hulle in 'n groot mate bydra tot die vorming en bevestiging van openbare sowel as akademiese beskouings, oor wat as kuns geklassifiseer en verstaan word.

Die vestiging van 'n instelling wat slegs aan kunsmatige intelligensie (KI)-gebaseerde kuns gewy is, bevestig dat KI-kuns nie net as 'n tegnologiese verskynsel beskou moet word nie, maar erkenning as 'n gevestigde en volwaardige vorm van artistieke uitdrukking moet geniet.

Die ligging van Dataland in die kulturele kern van Los Angeles, in die onmiddellike omgewing van gesaghebbende kunsinstellings soos Museum of Contemporary Art, Los Angeles en The Broad, versterk die museum se simboliese en kulturele status. Benewens die tentoonstelling van KI-gebaseerde kunswerke, streef die instelling daarna om die komplekse wisselwerking tussen menslike verbeelding en masjienintelligensie krities te ondersoek. In hierdie opsig funksioneer Dataland nie net as 'n uitstalruimte nie, maar ook as 'n sentrum vir navorsing, opvoeding en openbare diskoers oor die implikasies en moontlikhede van kunsmatige intelligensie binne die hedendaagse kulturele landskap.

Etiese kwellinge

Ten spyte van die toenemende erkenning en aanvaarding van kunsmatige intelligensie (KI)-gebaseerde kuns, bly hierdie ontwikkelende kunsvorm die onderwerp van omvangryke debat en kontroversie.

Kritici voer aan dat baie generatiewe KI-stelsels opgelei word deur gebruik te maak van bestaande kunswerke, fotografiese materiaal en teks wat in talle gevalle sonder die uitdruklike toestemming van die oorspronklike skeppers verkry en verwerk word. Hierdie praktyk het belangrike vrae oor intellektuele eiendomsreg, outeursreg en die billike vergoeding van kunstenaars wie se werk as opleidingsdata gebruik word laat ontstaan. Gevolglik bestaan daar steeds beduidende regsonsekerheid oor die status en regulering van KI-gegenereerde inhoud binne bestaande kopieregraamwerke.

Net soos kunstenaars deesdae die impak van mikroplastiek in akrielverf of blinkertjies op die omgewing in ag moet neem, word die omgewingsimpak van gevorderde KI-tegnologieë nou ook toenemend onder die loep geneem. Die opleiding en instandhouding van grootskaalse KI-modelle vereis aansienlike rekenaarkrag en energieverbruik, wat aanleiding gee tot kommer oor hul ekologiese volhoubaarheid. Volgens Refik Anadol poog Dataland om hierdie uitdagings aan te spreek deur die gebruik van datastelle en hernubare energiebronne te prioritiseer.

Ten spyte van Dataland se pogings bly die vraag of die potensiële omgewingskoste van KI-tegnologie geregverdig kan word deur die artistieke, kulturele en maatskaplike waarde wat dit voortbring. Hierdie vraag vorm tans een van die kernpunte in die internasionale debat oor die verantwoordelike toepassing van kunsmatige intelligensie binne die kreatiewe sektor.

'n Nuwe Omskrywing van Kreatiwiteit

Dataland se grootste waarde lê moontlik nie in die kunswerke wat vertoon word nie, maar in die gesprekke wat dit aanmoedig. Die museum laat besoekers en kenners weer nadink oor wat kreatiwiteit en artistieke skepping beteken. Dit bring onder meer die volgende vrae na vore: Word kuns slegs as 'n produk van menslike verbeelding en skeppingsvermoë gesien? Kan algoritmes en kunsmatige intelligensie as mede-skeppers binne die kreatiewe proses beskou word? En hoe behoort die rol en identiteit van die kunstenaar verstaan te word binne 'n era waarin masjiene toenemend oor die vermoë beskik om oorspronklike inhoud te genereer?

Dis duidelik dat kunsmatige intelligensie reeds 'n groeiende invloed op die kreatiewe en kulturele bedrywe begin uitoefen. Dataland dui daarop dat die kunswêreld nie net op tegnologiese ontwikkelinge reageer nie, maar dat dit veranderinge binne gevestigde kulturele en artistieke raamwerke integreer en institusionaliseer. In hierdie opsig verteenwoordig die museum nie net 'n nuwe uitstalruimte nie, maar ook 'n belangrike teken van die veranderende verhouding tussen tegnologie, kreatiwiteit en die instellings wat die kunswêreld vorm en legitimeer.

Of KI-kuns uiteindelik as 'n revolusionêre nuwe kunsvorm of 'n tegnologiese fase beskou sal word, sal net die geskiedenis bepaal. Vir nou is twee sake seker: die gesprek oor wat dit beteken om te skep, het pas 'n nuwe hoofstuk betree en dat Dataland net die eerste van baie KI-kunsmuseums kan wees.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks