Wat is werklik die rol van 'n rubriekskrywer?

Hierdie week is dit vier jaar sedert ek na Substack verskuif het. Ek het in Julie 2022 hier aangekom met ongeveer 400 intekenare, oorgedra van my tien jaar oue WordPress-blog. Vandag is julle meer as ses en 'n half duisend. Deur die jare het ek met lengte, frekwensie, onderwerpe en skryftoon geëksperimenteer, en ek het nou in 'n ritme gevestig geraak: 'n gratis rubriek op Maandae en een agter die betaalmuur op Donderdae, hoewel ek steeds daaraan dink as my Vrydag-rubriek.

Soms vra mense my waarom ek skryf. Ek het nie 'n besonder goeie antwoord nie. Ek hou van skryf. Ek hou daarvan om idees te deel. Ek hou van die dissipline wat daarin lê om twee keer per week iets in die openbaar te probeer verstaan. Ander kere word ek gevra waarom dit “suksesvol” was. Maar ek is nie seker hoe sukses lyk nie. Likes? Sommige van my beste stukke lok net 'n handjievol, en die aanslag wat iets op sosiale media kry, is te eiesinnig om veel daaruit af te lei. Intekenare? Miskien is dit 'n beter maatstaf, maar selfs dit beantwoord nie heeltemal die vraag nie. Ek is nie van hierdie rubrieke afhanklik vir my daaglikse brood nie — ten minste nog nie — wat dit makliker maak om te skryf wat ek wil. Maar die vraag bly staan: waarvoor is die rubriek eintlik daar?

Daar is natuurlik altyd 'n onlangse ekonomiese werkstuk met 'n antwoord …

Kyk na die grafiek hierbo. In die eerste kwartaal van 2014 het die Sunday Times 408 458 geouditeerde eksemplare per uitgawe verkoop. 'n Dekade later: 60 759. City Press het 90 persent van sy sirkulasie verloor; Business Day 85 persent. Die Burger is nou Suid-Afrika se dagblad met die hoogste verkope, met 24 161 eksemplare — ongeveer 'n vyfde van wat PE Express, 'n gratis gemeenskapskoerant in Gqeberha, per uitgawe versprei. Die Weekend Post het in 2024, ná 77 jaar, gesluit.

Die agteruitgang van die joernalistiek is 'n lang verhaal wat ten nouste met die internet verweef is, hoewel dit nie daar begin nie. Dit sal jou dalk verbaas om te hoor dat die moderne rubriekskrywer gebore is uit 'n vroeëre poging om die bedryf te red.

Die 1960’s was 'n moeilike tyd vir koerante. In Amerika het nuwe media soos televisie en die poniepers advertensie-inkomste bedreig en konsolidasie in die bedryf versnel. New York se koerante is besonder swaar getref. In 1962 het sowat 17 000 koerantwerkers vir 114 dae gestaak en die stad se ses dagblaaie tot stilstand gebring. Hoewel die geskil hoofsaaklik oor lone en kontrakte gegaan het, word die staking onthou as 'n stryd teen outomatisering. Sedert die 1930’s het teletiksetwerk — masjiene wat letters outomaties vanaf 'n gekodeerde band geset het — en later film- en rekenaargebaseerde stelsels hul weg na koerante se setafdelings gevind, waar hulle geskoolde arbeid bedreig het. Die staking is uiteindelik opgelos, maar teen die einde van die dekade het vier van New York se dagblaaie hul deure gesluit.

Nadat die New York Times die staking oorleef het, het die koerant iets nuuts probeer: hy het die meningsblad, oftewel die op-ed blad, ingestel. Die naam is 'n afkorting van “opposite the editorial” en het verwys na 'n bladsy met kommentaar van buite wat teenoor die koerant se eie hoofartikels verskyn het. Die redaksie het oor die nuwe afdeling geskryf: “Ons hoop dat dit ’n bydrae sal lewer om nuwe denke aan te moedig en nuwe gesprekke oor openbare vraagstukke uit te lok.” Mooi sentimente. Maar, soos dit geblyk het, was dit ook ekonomies slim.

Die Times se weergawe van die meningsblad het onderdele van bestaande meningsblaaie saamgestel, naamlik gereelde skrywers saam met gasskrywers wat 'n mengsel van kommentaar, mening en ontleding gelewer het. Anders as die bestaande meningsblaaie het die Times egter ongeveer 'n kwart van hierdie kosbare ruimte vir duur advertensies gereserveer.

Volgens Michael J. Socolow, 'n persgeskiedkundige, was die meningsbladmodel uiters winsgewend, selfs te midde van die resessie van die vroeë 1970’s. Dit was deels omdat die afdeling so goedkoop bedryf kon word: lok hoëprofielskrywers, betaal hulle hoogstens $150 per stuk en gebruik bestaande werknemers om die afdeling te bestuur. Opnames het getoon dat dit een van die koerant se mees gelese bladsye was.

As die rubriek dus die joernalistiek een keer gered het, kan dit dit weer doen?

Met die koms van die internet en die wyse waarop dit advertensie-inkomste opgeslurp het, blyk die intekenmodel vandag die enigste lewensvatbare opsie vir die joernalistiek te wees. News24 het byvoorbeeld 'n jaar of wat gelede 100 000 digitale intekenare verbygesteek en sodoende Afrika se grootste nuuspublikasie op intekening geword.

Die nuuskantoor van die toekoms sal, kortom, deur sy lesers betaal word.

Dit opper 'n ongemaklike vraag: waarvoor presies betaal moderne lesers?

Hier kom die artikel “What do news readers want?”, deur Gregory Martin, Cameron Pfiffer en Shoshana Vasserman ter sprake. Hulle het iets bekom wat na aan die volmaakte datastel kom: die volledige digitale geskiedenis van 'n groot Amerikaanse metropolitaanse koerant tussen 2020 en 2023. Dit behels 605 miljoen besoeke aan artikels en meer as 55 miljoen skakelings met die betaalmuur.

Die betaalmuur is die slim deel. Soos die meeste nuuswebwerwe laat die koerant 'n paar gratis artikels binne 'n rollende tydperk toe voordat betaling vereis word. Maar die meter is onsigbaar. Lesers kan nie sien hoeveel gratis artikels hulle oor het nie; die perke het herhaaldelik verander; die stelsel het lukraak gefouteer. Die betaalmuur verskyn onaangekondig, en sy byna lukrake verskyning stel die skrywers in staat om artikel vir artikel te meet waarvoor lesers bereid is om te betaal om verder te lees.

Dit blyk dat dit waarop lesers klik en dit waarvoor hulle betaal twee heeltemal verskillende dinge is. Die webwerf se grootste verkeersdrywers was gesindikeerde adviesrubrieke — die soort tannie-met-raad-rubriek wat gelyktydig in 'n honderd koerante verskyn. Intekeninge is egter deur harde nuus aangevuur: openbare gesondheid, die ekonomie en plaaslike politiek. Lesers se bereidwilligheid om vir 'n gemiddelde plaaslike nuusartikel te betaal, was ongeveer dubbel dié vir ’n gemiddelde vermaakartikel. En die artikels waarop die meeste geklik is, het die toevallige verbygangers gelok wat die minste waarskynlik was om ooit in te teken.

My gunstelingdetail is wat gebeur nadat lesers ingeteken het. Sodra artikels in werklikheid gratis is, beweeg hulle na vermaak en adviesrubrieke; wanneer hulle hul skaars gratis leesgeleenthede moet rantsoeneer, gebruik hulle dit vir harde nuus.

Dit is die soort bevinding wat lesers na 'n braai, 'n koffiekan of 'n etenstafel behoort te kan saamneem en sê: jy sal nie glo wat ek nou die dag gelees het nie. Mense klik op die ligte goed, maar hulle betaal vir die ernstige goed. Hulle kom vir een soort inhoud en hernu hul intekening weens 'n ander soort.

Die strategiese implikasies volg vanself. 'n Nuuskantoor wat verkeer najaag, behoort vermaakskrywers aan te stel en plaaslike nuus te besnoei; 'n nuuskantoor wat intekeninge najaag, behoort die teenoorgestelde te doen. Aangesien digitale advertensies in elk geval ineengestort het en daar verwag word dat KI-soekopsommings die oorblywende klikverkeer verder sal laat krimp, wen die intekenlogika by verstek. Die inhoud wat 'n nuuskantoor op intekening aan die lewe hou, is die ernstige, burgerlike en duur soort: presies die joernalistiek wat die klik-era redakteurs geleer het om te betwyfel.

Waar laat dit die rubriekskrywer?

Oorweeg nog 'n bevinding. Die inleidende intekenprys wat inkomste maksimeer, is nul. Die koerant vra $0,99, hoofsaaklik om jou kaartbesonderhede te bekom. Geen betaal-per-artikel-prys kon meer as ongeveer 61 persent van die inkomste van die standaardpakket verhaal nie. Die geld lê in hernuwing: die maandelikse besluit van 'n bestaande intekenaar om aan te hou betaal.

Dit verander die rubriekskrywer se posbeskrywing. Harde nuus breek onreëlmatig en bring intekenare in. Die rubriekskrywer skryf volgens 'n ritme. Die rubriek se werk is nie om gelees te word nie; dit is om hernu te word.

Kommentaar meet aandag; kansellasies meet waarde.

Maar behoud is slegs die helfte van die opdrag. Die ander helfte is watter rubriekskrywers dit verdien.

Noah Smith, 'n ekonoom wat Bloomberg Opinion vir Substack verlaat het, waar hy nou meer as 450 000 intekenare het, stel die regte vraag: “Waarom sou mense $10 per maand vir ’n enkele skrywer betaal wanneer hulle $25 per maand vir die hele New York Times kan betaal?” Ek vra $75 per jaar, ongeveer R110 per maand, effens minder as 'n volle News24-intekening teen R119. Dus, dieselfde vraag wat Smith oor die Times stel, maar nou nader aan die huis: waarom vir my betaal eerder as vir die hele News24?

Hier is Smith se antwoord: tradisionele opinieblaaie verstaan hul eie produk verkeerd. Hulle win meningsvorming in — kort, kragtige polemieke — terwyl lesers ontleding wil hê: voorspellings, beoordelings en verduidelikings wat in bewyse gegrond is. Nuuskantore behandel hul eie opinieskrywers, merk hy op, as “smakelose vermaaklikheidskunstenaars eerder as gerespekteerde ontleders”. Sy Bloomberg-redakteurs het hom aangemoedig om subjektiewer en meer verpolitiseerd te skryf. Paul Krugman het sy New York Times-rubriek beskryf as 800 woorde wat deur drie vlakke van redigering moes gaan — “ondraaglik” — en hy is verbied om grafieke te gebruik. Krugman skryf nou ook op Substack en stuur elke week 'n stuk aan meer as 580 000 lesers. Smith en Krugman verdien waarskynlik albei meer as $1 miljoen per jaar uit betalende intekenare; glad nie sleg vir blote rubriekskrywers nie.

Maar dit behoort eintlik nie so verbasend te wees nie. Menings is volop. Almal het een, sosiale media versprei dit gratis en generatiewe KI vervaardig nou selfversekerde polemiek teen geen bykomende koste nie: die inligtingsbesoedeling waaroor ek voorheen geskryf het. Geen leser hoef vir verontwaardiging te betaal nie. Ontleding bly skaars.

Jasmine Sun, 'n skrywer wat oor KI en Silicon Valley verslag doen, voer die argument 'n stap verder. Namate masjiengegenereerde inhoud elke kanaal oorstroom, voer sy aan, stort die waarde van opsommings ineen en styg die waarde van geheime: “verslaggewing is die handeling waardeur private kennis openbaar gemaak word”. Vertroue volg boonop die boodskapper: “dit gaan nie oor die sin nie. Dit gaan oor wie dit sê en wat daardie persoon se rekord is.”

Dit bring ons terug by ekonome. Ons beskik oor die soort geheime wat Sun beskryf. Die navorsingsfront sirkuleer in werkstukke jare voordat dit vaktydskrifte, laat staan nog die publiek, bereik; 'n rubriekskrywer wat daardie private kennis in openbare kennis kan omskep, doen verslaggewing vanuit 'n argief waartoe die meeste joernaliste nie toegang het nie. Ons opleiding is boonop presies die soort ontleding waarvoor lesers volgens Smith betaal: meganismes, afruilings en toetsbare voorspellings.

Rubriekskrywers alleen sal die nuuskantoor natuurlik nie red nie. Martin et al. se mees ontnugterende bevinding is dat elke nuuskantoor op die marge geld verloor — dit wil sê met elke bykomende artikel wat hy publiseer. Selfs die beste presterende afdelings genereer minder intekeninkomste as wat 'n joernalis se salaris kos, en die uitbreiding van ondersoekende joernalistiek sou 'n subsidie van ongeveer $11 000 per bykomende artikel per jaar vereis. James Hamilton het twee dekades gelede aangevoer dat nuuskantore meer verantwoordbaarheidsjoernalistiek vervaardig het as wat lesers wou hê. Die nuwe getuienis toon dat lesers dit veel meer waardeer as wat hul klikgedrag verklap, maar steeds minder as wat dit kos om te vervaardig.

Die les? Rubrieke kan 'n nuuskantoor help oorleef. Hulle het dit voorheen gedoen. Hulle is goedkoop in vergelyking met ondersoekende verslaggewing en hulle bou die gewoonte van hernuwing wat die hele pakket bymekaar hou. Maar dit werk slegs indien redakteurs die regte soort skrywer werf. Die rubriek se werk is om die volgende maand se intekening te verdien, en dit wat daardie intekening verdien, is skaars ontleding deur 'n stem wat die leser vertrou. Dit is die opdrag waarvoor die ekonoom by uitstek geskik is: bevoorregte toegang tot die navorsingsfront, opleiding in meganismes en afruilings, en ’n rekord wat lesers kan nagaan. Stel daardie skrywer aan en beoordeel die werk volgens die vraag of lesers terugkeer.

'n Eeu gelede het Walter Lippmann gekla dat die koerantleser “verwag dat die fonteine van waarheid moet borrel, maar geen kontrak, hetsy wetlik of moreel, aangaan wat enige risiko, koste of moeite van sy kant verg nie”.

Die intekeningsera het uiteindelik daardie kontrak geskep: maandeliks hernubaar en met 'n enkele klik kanselleerbaar.

Die rubriekskrywer se werk is om die leser 'n rede te gee om nie te kanselleer nie.

• Hierdie artikel het op Professor Johan Fourie, ekonomiese historikus van Stellenbosch, se Substack Our Long Walk verskyn en is met toestemming van die skrywer vir OntLaer vertaal.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Niks steek die Westerse kulturele siklope so diep in die oog soos wanneer geskiedkundige films met 'n bont rolverdeling vervaardig word nie.

Vir velkleur-skeptici uit wye politieke oorde, is die beswaar wisselend van pedantiek oor geskiedkundige akkuraatheid (wat seer sekerlik moeilik is met Bronstydperk-mitologie?) tot die kulturele merkers in die filmbedryf wat die ondergrawing en relativering van Westerse kultuurgeskiedenis aandui. Of, dat velkleur-diverse akteurs net opvoerige en misplaaste politieke korrektheid sein.

Aan die ander kant is daar gevestigde kulturele hegemone en politieke elites wat kraai van lekkerkry vir die rassige sponsdoring waarin “die ver/regses” so liederlik sou trap. Die skeppers van onlangse filmwerk soos The Odyssey, Queen Cleopatra of Troy: Fall of a City kon hul filmspoele uitrol onder die stilswyende waarborge van kleurblindheid. En wragtig, daar spring die grootste kritici van kritiese ras-denke en regstellende rassigheid op hul perdjies oor 'n paar akteursliggame wat nie soos rasegte Indo-Europese, Griekse oorlogsveterane gekleur is nie! Wie is nou die rasbeheptes, word triomfantelik gevra, wie is nou polities korrek en selfs kansellerend teenoor vrye uitdrukking? Aha!

Motte-and-Bailey drogredenasies

Daardie soort reaksie is 'n terugvlug oor die moot na die veiligheid van die meer verdedigbare kasteelmure. Bepaald die progressiewe kulturele elites van die Weste is op rekord dat hulle vir jare reeds uitvaar téén velkleurblindheid. Derduisende terabytes inhoud op verskeie platforms het die liberale aandrang op inhoud van karakter, as verkieslik bo die identiteitspolitiek van die vel, verguis. Wat nog te sê vir daardie sagte teiken, daardie laaghangende vrug, synde konserwatiewe narratiewe oor die regvaardigheid van vergange empires.

Daar is 'n dieper kontraswerking aan die hart van die argumente van die velkleurkwessie wat nou weer vlamvat met die vrystelling van Christopher Nolan se The Odyssey. Die aanlynwoede is gemik teen akteurskeuses wat - as die argeologiese en geskiedkundige rekord die deurslag gee - nie sin maak nie, omdat die wit Europese fenotipe meer waarskynlik sou wees, en geslagsvariasies buiten manlik en vroulik nie enige klinkklare bewyse in die Griekse Bronstydperk het nie. Hoe kan daar 'n klomp Afrikane as edellui in Myceense Griekeland voorkom, en karakters van onduidelike geslagtelikheid?

Die vrae oor akkuraatheid, vir jou meer kritiese en nasionaal konserwatiewe populiste, is eerder oor wat hierdie seine rondom Westerse beskawingselfvertroue sê, en die aanname is dat die Westerse elites se inklusiwiteitsdrange enige sin vir die “eie” en “inheemse” aspris verwater. Al hierdie refreine is natuurlik bekend, maar trap dit netjies op die lyn tussen iets banaals soos velkleur, en iets meer verwikkeld, soos kulturele uitbeelding?

Kleur en Kulturele Konteks

Dis hier waar narratiewe kontraswerking onder die Odyssey-kritici behoorlik tussen Scylla en Charybdis beland. Want gooi jy die film oor die boeg van 'n korruptering van Westerse kultuurerfenis, is die vraag waarom velkleur so hard in die kritikus se oë inpriem, want watter rol speel die donker velle werklik in die ontwikkeling van ‘n immer-Westerse mitologiese storielyn?

Aan die anderkant, as ras en biologiese herkoms die kernpunt is, sit die kritikus weer in die geselskap van pseudo-biowetenskap. Vandaar, kort sprongetjies na die Derde Ryk. Beskuldig my maar van glybaan-drogredenasie, die pertinente punt bly dat jy nie die Weste sonder kulturele erfenis kan verstaan nie. Maar indien die einste erfenis filmgewys deur swart akteurs uitgebeeld word en dit jou ontstel, hoekom? Is die dieper aanname dan in werklikheid dat Westerse kultuur alleen deur sekere biologiese voorkomste en herkomste “gegenereer” word? 'n Logiese brug is nie 'n glybaan nie.

In elkgeval, aldus Tim Whitmarsh, 'n professor in Griekse kultuur aan die Universiteit van Cambridge, is daar tekstuele en vertalingsredes uit uitlegte van die Odusseia wat veronderstel dat die Homeriese sin vir kleur en voorkoms baie vreemd vir die moderne mens sou wees.

Die blonde spiertier argetipe Achilles, as 'n mens volgens Brad Pitt se bekende uitbeelding van die Homeriese held in Troy (2004) deur Wolfgang Petersen en David Benioff sou gaan, word in die Homeriese eposse as met die haarkleur “xanthos” beskryf. Dit is iets tussen blond en bruin en gekroes, maar kan ook eweneens as begrip vir “vlugvoetig” en “roerend” vertaal word. Kleur-ervaring, redeneer Whitmarsh, maar bepaald die konnotasies en konstruksies wat ons in eietydse rasseklassifikasie en die politiek daaroor omvorm het, was vir die antieke Grieke, onder andere, onbekend. Kleurkonnotasies was anders:

“ ‘Black’ (melas) and ‘white’ (leukos) are also – importantly – gendered terms: females are praised for being ‘white-armed’, but men never are. This differentiation finds its way into the conventions of Greek (and indeed Egyptian) art too, where we find women often depicted as much lighter of skin than men. To call a Greek man ‘white’ was to call him ‘effeminate’. Conversely, to call Odysseus ‘black-skinned’ might well associate him with the rugged, outdoors life he lived on ‘rocky Ithaca’.

So to ask whether Achilles and Odysseus are white or black is at one level to misread Homer. His colour terms aren’t designed to put people into racial categories, but to contribute to the characterisation of the individuals, using subtle poetic associations that evaporate if we just plump for ‘blond’ rather than ‘brown’, ‘tanned’ rather than ‘black’ (and vice versa). Greeks simply didn’t think of the world as starkly divided along racial lines into black and white: that’s a strange aberration of the modern, Western world, a product of many different historical forces, but in particular the transatlantic slave trade and the cruder aspects of 19th-century racial theory.

No one in Greece or Rome ever speaks of a white or a black genos (‘descent group’). Greeks certainly noticed different shades of pigmentation (of course), and they differentiated themselves from the darker peoples of Africa and India, sometimes in aggressively dismissive terms that we would now call racist; but they also differentiated themselves from the paler peoples of the North (see Hippocrates’ On Airs, Waters, and Places). Greeks did not, by and large, think of themselves as ‘white’”.

Biologiese fenotipes was daar wel, maar vir klassieke Westerse voorouerbeskawings in Griekeland en Italië was daar iedergeval nie streng beskawingslyne op grond van velkleur nie. Wat saakgemaak het, was andersoortige in-en-uitgroep merkers, wat oor tyd aangepas het. Eeue later het ons eers die moderne afbakening van Weste teenoor die Res begin motiveer:

“In brief: the Greek warriors that Homer imagined probably did not look much like David Gyasi (Achilles in the BBC show), but nor did they look like Brad Pitt (Achilles in the Hollywood movie Troy). Colour vocabulary is often felt by its users to be natural and obvious, because the visual register is so immediate and vivid to us. We think that the colours we see are inscribed into the order of things.

At a physiological level, indeed, that may be true. But when our brains begin the process of making sense of those neurological signals, then, inevitably, we start using the categories that we have learned from those around us. Looking into the past and training ourselves to see with the eyes of other cultures, are powerful ways of denaturalising our inherited conceptual categories, and of recognising that they are not inevitable.”

Dit alles is nie om te sê dat irritasies met die skynbaar modieuse eietydse kulturele debatte oor ras, geslag en identiteit andersins nie sekere goeie gronde het nie.

Waarom Ander Stelle Standaarde?

Kritiek op The Odyssey en soortgelyke filmwerk oor die betrokkenheid van swart akteurs in die rol van figure wat algemeen as witvellig veronderstel sou word, is gevarieerd. 'n Geldige vraag, wat my betref, is die etiese standaarde wat Westerse film-elites hulself oplê wanneer nie-Westerse, nie-witvellige historiese figure uitgebeeld word. Met die onlangse herskepping van die kinderprent Moana (oor 'n Polinesiese meisie se omswerwinge op die groot Stille Oseaan) tot 'n regtelewe-film, berig Variety dat 'n magdom raadgewers en kenners ingespan word sodat Polinesiese kultuur korrek, in die proses geheiligd en filmgewys sensitief uitgebeeld word.

Met die eerste oogopslag is dit sinvol. Maar, is die betoog, hoeveel van hierdie soort sensitiwiteitsywer word aan die dag gelê vir Westerse kulturele filmwerk? Laat dit dan die deur oop vir witvellige en ooglopend Europese akteurs om rolle los te slaan in kultuurhistoriese filmwerk oor nie-Westerse figure? Sou Margot Robbie ooit Mulan kan speel, of Ryan Gosling dalk Aladdin?

Die onstelde antwoord uit sekere progressiewe kultuurskepperskringe sou voorspelbaar “nee!” wees. Dit sou koloniale oorheersing verteenwoordig of inderaad voortsit, indien witvellige akteurs hierdie soort rolle speel. Daar sal verwysings na “blackface” wees - die veroordeelde praktyke om swart karakters deur swartgesmeerde wit gesigte te vertolk, soos in die vooroorlogse Amerikaanse Suide. Daar sal die poging tot onderskeiding wees: Struktureel-onderdrukte nie-witvellige mense behoort alleenreg tot swart rolle te hê, want dis 'n vorm van regstelling: swartmense neem “swart ruimtes van betekenis en erfenis” terug.

Dit alles klink goed en wel, maar dit antwoord steeds nie die vraag nie, synde of dit enigsins in beginsel doenlik is om “nie-wit” kultuurgeskiedenis deur witvellige akteurs oor te dra, en indien wel, wanneer sal dit OK raak? En wie bepaal wanneer dit OK raak, en volgens watter kriteria?

Hierdie vrae is kernbelangrik, vir dieselfde rede waarom dit pertinent is vir The Odyssey-kritici om te verduidelik waarom die velkleur van Odysseus se makkers so 'n groot kwessie is, as dit nie regstreeks die kulturele verhaallyn beïnvloed nie. Miskien is daar een of ander esoteriese argument wat die velkleur van die akteur met die “egtheid” van die kultuuruitbeelding kan verbind. Benewens dat sekere velskakerings in 'n gegewe antieke samelewing dalk raar was, twyfel ék baie oor die relevansie.

The Odyssey-kritici het wel 'n punt, al is dit nie noodwendig so dwingend en histeries soos besware oor die beweerde vervanging van witvellige bevolkings en die selfmoord van Westerse kultuurlewe nie. Dit is in hoofsaak eerder dat filmskeppende elites 'n inkonsekwente, kunsmatige skans oprig tussen kleurblinde rolverdelings in Westerse kultuurgeskiedenis-uitbeelding, en uiters kleur- en kultuursensitiewe spelerkeuses wanneer nie-Westerse verhale verfilm word.

Westerse Selfbeheptheid

Dit dwing 'n verdere, dieper vraag op: Waarom hierdie keuse vir selektiewe kleurblindheid? Waarom is die Westerse kulturele elites so sensitief vir die “Ander”, maar so betreklik onsensitief vir kunsskeppingspraktyke wat Westerse kultuurgeskiedenis self betref? Waarom die selfgeseling, teenoor die dikwels oorversigtige toegewings wanneer nie-Westerse geskiedkundige rolprente geskep word?

Miskien is dit juis oor die totaliserende tendense van die Weste. Westerse leefstyle en kulturele praktyke is so oordonderend, sedert die koloniale era, dat Westerse kuns-elites self nie meer die “Westerse water” oplet waarin hulle swem nie. Soos 'n vis wat nie die vaagste benul het wat water is nie, en tog daardeur omsingel en heeltemal daarmee verbind is om aan sy “vis-heid” enige betekenis te gee, so verloor veral die dominante Engelssprekende Westerse kulture perspektief.

Hulle vergeet dat hulle ook kulturele onderdele van die mensdom vorm, nie apart of verhewe daarvan bestaan nie. Gevolglik kom almal wat Anders is, een van twee dinge in die hande van die Weste oor: Óf ouskool hiërargiese oorheersing (hetsy deur kolonialisering of neokonserwatiewe magsprojeksies) of deur die meer moderne, “vriendelike” Westerse internasionalisme, waarvolgens die Ander in Westerse opvattings ingetrek of daarvolgens ontleed word. Nie-Westerse kulture word op die etniese of “kultuur”-radar raakgesien. Maar Westerse mense self nie, want hulle is “anderkant kultuur” of etnisiteit. Dis enersyds 'n soort diep geloof in selfverhewendheid en 'n vorm van Eurosentrisme. Aldus hierdie kritiek, is die idee dat die arme nie-Westerlinge so ver buite Westerse bestaansopvattings is, dat hulle slegs oor regeer kan word, of immer bejammer en oor ontferm moet word, want hulle is hoogstens slagoffers in die ewige opmars van Westerse geskiedenis.

Daarom het The Odyssey en verwante rolprente se kritici 'n punt. Westerse kulturele elites se diepgewortelde brille sien alle ander kultuurhistoriese ervarings raak buiten hul eie. Daar is 'n soort missionale drif om die “edele, kultuurhebbende barbaar” gewelddadig op sy plek te sit, of vreedsaam en gedetailleerd af te baken en volgens Westerse voorskrifte van regstelling te fetisjeer. Andersins, om die Ander in te trek en te absorbeer volgens subtiele Westerse voorwaardes, wat voorgee om die maatstaf van universalisme te wees.

Films voer kleurblindheid baie sigbaar op, maar gun min ruimte vir Westerse kultuurhistoriese detail. Dieselfde standaarde geld egter nie in nie-Westerse filmwerke nie: Daar is kultuurhistoriese detail alles, en puntenerige rassekorrektheid die kern.

Christopher Nolan se kritici is dalk op 'n spoor na nêrens met histerie oor donkervellige Homeriese helde wat tog steeds die ou mites relatief getrou oorvertel. Maar daar is geldige vrae te vra oor waarom ras- en kultuurbesonderhede in sommige filmkontekste aangemoedig en in ander as onsigbaar geag word.

Nog artikels deur Frederik van Dyk:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Op 11 Julie publiseer News24 'n artikel waarin drie joernaliste hul bes probeer om die pas afgelope Bokkieweek swart te smeer. So bietjie meer as 23 jaar gelede het dié mediahuis 'n soortgelyke artikel geplaas, maar hierdie keer het hulle hulself oortref. Die strekking van die artikel is dat elke waardige organisasie of individu in die land hierdie sportbyeenkoms verwerp het en dat dit slegs 'n handjievol vêrregses is wat aanhou om die Suid-Afrikaanse reënboogsukses uit te daag deur jaarliks hiermee voort te gaan. Boonop is die skool waar dit plaasgevind het vernoem na Hans Strijdom en hy was premier tydens die apartheidsjare – so, dit móét 'n rassistiese toernooi wees. Of so lui News24 se logika.

Verskeie nugter stemme het al op die artikel gereageer en uitgewys dat News24 se dawerende stilte oor ander kultuureie byeenkomste waarskynlik daarop dui dat hulle eerder net hul mes in het vir Afrikaners as vir sporttoernooie wat eksklusief tot 'n bepaalde taal-, kultuur- of geloofsgroep is.

Daar is egter nog een ooglopende onwaarheid in News24 se artikel wat 'n effense deegliker antwoord vereis: Sommer in die tweede sin beweer News24 dat “die apartheidslied” (the apartheid anthem) by die Bokkieweek se opening gesing is, met verwysing na Die lied van jong Suid-Afrika. Hierdie onsinnige idee dat Die lied van jong Suid-Afrika “die apartheidslied” is, is deur Panyaza Lesufi herhaal en het selfs sy weg gevind tot in 'n parlementêre persverklaring. Vir enigeen met 'n basiese kennis van Suid-Afrikaanse geskiedenis, behoort dit nie eens nodig te wees om te verduidelik waarom hierdie stelling verkeerd is nie, maar aangesien dié gerug al so ver gevorder het, is dit die moeite werd om 'n paar feite te stel.

Eerstens het apartheid nie 'n lied gehad nie. Die Stem van Suid-Afrika was van 1957 tot 1994 Suid-Afrika se volkslied en sedert 1997 is 'n aangepaste weergawe van Nkosi Sikelel’ iAfrika Suid-Afrika se volkslied. Om te sê Die Stem was “die apartheidslied”, is soos om te sê Nkosi Sikelel’ iAfrika is “die transformasielied”. 'n Land het 'n volkslied; 'n politieke beleid het nie een nie.

Tweedens was Die lied van jong Suid-Afrika nooit Suid-Afrika se volkslied nie. Voor 11 Julie 2026 het byna niemand ook gedink dat dit ooit was nie.

Derdens gaan die inhoud van Die lied van jong Suid-Afrika glad nie oor apartheid nie. Ek sal News24 die voordeel van die twyfel gee deur te aanvaar hulle het “apartheid anthem” eintlik figuurlik bedoel – om te verwys na enige lied wat apartheid ophemel. Selfs dán kwalifiseer Die lied van jong Suid-Afrika nie as “apartheidslied” nie. Linkse joernaliste en politici het die gewoonte ontwikkel om alles wat voor 1994 in Suid-Afrika gebeur het, in een groot apartheidsmenger te dompel. Voor '94 was daar apartheid en dis al wat jy hoef te weet. Afrikaners het hulle van die môre tot die aand besig gehou met apartheid, en hulle het oor niks anders gepraat, geskryf of gesing nie. Enige kulturele artefak van voor '94 kan beskryf word deur net die voorvoegsel “apartheid-” vooraan te voeg. Ek het nuus vir News24 (woordspel doelbewus): Die lied van jong Suid-Afrika hoort nie in daardie apartheidsmenger nie.

So wat is Die lied van jong Suid-Afrika en waaroor gaan dit? Dis 'n volksliedjie wat gaan oor Afrikanerskap en Afrikaners se verbintenis aan Suid-Afrika. Dis geskryf deur die digter Eitemal en is die eerste maal in 1937 in die FAK se Volksangbundel opgeneem. Dit bevat geen verwysing na ras, velkleur, “swart gevaar” of afsonderlike ontwikkeling nie. (Gaan soek gerus self die lirieke.)

News24 sal op hierdie punt terugkap en sê dat daar dalk nie woordelikse verwysing na apartheid in die lied is nie, maar dat dit steeds subtiele ondertone van apartheid bevat of dat die digter 'n apartheidsmentaliteit gehad het. Selfs hieroor is hulle verkeerd. 'n Vinnige kykie na Eitemal se lewe sal dit bevestig.

Wilhelm Jacobus du Plooy Erlank, wat later as Eitemal sou bekend word, is in die middel van die Anglo-Boereoorlog gebore. Toe hy sewe maande oud is, word hul plaashuis afgebrand en word hy saam met sy ma op 'n oop treintrok na die konsentrasiekamp in Pietermaritzburg vervoer. In die kamp sterf talle klein kindertjies aan 'n maagsiekte, maar sy ma kon hom aan die lewe hou deur onwettige sop in te smokkel by die kamp. Die begin van sy lewe getuig dus nie juis van bevoorregting op grond van ras nie.

In 1919 word hy vir ses weke geskors van die Transvaalse Universiteitskollege, omdat hy 'n Britse vlag wat op die kampus gehys was, afgehaal en verbrand het. Hy het dit aanvanklik ongesiens gedoen, maar toe 'n Engelse professor daarvan bewus raak dat die vlag verwyder is en 'n uitdaging rig aan die “hooligan” wat dit gedoen het om hom te kom spreek, het hy gegaan en die professor onbeskaamd vertel dat dit hy was.

Tydens die Tweede Wêreldoorlog was Eitemal gekant teen Suid-Afrika se deelname en is hy selfs in hegtenis geneem vir neerhalende opmerkings wat hy skynbaar teenoor Geallieerde soldate gemaak het. Terwyl hy as verhoorafwagtende in die Pretoria Sentrale Gevangenis aangehou is, het hy verse van Die lied van jong Suid-Afrika teen die mure uitgekrap.

Eitemal se Afrikanerskap word dus uitgeleef teenoor Britse antagonisme. Sy hele lewe getuig daarvan dat hy waarskynlik Die lied van jong Suid-Afrika as jong man teen hierdie agtergrond geskryf het. Hy was beslis nie op soek na versoening tussen die blanke volke (soos apartheid vereis het) om swart mense uit te sluit nie. Enigeen is vry om te beoordeel of hy sou saamstem met alles wat Eitemal geglo het, maar “apartheid-” is gewis nie die manier om sy politieke sieninge te beskryf nie.

Laastens, News24: as Die lied van jong Suid-Afrika waarlik “die apartheidslied” is, waarom sou Nataniël 'n opname daarvan maak?

• Louis Boshoff is woordvoerder van AfriForum Jeug. Hy het self twee maal aan die Bokkieweek deelgeneem.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

'n Skrale agt stemme het die DA se skok-sege oor die ANC in Evaton beklink. Hoewel die DA lof hiervoor verdien, is daar nog iemand wat hulle moet bedank: die Suid-Afrikaanse Kommunistiese Party.

Die SAKP, wat histories deel is van die ANC-alliansie, het as onafhanklike party aan die tussenverkiesing in Wyk 28 deelgeneem. Hulle het 89 stemme gekry – meer as die marge tussen die ANC en die DA. Dis redelik om te vermoed dat die meeste van hierdie 89 stemme na die ANC sou gegaan het as die SAKP nié deelgeneem het nie.

Die kannibalisering van die ANC-stem in Wyk 28 het taamlik aandag in die pers gekry, met verskeie publikasies wat daarop gewys het dat die DA hul roemryke sege kon kwyt gewees het as dit nie vir die SAKP-stemme was nie. Kyk 'n mens egter dieper na die uitslae van die 2021-munisipale verkiesing in Emfuleni, sien jy dat kleiner partye op wyksvlak regoor die spektrum die magsbalans kan swaai, met onder meer die VF Plus wat die DA in 'n paar wyke van oorwinnings weerhou het.

Emfuleni-munisipaliteit

Ná die agt metro's is Emfuleni die munisipaliteit met die meeste inwoners. Dit sluit gebiede soos Evaton, Sebokeng, Vanderbijlpark en Vereeniging in. In die 2021-verkiesing kon geen party 'n volstrekte meerderheid in die raad verkry nie. Hieronder is die top vier partye in die 90-setelraad:

• ANC-38

• DA-25

• EFF-14

• VF PLUS - 6

Die DA se 25 setels sluit die tussenverkiesing in Evaton in.

Emfuleni illustreer die koste wat daaraan verbonde is om vir 'n kleiner party te stem in 'n “wenner-vat-alles”-stelsel – die bedeling wat geld in wyksverkiesings.

Soos in ander munisipaliteite word 50% van Emfuleni se raadslede proporsioneel verkies en die ander helfte direk deur wyke. Die wykskandidaat met die meeste stemme wen die wyk, ongeag of hy of sy 'n volstrekte meerderheid behaal het.

Een bekende land wat ook 'n wenner-vat-alles-stelsel vir sy nasionale en provinsiale verkiesings gebruik, is die VSA. Senators en lede van die Huis van Verteenwoordigers word byvoorbeeld direk verkies.

Dit is een van die redes waarom die VSA twee dominante partye het: Kiesers vrees dat die party waarvan hulle die minste hou, sal wen as hulle vir 'n derde party stem. Gestel byvoorbeeld jy hou van Party A en nie van Party B nie, maar jy hou die meeste van Party C. In die verkiesing besluit jy dat jy vir Party C gaan stem, en Party C kry 15% van die steun. Party A kry 40% en Party B kry 45% en sodoende die meeste steun. In die “first past the post” stelsel het Party B gewen, maar jy hou meer van Party A as van B. Jy het indirek veroorsaak dat Party B gewen het. Jy het vir jou eerste opsie gestem maar jou derde laaste opsie gekry, en sou jou tweede opsie kon kry as jy vir Party A gestem het.

Dit is presies wat in die Wyk 28-tussenverkiesing gebeur het. SAKP-ondersteuners het hier waarskynlik met een van hul laaste keuses geëindig.

Kyk 'n mens dieper na die hele Emfuleni, sien jy talle wyke waar die VF Plus genoeg steun gekry het om die DA van 'n oorwinning te weerhou. Dit het beteken dat die VF Plus-kiesers in hierdie wyk met 'n ANC-wyksraadslid tevrede moes wees.

Wyke waar VF Plus-kiesers in 2021 die magsbalans geswaai het:

- In Wyk 25 het die ANC 1 668 stemme gekry op die wykstembrief. Die DA het 1 175 en die VF Plus het 904 stemme gekry. Die ANC het die wyk gewen, maar sou tweede gewees het indien die DA en VF Plus se stemme saamgegooi sou word.

- In Wyk 3 het die ANC 1 356 stemme op die wykstembrief gekry, met die DA op 1 038 en die VF Plus op 439.

- In Wyk 23 werf die ANC 1 361 stemme. Die DA kry 1 211 en die VF Plus 735 stemme.

Die groot vraag is: Weet VF Plus-kiesers in hierdie wyke dat hulle 'n ANC-raadslid indirek laat wen het? En dalk belangriker: Besef hulle dat hulle op die proporsionele lys vir die VF Plus kon stem en op die wykstembrief vir die DA? Die kern van die saak is dat kiesers vanjaar strategies moet wees en dit sterk oorweeg om hul stem te verdeel waar nodig.

SAKP- en VF Plus-kiesers moet hulself op 4 November afvra watter wyksraadslid hulle eerder soek as hul eerstekeuse-party nie 'n realistiese kans het nie.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

My heel eerste werk as grafiese ontwerper was in die wyn- en verpakkingsbedryf in die Paarl. As jong grafiese ontwerper het ek gou besef dat 'n wynbottel veel meer as 'n mooi etiket is. Dit dra die verhaal van die grond, die seisoen en die mense agter die wyn. Doen jouself 'n guns en loop 'n bietjie tussen die winkelrakke en bestudeer die etikette van 'n wynbottel. Dikwels is daar 'n proenota of storie aan die agterkant wat jou meer oor die wyn vertel. Dis soortgelyk aan boeke met 'n voorblad en agterblad … net met wyn tussenin.

Die vloed

In Mei 2026 het verwoestende oorstromings die Robertson-vallei in die Wes-Kaap getref en wydverspreide skade aan infrastruktuur, landbou en wynplase veroorsaak. Van die ondernemings wat geraak is, was Van Loveren Family Vineyards, die familieplaas waar die internasionaal bekende Four Cousins-wynreeks vervaardig word. Die oorstromings het veroorsaak dat duisende wynbottels deur modderwater oorval is, waardeur die bottels met modder, slik en beskadigde etikette as sigbare spore van die natuurramp behoue gebly het. Hoewel die verpakking beskadig is, is die wyn binne-in die verseëlde glasbottels onaangeraak en dus steeds veilig om te drink. Vir die meeste vervaardigers sou bottels in hierdie toestand waarskynlik nie geskik vir kommersiële verspreiding wees nie, aangesien die visuele voorkoms en estetiese kwaliteit van 'n produk as bepalende faktore in verbruikers se aankoopbesluit en die waarde van 'n handelsmerk beskou word. Van Loveren het egter 'n heel ander benadering gevolg en na my mening 'n merkwaardige kommunikasie- en bemarkingsgeleentheid geskep.

Die invloed

In plaas daarvan om die modder af te was, die etikette te vervang of die bottels nuut te verpak, het Van Loveren in samewerking met Food Lover’s Market besluit om die wyn presies soos dit ná die vloed gelyk het aan die publiek beskikbaar te stel deur die bottels doelbewus met die moddermerke, waterskade en sigbare tekens van die natuurramp aan die publiek te verkoop. Die modder was nodig, want dit versterk die storie wat besig is om geskryf te word. Die bemarkingsbenadering posisioneer die wyn as meer as net 'n verbruikersproduk; maar ook as 'n simboliese draer van wat gebeur het. Deur die wyn aan te koop word verbruikers aktiewe deelnemers aan die ekonomiese en sosiale herstel van die wynplaas en die plaaslike gemeenskap.

Outentieke handelsmerkkommunikasie

Wat kommunikasie en bemarking aanbetref, dien hierdie veldtog as 'n goeie voorbeeld van outentieke handelsmerkkommunikasie en -storieverteling. In 'n era waarin verbruikers toenemend skepties teenoor gepoleerde advertensies, soos gesien in kunsmatige intelligensie, en gekonstrueerde handelsmerkbeelde is, word eerlikheid, deursigtigheid en egtheid die noodsaaklike boustene van vertroue in 'n handelsmerk. Deur die modder doelbewus op die bottels te laat, het Van Loveren nie die gevolge van die ramp probeer verdoesel of wegsteek nie. Inteendeel, die onderneming het die werklikheid blootgestel en die sigbare spore van die oorstroming as deel van die handelsmerkverhaal geïntegreer. Juis omdat hierdie tekens nie kunsmatig geskep of gereproduseer is nie, het dit die geloofwaardigheid en outentiekheid van die veldtog verder versterk.

Die vloedwyn-konsep illustreer hoe 'n tradisionele produktekortkoming deur strategiese handelsmerkkommunikasie in 'n bron van simboliese waarde en mededingende voordeel omskep kan word. Binne konvensionele bemarkingspraktyke word beskadigde verpakking oor die algemeen as 'n negatiewe produkkenmerk beskou wat die kommersiële waarde van 'n produk kan benadeel. Van Loveren het in hierdie geval die teenoorgestelde reggekry. Die beskadigde voorkoms het nie die produk se markwaarde verminder nie, maar eerder die uniekheid daarvan beklemtoon. Aangesien geen twee bottels identiese moddermerke of beskadigings toon nie, verteenwoordig elke bottel 'n unieke voorwerp wat die verhaal van die oorstroming op 'n tasbare wyse beliggaam. Hierdie uniekheid het 'n gevoel van skaarsheid geskep, wat uiteindelik versamelwaarde ontwikkel het en die produk se markwaarde verder verhoog het. As gevolg hiervan het die emosionele en simboliese waarde die produk in staat gestel om bo tradisionele prysmededinging uit te styg.

'n Verdere opvallende aspek van hierdie inisiatief is dat die vloedwyne nie uitsluitlik vir wynversamelaars of eksklusiewe wynveilings beskikbaar gestel is nie, maar doelbewus deur 'n algemene handelsonderneming aan die breër publiek beskikbaar gemaak is. Hierdie benadering het die geleentheid geskep vir enige verbruiker, ongeag hul inkomstevlak of sosiale status, om deel van die verhaal te word wat die produk verteenwoordig. Die aankoop het die grense van 'n gewone kommersiële transaksie oorskry en terselfdertyd as 'n simboliese uitdrukking van ondersteuning aan die wynplaas en die plaaslike gemeenskap gedien wat deur die natuurramp geraak is. Hierdie emosionele betrokkenheid versterk die verhouding tussen verbruiker en handelsmerk, aangesien verbruikers hul aankope as 'n betekenisvolle bydrae tot die herstelproses beskou. Die fokus verskuif gevolglik van 'n suiwer ekonomiese transaksie oor na 'n waardegedrewe verhouding waarin gedeelde waardes, empatie en gemeenskapsbetrokkenheid 'n sentrale rol speel.

Kunsmatige intelligensie se tekortkominge

Die Van Loveren-vloedwynprojek demonstreer uiteindelik hoe effektiewe kommunikasie van 'n krisis in 'n strategiese geleentheid omgeskep kan word. Waar talle ondernemings waarskynlik sou probeer om die sigbare gevolge van die skade te verbloem, het Van Loveren die vloedskade as die sentrale element van sy handelsmerkkommunikasie benut. Die modder is nie as 'n tekortkoming beskou wat verwyder moes word nie, maar eerder as die tasbare bewyse van 'n uitdagende seisoen wat enige verbruiker en koper nou in hul hande kon vashou. Dit is juis hierdie outentiekheid wat die veldtog as 'n voorbeeld van strategiese handelsmerkkommunikasie onderskei. Anders as ontwerpe en illustrasies wat deur kunsmatige intelligensie gegenereer kan word, is die geloofwaardigheid van hierdie narratief gegrond in 'n werklike gebeurtenis en die tasbare spore wat dit agtergelaat het.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Ons leer op skool dat Suid-Afrika drie hoofstede het. Pretoria is die uitvoerende hoofstad, die tuiste van die Presidensie en die Uniegebou. Kaapstad is die wetgewende hoofstad, die tuiste van die Parlement. En Bloemfontein is die geregtelike hoofstad, die setel van die howe.

Die probleem is dat die derde antwoord nie meer in enige sinvolle opsig waar is nie. Dit bly voortbestaan as 'n erfenis wat niemand die moeite gedoen het, of gewaag het, om te hersien nie. Die Konstitusionele Hof, Suid-Afrika se hoogste hof, is gesetel in Johannesburg, 'n skuif wat simbolies beslissend geword het toe dit in 2004 na sy pasgemaakte gebou verskuif het. Die land se konstitusionele orde word die duidelikste en mees ambisieus deur sy gebou op Constitution Hill uitgedruk. Om aan te hou om Bloemfontein hierdie simboliese gewig te gee, is problematies.

Hoe Bloemfontein die Amp Gekry het

Die verhaal van hoe Suid-Afrika verdeelde hoofstede gekry het, is 'n verhaal van politieke dooiepunte. In 1909, toe die vier kolonies — die Kaap, Natal, Transvaal en die Oranje-Vrystaat — in 'n unie saamgevoeg is, moes mededingende afvaardigings ooreenkom oor waar simboliese gesag gevestig sou word. Pretoria was die Afrikanerkamp se voorkeur as 'n ekonomiese sentrum. Kaapstad, die “Moederstad”, was die Britse opsie. Bloemfontein het geografies tussen hulle gelê, 'n neutraal-genoeg ruimte waaroor niemand besonder sterk gevoel het nie.

Die kompromis wat daaruit voortgespruit het — toegeskryf aan Jan Smuts — was om die hoofwerksaamhede van die staat te verdeel. Kaapstad sou die Parlement huisves, dus die wetgewende hoofstad. Pretoria sou die uitvoerende gesag huisves, dus die administratiewe hoofstad. Bloemfontein het, deur uitsluiting eerder as entoesiasme, die Appèlafdeling van die Hooggeregshof gekry en het de facto die geregtelike hoofstad geword.

Die navorsers Lochner Marais en Chitja Twala het Bloemfontein se hoofstadstatus noukeurig bestudeer in hul artikel Bloemfontein: the rise and fall of South Africa’s judicial capital. Hulle merk op dat, onder die konstitusionele orde van die Unie, naamlik dié van parlementêre soewereiniteit, die wetgewer oppergesag gehad het, en die howe sy dienaars was, nie sy gelykes nie. Die Parlementsgebou in Kaapstad, opgerig in 1884, en die Uniegebou in Pretoria, opgerig in 1913, het elk instellings weerspieël waarvan die gesag as grondliggend beskou is. Die Bloemfonteinse Appèlhof, daarenteen, het eers in 1929 geopen — 'n volle negentien jaar ná uniewording. Die geregtelike “hoofstad” was grotendeels 'n nagedagte.

Een verdere, maar belangrike, detail: Suid-Afrika se hoofstede word nie statutêr verklaar nie. Hulle is nie die produk van wetgewing of 'n grondwetlike bepaling nie. Hulle is die gevolg van politieke aanwysing en die produk van staats- en populêre retoriek. Dit is belangrik vir die argument wat volg.

Die Hofgebou en Wat Dit Vertel

Die Hoogste Hof van Appèl in Bloemfontein is 'n sandsteengebou, ontwerp in 'n Renaissance- of Romeinse styl deur die destydse Hoofstaatsargitek, J.S. Cleland. Dit druk koloniale selfvertroue uit. Die sentrale portiek-ingang bevat beeldhou- en klipwerk met 'n Romeinse helm bo-aan, wat in die hof se eie verklaringsboekie beskryf word as 'n Bybelse simbool — deel van die “wapenrusting van die geloof”, 'n verwysing na Paulus se brief aan die Efesiërs en sy opdrag om die volle wapenrusting van God aan te trek.

Daaronder dui 'n brandende lamp, weerskante geflankeer deur vlammende fakkels van waarheid, op standvastige geloof in God en die reg as 'n baken in tye van “duisternis”. Gegraveerde sleutels daaronder roep die poorte van die hemel op. Die sy-ingange brei die simboliese idioom verder uit: Minerva, die Romeinse godin van geregtigheid, reg, strategiese oorlogvoering en die kunste, verskyn by die suidelike ingang saam met haar heilige Uil van Wysheid; Jupiter, koning van die Romeinse gode, by die noordelike ingang. Gesnede houtrame bo die deure toon die weegskaal van geregtigheid. Die hof se boekie verklaar dan dat al hierdie simbole “ 'n mens in gedagte voer na die groot Romeinse reg en na ander gemeenskaplike voorouers van moderne regstelsels.” Christelike teologie en Romeinse mitologie word saamgebundel as 'n enkele Europese erfenis, hul verskille opgelos in 'n selfversekerde aanspraak op Westerse regsherkoms.

Die hof se verklaringsboekie lui dat die gebou se plegtige teenwoordigheid “sy skeiding van alledaagse sake” suggereer en geregtigheid tot 'n heilige sfeer verhef. Die gebou is na binne gerig, verhewe, afgesonder.

Dit alles is baie doelbewus. Al die simboliese toevoegings probeer om die oorsprong van die reg in antieke Europa te plaas, in die klassieke en Bybelse tradisies van 'n koloniale regskultuur, en staan ietwat paternalisties teenoor Afrika-gebruike en wêreldbeskouings en, by uitbreiding, teenoor die mense daarvan. 'n Mens kan hierdie ontwerpkeuses nie losmaak van die denke van wit oppergesag wat die koloniale en apartheidsondernemings gevorm het nie. Die gebou is gemaak om te staan as 'n gesagsimbool van die rassistiese en seksistiese regskultuur van sy tyd.

Toe kom die Nasionale Party in 1948. Politieke inmenging in die samestelling van die Appèlafdeling se regbank het openbare wantroue in die hof verdiep. Soos Marais en Twala dokumenteer, is dit “seker dat die politieke maneuvrering om die Appèlhof te beheer sy beeld beskadig het. En dit het Bloemfontein 'n slegte beeld gegee: dit het bekend geword as die geregtelike vesting van die apartheidsregering, die plek waar apartheid regtens afgedwing is.”

Die stigma het bly voortbestaan. Dit is aktief oorweeg tydens die onderhandelde grondwetlike skikking van die vroeë 1990’s. 'n Doelbewuste besluit is geneem om die nuwe Konstitusionele Hof van die Hoogste Hof van Appèl te skei: die Konstitusionele Hof moes nie in Bloemfontein wees nie, en die HHA moes nie na Johannesburg verskuif word nie. Marais en Twala kom tot die gevolgtrekking dat die stigma wat aan die Bloemfonteinse hof gekleef het, een van die hoofredes was waarom die Konstitusionele Hof in Johannesburg geplaas is; 'n stad waarvan die reputasie, benewens sy ekonomiese gewig, ook die morele gesag gedra het van 'n sentrum van weerstand teen apartheid, saam met Soweto. Die transformasie van die Ou Johannesburgse Fort in Constitution Hill spreek van die transformasie wat in die samelewing nodig was.

Die Betekenis van (Verdeelde) Hoofstedelikheid

Voordat ek voortgaan, 'n vinnige woord oor die betekenis van hoofstede as simboliese projekte. Marais en Twala voer aan dat hoofstede instrumente van nasiebou is: die mag van die nasiestaat word deur die ruimtelike uitleg en stedelike landskap van die hoofstad geprojekteer, en gesag word oorgedra deur die stad se argitektuur, monumente, straatname en openbare ruimtes. In Afrika is die meeste hoofstede die produk van koloniale beheer, en koloniale argitektuur is daarin gebruik om die mag van die koloniseerder te simboliseer. Selfs in postkoloniale demokrasieë bly hulle die primêre plekke waar simboliese veranderinge — in argitektuur, monumente en amptelike name — gebruik word om onafhanklikheid te artikuleer, selfs terwyl oorgeërfde patrone van segregasie onderliggend in die stedelike weefsel voortduur.

Verdeelde hoofstede, merk Marais en Twala verder op, is tipies die uitkoms van politieke kompromie tydens oorgangstydperke. Die skeiding van die geregtelike hoofstad van die uitvoerende en wetgewende hoofstede is dikwels ontwerp om die onafhanklikheid van die howe van politieke mag te simboliseer. In Duitsland, ná hereniging in die vroeë 1990’s, het die regering terug na Berlyn verskuif, maar sy hoogste hof in Karlsruhe behou — 'n doelbewuste ruimtelike stelling dat die regbank nie deur die politieke sentrum opgeslurp sou word nie. Bolivië behou La Paz as sy administratiewe hoofstad en Sucre as sy regsprekende hoofstad. Nederland bied 'n soortgelyke verdeling. In elke geval kodeer die verdeling iets wat die verenigde hoofstad nie kan nie: 'n aanspraak dat die reg apart staan van die politieke oomblik wat dit voortgebring het.

Suid-Afrika se eie verdeelde-hoofstadreëling vertel hierdie soort verhaal. Maar dit vertel ook die verhaal van wat gebeur wanneer 'n politieke kompromis die omstandighede wat dit geskep het, oorleef.

Verspeelde Kanse

Hier word die verhaal in die besonder pertinent. In 2004 het die Konstitusionele Hofgebou in Johannesburg geopen. Dit het in geen onsekere visuele terme aangekondig dat die orde van die samelewing verander het, of dat verandering aan die gang gesit is nie. Toe, tussen 2005 en 2011, het die Hoogste Hof van Appèl sy eie fisiese gebou-uitbreiding ondergaan — 'n aansienlike onderneming wat 'n nuwe hoofhofsaal en bykomende kamers bygevoeg het.

'n Mens moet ook in ag neem dat die HHA, voorheen die Appèlafdeling, in 1910 as die finale appèlhof vir Suid-Afrika ingestel is, wat dit vir meer as 'n eeu die land se hoogste hof gemaak het. Met die interim Grondwet in 1994 het 'n dubbele-hoofde of apeks-stelsel ontstaan: die Konstitusionele Hof het grondwetlike aangeleenthede hanteer, terwyl die HHA jurisdiksie oor alles anders behou het. Daardie reëling het tot 2013 voortgeduur, toe die Konstitusionele Hof se jurisdiksie uitgebrei is om aangeleenthede van beduidende openbare belang in te sluit, wat dit effektief universele jurisdiksie gegee het en die HHA se degradering tot tweede-in-bevel in geregtelike terme voltooi het.

Die HHA-gebou se uitbreidings is gedoen toe dit steeds 'n dubbele-apekshof was. Dit was dus 'n geleentheid om die deugde en transformerende gees van die nuwe grondwetlike orde simbolies te inkorporeer. Die Konstitusionele Hof het pas 'n radikaal ander argitektoniese woordeskat bekendgestel: 'n gebou wat nie (slegs) uit Rome of Renaissance-Europa geput het nie, maar uit Afrika-gemeenskapstradisies en 'n moderne, universele beskouing. Die HHA het die kans gehad om in gesprek te tree met hierdie nuwe artikulasie van geregtigheid, indien nie tot 'n volle herkonseptualisering daarvan nie.

Dit is nie gedoen nie. Die argitektuurfirma wat verantwoordelik was, het erken dat “ 'n mens sou kon aanvoer dat 'n kontemporêre ontwerpbenadering aanvaar moes word”, maar dat hulle, insluitende die regters van daardie hof, gekies het om eerder “die huidige argitektoniese kwaliteite te aanvaar wat geleë is in vorm, skaal en materiale wat in die bestaande gebou gebruik is.” Die uitbreiding het die sandsteen, die proporsies en die atmosfeer herhaal. Die apartheidsera-wapen is in twee van die drie bestaande hofsale behou. Die nuwe hofsaal, hoewel dit die post-1994-wapen bevat, het die streng, dofverligte atmosfeer van die oue behou — wat 'n vreesgebaseerde respek vir die erns van die reg oproep, eerder as die openheid wat die Grondwet in die vooruitsig stel.

As Bloemfontein 'n geleentheid wou hê om die saak te maak om as die geregtelike hoofstad te bly, moes dit die behoefte voorsien het om die Grondwet en die transformasie wat dit vereis, simbolies te verteenwoordig. Maar dat dit sy identiteit behou het, is veelseggend. Die Bloemfonteinse en Johannesburgse howe verteenwoordig mededingende regskulture: 'n konserwatiewe kultuur en 'n progressiewe, transformerende een.

Daar is baie voorbeelde van historiese geboue wat deur waaghalsige moderne uitbreidings omskep is in iets wat nie een van die benaderings op sigself kon wees nie. 'n Treffende voorbeeld is die Museum van Militêre Geskiedenis in Dresden, Duitsland. Dit is oorspronklik in 1876 as 'n wapenopslagplek gebou, gedurende die Nazi-tydperk gebruik en later gesluit. Dit is in 2011 heropen met 'n visioenêre uitbreiding deur Daniel Libeskind: 'n skerp staal-en-glas-skerf wat deur die neoklassieke fasade steek en 'n gesprek tussen oud en nuut skep wat die gebou dwing om rekenskap te gee van wat dit was. Die argitek het die bestaande gebou beskryf as verteenwoordigend van “die strengheid van die outoritêre verlede” en sy ingryping as 'n weerspieëling van “die deursigtigheid van die weermag in 'n demokratiese samelewing.” Dieselfde kan nie van die Bloemfonteinse hof gesê word nie.

Die hofgebou, omhein soos 'n vesting en sonder openbare toeganklikheid — fotografie word oor die algemeen nie toegelaat nie, besoekers word by die ingang deursoek en ondervra — stuur 'n implisiete boodskap van bewaakte eksklusiwiteit wat ongemaklik sit met die grondwetlike gees wat dit dien.

Wat Johannesburg eerder bied

Wessel le Roux, die Suid-Afrikaanse regsgeleerde wie se werk oor die argitektoniese dimensie van postapartheid-konstitusionalisme noodsaaklike leesstof oor hierdie vrae is, beskryf die Konstitusionele Hofgebou as “'n belangrike estetiese indeks van, of estetiese analogie tot, die transformasie van postapartheid-reg en regskultuur.” Le Roux identifiseer wat hy 'n “argitektoniese dissonansie” in die postapartheid-regsorde noem: die ou howe en hul oorgeërfde simboliek bly staan en in gebruik, terwyl 'n nuwe grondwetlike woordeskat op 'n ander verbeelding aandring. Die vraag is watter woordeskat die toon moet aangee.

Die Konstitusionele Hof stel deur elke ontwerpsbesluit sy eie saak. Anders as die HHA, wat die parlementêr-soewereine status quo bevestig het sonder om verder as dit te reik, funksioneer die Konstitusionele Hof hoofsaaklik as 'n transformerende strewe. Dit gee argitektoniese vorm aan die regskultuur wat nog nie ten volle verwesenlik is nie. Dit beskryf nie Suid-Afrikaanse konstitusionalisme soos dit is nie; dit skryf voor — esteties, ruimtelik, regspraakmatig — wat dit behoort te word.

Albie Sachs, wat deel was van die Hof se eerste bank, beskryf in Art and Justice die gebou se bewustheid van “geregtigheid onder 'n boom” as iets wat “tussen subliminaal en liminaal” kommunikeer. Die boom, as die Hof se logo en leidende ruimtelike metafoor, stel geregtigheid nie voor as die alleen-eiendom van die Romeinse reg nie, nie as 'n Romeinse godin wat geblinddoek en abstrak losstaande is nie, maar as iets wat groei, wat beskut, wat versorging verg. Dit wortel grondwetlike gesag in Afrika-gemeenskapspraktyk, terwyl dit tot 'n planetêre skaal van verbondenheid spreek. Soos Sachs verduidelik, moes die logo die Hof se “plek in Afrika” oordra, weg van “cliché-matige beelde van die weegskaal van geregtigheid en Romeinse kolomme.”

Le Roux merk op dat hierdie gebou 'n “fisiese rigtingwyser” van postapartheid-regsteorie is. Die getransformeerde terrein is nie van die omliggende gemeenskap afgesper nie. Dit was 'n doelbewuste ontwerpsbesluit, en dit moet as 'n grondwetlike een verstaan word.

'n Onaangekondigde Skuif, Reeds Voltrek

Omdat Suid-Afrika se hoofstede nie deur wetgewing verklaar word nie, maar die produk van politieke aanwysing en populêre retoriek is, is die vraag oor hoe die geregtelike hoofstad verander moet word nie 'n kwessie van wetgewing nie, maar van narratief.

'n Formele politieke aankondiging van 'n hoofstadsverskuiwing deur 'n minister, departement of politieke party sou egter die regbank verder in politieke twis intrek juis op die oomblik wanneer die howe 'n buitengewone grondwetlike las dra. Die regbank behoort nie 'n oorwinnaarsprys te wees waarop politici aanspraak maak nie. Sy simboliese sentrum behoort eerder nie die onderwerp van parlementêre debat of uitvoerende proklamasie te wees nie.

Die regbank self mag so 'n proklamasie maak, maar het dit waarskynlik in al die jare sedert die vestiging van grondwetlike demokrasie om ander redes nie gedoen nie. Regskultuur verander inkrementeel, omdat dit konserwatief bly wanneer dit by verandering kom. Die howe vermy dit om die stelsel van hiërargie, konvensie en stabiliteit te ontwrig.

Alternatiewelik sou die organisasie wat bestaan om die nasionale handelsmerk te versorg, Brand South Africa — die amptelike bewaarder van Suid-Afrika se nasionale handelsmerk, geïnkorporeer as 'n trust en 'n Bylae 3A nasionale openbare entiteit — deur sy eie prosesse van navorsing en openbare kommunikasie tot hierdie gevolgtrekking kon kom en dit aankondig, nie as 'n politieke daad nie, maar as 'n erkenning van wat reeds duidelik is. Dit sou opslae maak. Dit sou bespreking uitlok. En dan sou dit gaan lê, aanvaar word, en die kurrikulum sou uiteindelik bygewerk word. Ons werk hier met sake van die nasionale bewussyn wat versorg moet word.

Bloemfontein sou 'n simboliese knou kry, en dit hou ongetwyfeld uit trots aan sy status vas. Maar — om dit reguit te stel — die stad ding nie werklik mee in die sfeer van nasionale trekpleisters nie. Dit bly 'n belangrike, indien nie sleutelsentrum vir regspraak nie. Die gebou word goed onderhou in vergelyking met ander howe. Maar die stad se aanspraak op geregtelike hoofstadskap is al vir 'n geruime tyd 'n kwessie van eer eerder as dat dit enigsins produktief is.

Dit is nie 'n voorstel vir verandering nie, maar 'n erkenning. Die Konstitusionele Hof is Suid-Afrika se hoogste hof. Constitution Hill in Johannesburg is die fisiese rigtingwyser van die land se grondwetlike orde op sy mees ambisieuse, mees sorgvuldig-verbeelde, mees doelbewus Afrika- en universele uitdrukking.

Johannesburg is reeds Suid-Afrika se geregtelike hoofstad. Hier’s op die erkenning daarvan.

• Adv. Francois Lion-Cachet is 'n praktiserende advokaat van Johannesburg en stigtersredakteur van die geskiedkundig-vername en progressiewe Afrikaanse tydskrif Klyntji. Hierdie artikel het oorspronklik in Engels op Substack verskyn en is met vergunning vertaal.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Met die huidige lawaai oor onwettige immigrante in Suid-Afrika, wat weer op 30 Junie 2026 tydens die March and March-veldtog 'n klimaks bereik het, het die townships weer prominensie gekry. Dit is natuurlik weens die feit dat by verre die meeste onwettige immigrante hulle in die townships bevind. Dit is dan ook veral in die townships waar die meeste protesoptogte plaasgevind het, hoewel sentrale sakekerns ook geraak is. Almal slaak 'n sug van verligting dat die veldtogte meestal vreedsaam afgeloop het, met min relatief min misdadige oortredings wat daaruit voortgespruit het — iets wat al dikwels in die verlede wel gebeur het.

Die regering het nou, soos gewoonlik, weer baie beloftes oor verbeterde toekomstige beheer oor onwettige immigrasie gemaak. Die meeste mense neem dit maar met 'n knippie sout, gegewe die huidige regering se swak rekord wat staatsadministrasie betref. Die optogte het weereens getoon dat Suid-Afrikaners nie op hul eie regering kan staatmaak wat bykans alle dienste betref nie. So tragies soos dit is, misluk die Suid-Afrikaanse regering voortdurend daarin om sy deel van die sosiale kontrak tussen regering en burgers na behore na te kom.

Die burgers begin daarom toenemend self optree — as individue of as groepe/massas — of hulle skep en gebruik hul eie instellings, soos private sekuriteitsmaatskappye, om hul veiligheid te verseker. 'n Rits ander diensvakuums wat die staat se onbevoegdheid voortdurend skep, word ook daagliks gevul deur inisiatiewe van die burgers self. Daar is talle voorbeelde, waarvan die herstel van slaggate in paaie dalk die bekendste is. En wie het nog nie 'n man van die straat af gesien wat die verkeer reguleer by 'n kruising waar die verkeersligte buite werking is, maar waar geen verkeersbeampte in sig is om die taak te verrig nie? Die gewillige en vrywillige burger hoop maar op 'n fooitjie van 'n motoris in die verbyry, as hy gelukkig is, al stel hy daadwerklik sy eie lewe op die spel.

Vakuumvulling

Die punt is dat Suid-Afrikaanse burgers óf met sweet (“sweat equity”) moet betaal deur self fisies in te gryp waar die staat misluk, óf twee maal moet betaal vir dieselfde dienste: eerstens deur belastinggeld vir dienste wat veronderstel was om gelewer te word, en dan 'n tweede keer uit eie sak om werklike dienste te verkry — dienste wat van buite die staatsektor bekom word.

Die derde opsie is om maar bloot voort te ploeter sonder baie van die noodsaaklike dienste, of om met onvoldoende dienste te probeer saamleef, omdat daar nie geld is om vir 'n tweede keer te betaal nie. En dit bring ons dan weer terug by die townships en hul miljoene inwoners.

Hoewel mense buite die townships in die media kennis maak met die townships — of in die verbyry op 'n deel van 'n hoofweg wat 'n mens so gou as moontlik in jou agterspieëltjie wil sien — was die meeste nog nooit in 'n township nie. Daarom is dit werklik moeilik om die townships regtig te verstaan. Suid-Afrikaanse townships is dikwels vreemde belewenisse vir die “umlungu”, soos daar soms na witmense verwys word. Soortgelyk staan wit Suid-Afrikaners uit soos “seer vingers” wanneer hulle daar rondbeweeg. Op 'n goeie dag word witvelliges met bykans verbasing en vriendelikheid begroet, en ook met verwelkoming, want wie wil nou nie hul tuiste wys waarop hul trots is nie, al is dit hóé nederig. Dit het dan dikwels ook 'n klein tuinjie, want afvalwater word nie gemors nie. Natuurlik is daar ook buurte in die townships met wonings wat met dié in Waterkloof vergelyk kan word, maar hulle is ver in die minderheid. Wat ook dikwels vreemd is, is 'n luukse huis of twee in 'n see van nederige ou apartheidsera-huisies.

Ek het daaroor navraag gaan doen, want buite die townships sal 'n mens omtrent nooit groot beleggings in luukse huise in minder gegoede woonbuurte sien nie. Komende vanuit die woonbuurte buite die townships self, verstaan ek dit in die buite-township-konteks: dit is eenvoudig swak beleggings, want jy sal waarskynlik nooit die geld wat jy belê het, terugkry as jy wil of moet verkoop nie. Dit sal ook jou eie geld wees wat jy daar belê het, want banke sal baie onwaarskynlik verbande toestaan vir luukse wonings in sulke areas.

Maar hoekom is dit dan anders in sommige townships? Die hoofrede is dat omtrent niemand in die townships oor eiendomsreg in die formele aktekantoor-sin van die woord beskik nie. Wonings in hierdie gebiede is dus verbruiksgoedere, soos ons ekonome sê, en nie kapitaal- of beleggingsgoedere nie. Banke sal nie met 'n tang aan sulke verbandlenings raak nie. Die wonings het geen finansiële sekerheidswaarde as waarborg vir verbandlenings nie. Alle bekende finansiële transaksionaliteite, met uitsonderings natuurlik, is dus steeds nie operasioneel in die townships nie.

Kontant bly veral koning in die townships se deursnee-buurte, waar die meerderheid onder nederige omstandighede woon. Bankkaarte word wel toenemend in spaza-winkels en ander township-besighede gebruik, omdat kaartlesers nou geredelik beskikbaar is. Maar dit is met kontant dat jy jou gunsteling-shebeen besoek, of jou shisa nyama (braaivleis) en boerewors reguit van die braaier af koop; tussen die rook van die oop vure en die watertand reuke van vet wat op die kole drup. Dit is jollie-patrollie heeltyd, met jou Black Label Quart in die hand wat nie die gebraaide vleis of boerewors vashou nie. Lekker kwaito-musiek blêr op die hi-fi uit 'n vorige era en deesdae ook die gewilde amapiano.

Vrolikheid van Korte Duur vir Immigrante

Dit is in die townships, met hul vrolike vibes op goeie dae, waar die onwettige immigrante hulself ook bevind, of bevind het voordat hulle vir hul lewens moes vlug. Baie van die vleis en boerewors en bier en meel vir die mieliepap het uit daardie “vreemdelinge” se spaza-winkels gekom.

Hulle kon verkoop omdat hul pryse goed was. Dit was beter as die spaza wat deur 'n Suid-Afrikaner bedryf is. En daar was 'n rede daarvoor. Die “vreemdelinge” leef uiters nederig. Hulle werk hard en vir lang ure, sewe dae 'n week. Daar is nie afdae nie. Daar is nie geld vir meer as net die mees basiese bestaansmiddele nie. Elke ekstra sent word in die besigheidjie teruggeploeg. Sy en sy familie se spaza is ook aan die agterkant sommer hul huisie. Die hele familie is op een of ander manier by die besigheid betrokke. Almal help, selfs die kinders, want baie van hulle kon nie plek in die township-skool kry nie.

Wat die “vreemdeling” se situasie en noodgedwonge ingesteldheid, soos hierbo beskryf, in ekonomiese terme beteken, is dat hulle 'n mededingende voordeel bo hul Suid-Afrikaanse mededingers het. Hulle kan dus hul ware teen beter pryse verkoop. Dit staan die Suid-Afrikaanse mededinger geensins aan nie. Inteendeel, dit maak hom diep die dinges in om te sien hoe potensiële kliënte by sy spaza verbystap om dieselfde ware goedkoper by die “vreemdeling” se spaza te gaan koop.

Ongelukkig is dit net daar waar ubuntu vergete raak. Daar word met 'n paar ander Suid-Afrikaanse spaza-winkel-eienaars indaba gehou, 'n paar tsotsis word nader geroep, iets in die hand gestop en in die oor gefluister — en die res is tragiese geskiedenis wat soos déjà vu in Suid-Afrika ervaar word, veral sedert 1994.

Maar gaan dit einde kry met ons huidige regering se skielike ontwaking oor 'n probleem wat meer as 30 jaar oud is en waarvoor daardie selfde regering pa moet staan? Die vraag is retories, want my opinie is dat dit nie sal gebeur nie. In elk geval nie voordat Afrika-lande wat die lande van herkoms van ons “vreemdelinge” is, baie beter presteer nie. Al bly Suid-Afrika in ekonomiese terme onderpresteer, is die trekkrag van die grootste ekonomie in Afrika net té groot. Die onwettige inkommers neem rasionele ekonomiese besluite, uit hulle oogpunt gesien: hulle weeg die potensiële Suid-Afrikaanse voordele op teen die waargenome nadele van hul eie lande van herkoms. Hulle tree dan op soos homo economicus (die ekonomiese mens) optree: as die voordele meer blyk te wees as die nadele, sal hulle deur doringdrade kruip en deur riviere vol krokodille swem. En as hulle eers hier is, is dit geensins onmoontlik om vir baie lank tussen 65 miljoen mense weg te kruip nie. En onthou: die township-mense wat nou veel meer by die Suid-Afrikaners se spaza-winkels betaal as wat hulle by die “vreemdelinge” s’n betaal het, gaan nie weer so ernstig March and March nie. Ná alles is hulle ook deel van die homo economicus-spesie wat uit hul oogpunt rasionele ekonomiese besluite neem.

My tese is dat as ons regering net daarin kon slaag om die tsotsis onder beheer te hou, dienste soos onderwys en gesondheid op 'n redelike standaard te bedryf, en die ekonomie te laat groei — wat die skepping van werksgeleenthede moontlik sou maak — bewegings soos March and March minder aftrek sou kry. Ek sien werklike ubuntu-ingesteldhede by gewone township-inwoners wat nie per se die vreemdelinge haat nie. Hulle is ontsaglik mededeelsaam en verdraagsaam, maar ook weens misdaad, werkloosheid, armoede en 'n tekort aan dienslewering deur die staat vatbaar vir beïnvloeding tot optrede wat teen hul normale ingesteldhede indruis.

Die kort en lank van my mening, op grond van praktiese en teoretiese ervaring en kennis van wat nog lank gaan voortbestaan as die township-leefwêreld in Suid-Afrika, is dat die stof weer sal gaan lê, die regering weer moeg sal raak om sy plig te doen, en dat die “vreemdelinge” weer hul intrek sal neem in die townships, waar die meerderheid bloot anderkant toe sal kyk en weer sal gaan koop waar dit die goedkoopste is. Was, spoel en herhaal.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die Universele Verklaring van Menseregte is in 1948 aanvaar in reaksie op die gruweldade van voor en tydens die Tweede Wêreldoorlog. Teen hierdie agtergrond bepaal Artikel 26(3) dat “ouers die eerste reg het om die soort opvoeding te kies wat aan hulle kinders gegee word.”

Hierdie bepaling weerspieël die beginsel dat die staat nie 'n monopolie oor die opvoeding en vorming van kinders behoort te hê nie, om te verhoed dat 'n staat sy mag misbruik om sy bevolking te vorm met staatsvoorgeskrewe waardes wat lei tot gruweldade.

Hierdie beginsel het ook neerslag in Artikel 28(b) in die Suid-Afrikaanse Grondwet gekry en gee aan kinders die reg “op gesinsorg of ouerlike sorg ...”. Die Kinderwet van 2005 gee aan ouers die plig om sorg aan kinders te verleen en hierdie sorg sluit in “leidinggewing, rigtinggewing en versekering van die kind se opleiding en opvoeding”. So 'n wetlike raamwerk behoort te verseker dat ouers in beheer is van die inhoud wat aan kinders oorgedra word. Volgens so 'n regsorde tree onderwysers op in die plek van ouers. Dit word saamgevat in die Latynse spreuk in loco parentis.

Groeiende Staatsbeheer oor Kurrikulum

Die 1995 Witskrif vir Onderwys is geskryf tydens die oorgang van apartheid na 'n nuwe demokratiese bedeling. Dit het 'n visie van demokratiese deelname en die beperking van onnodige staatsingryping uitgespreek. In die daaropvolgende ontwikkeling van die onderwysstelsel het die staat se invloed oor die inhoud van onderwys egter geleidelik uitgebrei. Onderwys is toenemend gebruik om staatsvoorgeskrewe waardes oor te dra eerder as om ouers te bemagtig.

In 2002 is 'n nasionale kurrikulumraamwerk ingevoer. Hierdie kurrikulum plaas groot fokus daarop om 'n seleksie van waardes van die grondwet oor te dra. In 2010 is assessering tot die raamwerk toegevoeg en die kombinasie staan bekend as die Kurrikulum- en Assesseringsbeleidverklaring (KABV). Sedert 2019 is omvattende seksonderwys ingevoer. Daar was heelwat teenkanting teen die invoer van seksonderwys. Die reaksie van die minister van Basiese Onderwys destyds was dat ouers wat nie saamstem met die seksonderwys nie, kan kies vir tuisonderwys of hulle kind na 'n onafhanklike skool stuur wat 'n ander kurrikulum as CAPS aanbied. In 2024 word die bekende BELA Wet bekragtig. Hierdie wet perk die magte in van beheerliggame van openbare skole, verhoog die straf vir die bedryf van 'n ongeregistreerde onafhanklike skool en skryf voor dat tuisonderwys programme in lyn met die nasionale kurrikulum moet wees. In 2025 word verandering aan die geskiedeniskurrikulum aangekondig. In 2026 was daar berigte oor inisiatiewe om 'n omvattende Palestynse leerplan in te voer in Suid-Afrikaanse skole.

Hierdie ontwikkelinge wys hoe die staat oor tyd toenemend die waardes wat aan die volgende geslag oorgedra word bepaal.

Uit die reaksie van die minister is dit dus duidelik dat ouers wat openbare skole gebruik nie kan verwag dat hierdie skole “in loco parentis” optree nie. Omdat die staat die inhoud van die kurrikulum voorskryf, is die onderwyser uiteindelik aanspreeklik teenoor die staat vir wat geleer word. Die onderwyser is dus eerder verteenwoordiger van die staat as verteenwoordiger van die ouer. Onderwysers tree dus eerder ten behoewe van die heersende staatsideologie op.

Die onderwysdepartement word gelei deur artikel 29(2) van die Grondwet wat voorsiening maak daarvoor dat kinders in openbare skole onderwys in hulle moedertaal kan ontvang, maar wat nie vereis dat daardie onderwys die waardes van die ouers moet respekteer nie. Ouers wat ander waardes aan hulle kinders wil oordra kan onafhanklike skole of tuisonderwys kies op eie koste. Ouers kan slegs die taal waarin die staatsvoorgeskrewe waardes oorgedra word bepaal, maar nie die waardes self nie.

Vir baie ouers is die oordra van hulle geloofsoortuigings aan hulle kinders 'n kernaspek van ouerskap. In Deuteronomium 6 staan geskryf: “... en hierdie woorde wat ek jou vandag beveel moet in jou hart wees en jy moet dit jou kinders inskerp.”

'n Christenouer wat ek ken het eens nie ingestem met die waardes in die staat se sekskurrikulum nie. Daarom het hy sy kind na 'n Anglikaanse skool gestuur. Volgens hulle webwerf is die skool gebaseer op historiese Christelike wortels en 'n Anglikaanse etos. Volgens historiese Anglikaanse etos behoort kinders in sulke skole onderrig te word volgens die Tien Gebooie, die Onse Vader en die Apostoliese Geloofsbelydenis. Volgens die Tien Gebooie is seks buite die huwelik verkeerd, en huwelik word verstaan as 'n verhouding tussen 'n man en vrou. As mens na die webwerf kyk behoort Christen ouers hulle kinders met 'n geruste hart na so 'n skool te stuur, sonder die vrees dat die staat se seks- en geslagsonderwys aan hulle kinders oorgedra word.

Wat die ouer egter ontdek het, was dat die skool wat sy kind bywoon, asook heelwat ander Anglikaanse skole ander waardes aan kinders oordra. Kinders word geleer oor homoseksuele verhoudings, dat geslag 'n sosiale konstruk is en dat mense self hulle geslag kan kies en hoe om veilige seks te bedryf sonder om VIGS op te doen.

Die ouer het sy misnoeë uitgespreek daaroor dat 'n skool ander waardes aan kinders oordra as die wat hulle voorgee om te onderskryf. Terwyl sy Facebook-plasings gewoonlik net 'n handjievol opmerkings ontvang, het hierdie plasing 870 opmerkings ontlok en is 55 keer gedeel. Meeste van die opmerkings val sy Christelike waardes aan of verdedig dit. Bykans niemand lewer kommentaar op die feit dat ouers die reg het om hulle waardes oor te dra aan hulle kinders, ongeag of hulle daarmee saamstem of nie. Bykans niemand is bekommerd daaroor dat 'n skool ouers mislei deur ander waardes oor te dra as wat hulle op hulle webwerf publiseer nie.

Die betrokke ouer se ervaring illustreer dat onafhanklike skole nie noodwendig die waardes van ouers respekteer nie. En wanneer ouers hierteen beswaar maak vind hulle dikwels min steun.

Die Brasiliaanse ervaring

Baie ouers kies tuisonderwys om hulle waardes aan hulle kinders oor te dra. Ook op hierdie terrein is die staat besig om ouers se vryheid in te perk. Artikel 51 van die BELA Wet wat onlangs ingevoer is bepaal dat tuisskolers 'n tuisonderrigprogram moet gebruik wat “hoofsaaklik die aanleer van inhoud en vaardighede dek wat ten minste vergelykbaar is met die betrokke nasionale kurrikulum wat deur die Minister bepaal is”.

Die spanning tussen ouergesag en staatsvoorgeskrewe waardes is nie uniek aan Suid-Afrika nie. In Brasilië het 'n hof onlangs beslis dat tuisskoolouers wat nagelaat het om seks en -geslagsonderwys vir hulle kinders te leer skuldig is aan kinderverwaarlosing. Sulke hofsake kan ook invloed uitoefen in Suid-Afrika, want Artikel 39 van die Grondwet bepaal dat “By die uitleg van die Handves van Regte– (c) kan 'n hof, tribunaal of forum buitelandse reg in ag neem.”

Die wet bevat dus min beperkings wat die minister van basiese onderwys verhinder om tuisskoolouers te dwing om die staatskurrikulum te volg.

Die geskiedenis toon dat wanneer die staat toenemend uitsluitlike beheer oor die inhoud van onderwys verkry en die rol van ouers verswak, die risiko van ideologiese beïnvloeding toeneem. Juis daarom is die reg van ouers om die opvoeding van hulle kinders te kies ná die Tweede Wêreldoorlog uitdruklik in die Universele Verklaring van Menseregte opgeneem. Omdat onderwys ook 'n prominente rol in die stryd teen apartheid gespeel het, het die 1995 Witskrif minder staatsbeheer oor onderwys beoog, juis om 'n herhaling van die gruweldade van apartheid te help voorkom.

Alhoewel daar in internasionale reg en in die Grondwet verskeie bepalings is wat die reg van ouers beskerm om die onderwys van hulle kinders te kies, word hierdie reg in die praktyk ondermyn deur ander artikels in die Grondwet, die skolewet en buitelandse hofuitsprake. Daar is egter steeds geleenthede om ouerbeheer oor onderwys terug te neem.

Eerstens moet ouers kennis neem dat daar goeie redes is om te argumenteer dat die KABV nie afdwingbaar is nie. Die nasionale kurrikulum is gepromulgeer in die vorm van die Kurrikulum- en Assesseringsbeleidverklaring (KABV). Dit is nie 'n wet of 'n regulasie nie. In die 2001 saak tussen die Departement van Onderwys en Harris is bevind dat beleid nie op dieselfde wyse as wette en regulasies afgedwing kan word nie. Slegs wette en regulasies afgedwing kan word. Dit sal dus moeilik wees om ouers en skole te dwing om bloot aan beleidsvoorskrifte te voldoen.

Tweedens het die Cape Home Educators onlangs 'n voorstel aan Parlement se Gesamentlike Konstitusionele Hersieningskomitee gestuur om die
Grondwet te wysig sodat onderwys wat buite instellings plaasvind, eksplisiet erken word. Hierdie voorstel gee op 'n onregstreekse wyse meer regte aan ouers. As hierdie voorstel genoeg steun kry en aanvaar word, kan dit as katalisator vir groter vryheid in onderwys dien.

Indien die reg ouers aanspreeklik hou vir die opvoeding van hulle kinders, maar die staat toenemend bepaal watter waardes aan daardie kinders oorgedra word, ontstaan daar 'n spanning tussen verantwoordelikheid en gesag. Die vraag is of hierdie balans nog in ooreenstemming is met die oorspronklike bedoeling van internasionale en Suid-Afrikaanse reg.

Nog artikels deur Bouwe van der Eems:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die gedagte dat kuns, wetenskap en tegnologie saamsmelt, is nie nuut nie. Ons kon dit al in Leonardo da Vinci se visuele dagboeke in die 15de en 16de eeu sien. Da Vinci was na my mening 'n besonderse genie. Ek sou nie verbaas gewees het as sy sketse van die liggaam en meganiese instrumente die publiek geskok het nie. Dit was skokkend, omdat dit nuut was.

In vandag se era kan ons seker die ontwikkeling van die KI- en digitale era ook so sien. Dit is vir ons nuut, want mense het kreatief begin dink. Dit is vir ons ongemaklik, want ons probeer dit verstaan. Terwyl ek my gedagtes oor KI in die kunsbedryf deel, het 'n paartjie intussen besluit om die Empire State Building uit te klim en 'n banier hoog in die lug in op te hou. Daarmee saam het hulle ook verloof geraak. Die hele uitklim-storie was natuurlik onwettig, maar in 'n mate steeds veilig genoeg vir talle handelsmerke om van dié geleentheid 'n bemarkingsgeleentheid te maak en hul eie boodskappe op die banier te plaas. Ek wik en weeg nog wat ek op so 'n banier sou plaas ... dalk in hierdie geval OntLaer se embleem, ek weet nie?

Die Empire State Building

Die twee inhoudskeppers, Angela Nikolau en Ivan Beerkus, is internasionaal bekend vir hul sogenaamde rooftopping-streke. Dis 'n vorm van stedelike verkenning waarin hulle wolkekrabbers, brûe en ander hoë strukture sonder amptelike toestemming uitklim om foto's en video’s vir sosiale media te skep. Op 1 Julie 2026 het die paartjie onwettige toegang tot die Empire State Building verkry en tot bo-op die gebou se antenna geklim.

Daarbenewens het hulle 'n swart banier oopgevou met die woorde: “When the power of love beats the love of power, the world knows peace,” waarna Ivan vir Angela uiteindelik gevra het om met hom te trou. Die dramatiese oomblik is op video vasgelê en het binne ure wêreldwye opslae gemaak. Ná die voorval is die inhoudskeppers deur die New Yorkse polisie (NYPD) in hegtenis geneem en van inbraak, misdadige betreding, roekelose lewensgevaar en die besit van inbrekersgereedskap aangekla. Die voorval het wêreldwye nuusopskrifte gehaal, nie net weens die romantiese verlowing nie, maar ook die ernstige veiligheids- en regsimplikasies daarvan. Ja, die liefde doen snaakse dinge aan 'n mens.

In die bemarkingswêreld het die egpaar se foto's in 'n sogenaamde herbruikbare visuele templaat verander. Dit gebeur wanneer 'n herkenbare beeld waarvan een element maklik verander kan word sonder om die oorspronklike visuele konteks te verloor. Talle besighede en skole, internasionaal en plaaslik, het hul fotoredigerings- en taalvaardighede gebruik om hul eie boodskappe op dié banier te plaas. Ondernemings soos Canva, Cisco, Currys, Caraway, Duolingo en Tarte Cosmetics het almal die oorspronklike beeld aangepas deur die teks op die banier met hul eie handelsmerkboodskappe of humoristiese advertensies te vervang. Die oorspronklike nuusfoto het dus binne enkele ure in 'n wêreldwye advertensiebanier verander.

Selfs die Suid-Afrikaanse kletsrymer, Jack Parow, het die woorde effens aangepas vir bemarkingsdoeleindes: “When the power of the jol beats the jol for power, the jol knows peace”.

Vanuit 'n bemarkingshoek staan die strategie om bestaande nuusgebeure of kulturele gesprekke vinnig te benut, ook bekend as trendjacking of moment marketing. Nando’s se humoristiese bemarkingskommentaar op Suid-Afrika se gebeure is 'n goeie voorbeeld hiervan. Volgens bemarkingsontleders lê die waarde van sulke veldtogte nie daarin dat hulle nuwe aandag skep nie, maar dat hulle relevant bly deur publieke aandag na die handelsmerk te herlei. Terselfdertyd waarsku kenners dat die oorbenutting van sulke raamwerke tot brand trend slop kan lei.

Groen Queen Elizabeth II

'n Vroeë voorbeeld van 'n soortgelyke tendens was die wêreldwye meme rondom Koningin Elizabeth II se rok in 2016. Tydens haar 90ste verjaarsdagvieringe het sy 'n helder neongroen uitrusting gedra, soortgelyk aan die sogenaamde "greenscreen"-agtergrond wat in film- en televisieproduksie gebruik word. Binne enkele ure is die foto deur duisende internetgebruikers gemanipuleer deur uiteenlopende beelde, advertensies en grappige boodskappe op die rok te plaas.

Koningin Elizabeth II was dus die draer van baie memes. Alhoewel die oorspronklike foto geen bemarkingsdoel gehad het nie, het dit tot 'n universele visuele raamwerk ontwikkel waarop nuwe betekenisse geskep kon word. Hierdie tendens demonstreer hoe digitale kultuur ikoniese beelde omskep in gedeelde kommunikasieruimtes wat voortdurend hergebruik en herinterpreteer word.

Op 'n tradisionele wyse word bemarking as die kuns van storievertelling gesien. Handelsmerke het hul eie narratiewe, advertensies en visuele identiteit ontwikkel om emosionele verbintenisse met verbruikers te bou. In die digitale era het hierdie benadering egter verander. Sosiale media, meme-kultuur en die spoed waarteen inligting versprei, het tot die ontwikkeling van 'n nuwe vorm van handelsmerkkommunikasie gelei, waarin sukses nie net noodwendig in die skepping van nuwe stories lê nie, maar ook in die vermoë om bestaande kulturele oomblikke kreatief te herinterpreteer.

Ons kan sê dat bemarking dus van storievertelling na storie-aanpassing verskuif het. Die hedendaagse bemarker is nou nie net ‘n skrywer van oorspronklike verhale nie, maar eerder die redigeerder van die internet se kollektiewe geheue, wat bestaande beelde, gebeurtenisse en gesprekke omskep in nuwe handelsmerkboodskappe.

Die Queen Elizabeth-meme en die Empire State Building-banier is nie net internetgrappies nie, maar illustrasies van 'n fundamentele verskuiwing in die kommunikasiewêreld. Waar handelsmerke vroeër gepoog het om hul eie stories te vertel, word sukses vandag toenemend bepaal deur hoe hulle by bestaande kulturele stories kan aanpas, herinterpreteer en binne ure in hul eie narratiewe kan inkorporeer. Hierdie verskuiwing bevestig dat die moderne aandagekonomie nie nét oorspronklikheid beloon nie, maar kulturele relevansie, spoed en kontekstuele intelligensie.

Die bemarker word dus nie meer as net 'n storieverteller gesien nie, maar ook as ‘n kurator en redigeerder van die internet se kollektiewe geheue. Die grootste uitdaging vir toekomstige handelsmerkkommunikasie lê nie daarin om eerste op 'n kulturele gebeurtenis te reageer nie, maar om sodanige gebeurtenisse op 'n verantwoordbare en kreatiewe wyse in handelsmerkkommunikasie te integreer.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In Amerika glo amper 9 uit elke 10 huishoudings hulle kraanwater is ongesond, en 8 uit elke 10 is spesifiek bekommerd oor mikroplastiek in hul kraanwater — 'n bekommernis wat volgens die bedryf se eie opnames in twee jaar met 400 persent gegroei het. Die antwoord op daardie angs is 'n florerende mark van omgekeerde-osmose-filters, glasbottels met name wat soos Skandinawiese gletsers klink, vlekvryestaal-kosblikkies in plaas van goeie ou Tupperware, “mikroplastiek-detoks”-filtreerstelsels wat as gesondheidsbelegging bemark word.

Indien mense vra of die mikroplastiekpaniek dalk die wetenskap vooruitloop, dan word 'n mens behandel asof jy in die openbaar getwyfel het of rook longkanker veroorsaak. Die anti-mikroplastiek-beweging duld nie ketters nie. Dis presies hoe 'n ortodoksie klink terwyl dit gevorm word. Nie deur bewyse of data noodwendig nie, maar deur die toenemende sosiale koste om dit te bevraagteken.

Die studie wat die hele paniek in 2024 aan die groot klok gehang het, was 'n artikel in die New England Journal of Medicine wat mikro- en nanoplastiek in die karotisplaak van 304 pasiënte gemeet het, met 'n meer as viervoudig verhoogde risiko van hartaanval, beroerte of dood by dié met plastiekdeeltjies. Dit is die syfer wat sedertdien in koerantberigte, TikTok-video’s en waterfilter-advertensies as bewys gebruik word.

Wat selde saam met die syfer verskyn, is dat ander navorsers binne weke in dieselfde vaktydskrif daarop gewys het dat die studie geen kontrole-monsters uit die operasiesaal self geneem het nie, en dat operasiesale — met hulle buise, sakke en instrumente — self ryklik met presies daardie plastieksoorte “besmet” is. Selfs die outeurs erken hulle studie bewys geen oorsaak-en-gevolg nie. 'n Enkele, moontlik-besmette, nie-oorsaaklike waarneming is dus die grondslag waarop 'n hele generasie se huishoudelike gedrag (ten minste in die welvarende Weste) verander word.

Die Amerikaanse sielkundige Rob Henderson beskryf die idee van “luxury beliefs” oftewel welvaartsoortuigings as daardie oortuigings wat status aan die elite gee teen byna geen persoonlike koste nie, terwyl die werklike koste op laer klasse afgewentel word. In sy Amerikaanse konteks verwys Henderson na dinge soos die ontbefondsing van polisie of die verwerping van die huwelik as instelling. Mikroplastiekpaniek is nie noodwendig 'n oortuiging wat mense verkondig soos 'n luuksheids- of welvaartsoortuiging nie, maar 'n bekommernis wat jy jou kán veroorloof om te koester, en waarop jy kán reageer met tyd, kennis en geld wat die meeste van die mensdom nooit sal hê nie. So ek noem dit dus eerder 'n luxury concern, oftewel luuksheidsbekommernis

Opvoerige Seine

Die kern van die vertoning gaan eintlik oor die sosiale sein wat mense deur dit wil stuur. Mikroplastiek het 'n kodewoord geword vir 'n baie spesifieke soort status van ingelig wees. Dat jy die regte podsendings luister, die regte nuusbrief lees, die regte artikel raakgesien het voor jou vriende. Dis minder 'n virtue signal as 'n teken van oorwoë belesenheid.

Dis ook nie die eerste keer dat 'n gesondheidskrisis se erns eweredig is aan die inkomste en die belesenheid van dié wat daaroor praat nie. Die appelpaniek van 1989 het binne weke skoolkafeterias en supermarkrakke in die VSA leeggemaak op grond van 'n studie wat later as oordrewe beskryf is. 'n Britse regeringspaneel en 'n VN-paneel het destyds albei bevind daar was geen wesenlike gesondheidsrisiko nie.

Die organiese-kosbeweging, die kruistog teen gluten onder mense sonder seliakie oftewel “celiac disease”, die anti-GMO-paniek wat glad nie omgee vir die landbou-opbrengste waarop armer lande staatmaak nie — nie een van hierdie foefie-vrese het by mense begin wat honger was nie, maar by 'n stedelike, opgevoede middelklas met tyd en geld om oor voedselsuiwerheid te bepeins, en 'n gehoor om dit mee te deel.

En toe verbruikers uiteindelik op “BPA-vrye” bottels aangedring het, het vervaardigers die bisfenol-A doodeenvoudig met bisfenol-S vervang — chemies byna identies, en volgens latere studies ewe hormoonontwrigtend, indien nie erger nie. Verbruikers in die welvarende Weste betaal graag 'n premie vir 'n etiket al verander dit min aan hul of ander se werklike risiko. Mense vind gemoedsrus in 'n ritueel, en is te trots of te gemaklik in die trop se middel om dit te bevraagteken.

Terug by mikroplastiek. Dit is vandag so alomteenwoordig, in ons bloed, plasenta, moedersmelk en lewers sedert die eerste bevestiging in menslike weefsel in 2004 dat die idee van 'n “skoon” kontrolegroep om werklik te meet of dit 'n probleem is, byna onmoontlik geword het. Sonder 'n werklik onblootgestelde bevolking kan navorsers assosiasies waarneem, maar oorsaaklikheid feitlik nie bewys nie. Selfs die mees deeglike oorsigstudies beskryf die bewyse vir skade aan voortplanting, spysvertering en longe steeds as “vermoedens”, op grond van “matige” gehalte getuienis. Nie as bewese feit nie.

Selfs die VN se eie Voedsel- en Landbou-organisasie erken dat 'n gebrek aan gevalideerde ontledingsmetodes reguleerders tans verhoed om enige duidelike gesondheidsrisiko vas te stel. Dit beteken nie mikroplastiek noodwendig onskadelik is nie. Dit beteken wel dat die huidige vlak van sekerheid nie naastenby die klimaat van paniek — of die selfvoldane vertelling daaroor by die etenstafel — regverdig nie. Wat ons wél met feite kan sê, is dat plastiek kos goedkoper en veiliger gemaak het. Dit help voedselverlies en -vermorsing verminder deur raklewe te verleng en voedselkwaliteit te beskerm, in 'n wêreld waar reeds sowat 'n derde van alle voedsel vermors word voor dit ooit geëet word. Sonder plastiek sou daardie syfer nog hoër gewees het. Die sogenaamde “sakkie-ekonomie” waar sjampoe, sout, wasgoedseep, koffie ens. in klein plastieksakkies aan miljoene mense in Suidoos-Asië en Afrika verkoop word is juis dit wat gereeld deur “besorgde” aktiviste as omgewingskandaal uitgekryt word. Wat hulle selde byvoeg, is dat dit ook 'n presiese oplossing vir kontantvloei-armoede is: mense wat van dag tot dag leef, koop nie klein pakkies uit gemaksgevoel nie, maar omdat 'n groot verpakking se voorafbetaling eenvoudig nie in hulle begroting bestaan nie.

Plastiek het ook medisyne herskep. Sedert 1999 beveel die Wêreldgesondheidsorganisasie, UNICEF en die VN Bevolkingsfonds gesamentlik aan dat outomaties-deaktiverende spuite by alle inentings gebruik word, juis omdat hergebruikte naalde MIV, hepatitis B en hepatitis C versprei het.

Dit is 'n vreemde wêreld waarin ons leef waar bekommerde verbruikers in die welvarende Weste paniekerig raak oor 'n plastiekhouer op hul kombuistoonbank, terwyl 'n kliniek in 'n arm land juis op daardie soort plastiek staatmaak om 'n kind veilig teen masels in te ent.

Wanneer dit kom by water het die WGO en UNICEF in 2025 gerapporteer dat 2,1 miljard mense (een uit elke vier mense op aarde) steeds nie toegang tot veilig bestuurde drinkwater het nie. 106 miljoen drink steeds regstreeks uit onbehandelde oppervlakwater. Die welvarende Westerling kan oor die bottel worry. Vir 'n kwart van die mensdom is die vraag nie of daar mikroplastiek in die water is nie, maar of daar water is.

Ten slotte, ek erken dat mense opreg oor mikroplastiek mag bekommerd wees en dit mag dalk in die toekoms duidelik word dat mikroplastiekpaniek geregverdig is soos wat die navorsing oor byvoorbeeld asbes ook later eers bekend geword het. Maar soos met alle dinge in die lewe gaan besluite oor voordele en nadele, afwegings en prioriteite.

Daar is sekerheid oor wat plastiek reeds vir die armes en die wêreld gedoen het, en onsekerheid oor wat mikroplastiek werklik aan enigiemand doen. 'n Samelewing wat homself roem op ingeligte beleidskepping en besluitneming behoort eers die sekerhede aan te spreek voor dit paniek oor die onsekerhede saai.

Om dus oor mikroplastiek bekommerd te wees, is moontlik nie irrasioneel nie. Maar om te vergeet wat plastiek vir die armes gedoen het — ter wille van 'n gevoel van ingeligtheid wat net die welgesteldes kan bekostig om te vertoon — is kortsigtig en 'n sosiale sein van 'n ander soort. Dit stuur bloot die sein dat jy net die nuutste hoofstroomartikel gelees het, maar nie daaroor gedink het nie.

Nog artikels deur Daniël Eloff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Suid-Afrika se Grondwet is nie geskryf om net gewilde menings te beskerm nie. Die ware toets van 'n grondwetlike demokrasie is of dit ook die regte van mense beskerm wie se oortuigings weens die tydsgees skielik ongewild of omstrede raak. Dit is juis waarom die toenemende vyandigheid teenoor Suid-Afrikaanse Jode wat hulself polities as Sioniste identifiseer, elke burger behoort te bekommer.

Die debat gaan nie daaroor of iemand met Sionisme saamstem of nie. Die debat gaan daaroor of Suid-Afrikaners die reg het om 'n wettige politieke, godsdienstige of kulturele oortuiging te hê sonder om daarvoor geïntimideer, belaster of gediskrimineer te word.

Vir die meeste Jode beteken Sionisme eenvoudig dat die Joodse volk, soos enige ander volk, die reg op selfbeskikking in hul historiese vaderland het. Mense het natuurlik die reg om met daardie oortuiging te verskil. Hulle mag Israel kritiseer, sy regering bevraagteken of die Palestynse saak ondersteun.

Die Grondwet beskerm daardie reg, soos vervat in Artikels 15 en 19 in die Handves van Menseregte. Maar presies dieselfde Grondwet beskerm ook die reg van Jode om hulself as Sioniste te identifiseer. Die probleem begin wanneer die woord “Sionis” ophou om 'n beskrywing te wees en 'n monster word. Dink aan die paaiboelies waarmee ouers kinders bang maak.

Stigmatisering Ondermyn Politieke Regte

Politieke paaiboelies het geen vaste gesig nie. Hy het geen vaste vorm nie. Vir een mens is hy 'n monster onder die bed. Vir 'n ander is hy iets wat in die donker skuil. Sy krag lê juis daarin dat hy enige vorm kan aanneem. Hy word alles waarvoor die spreekwoordelike kind reeds bang is.

In sekere politieke en aktivistiese kringe gebeur die paaiboelie- of selfs sondebok-effek met die woord “Sionis”. Die woord word al hoe minder gebruik om 'n werklike politieke oortuiging te beskryf. Dit word gebruik as 'n houer waarin byna enige beskuldiging gegooi kan word. As iemand kapitalisme haat, is die Sionis glo daarvoor verantwoordelik. As iemand kolonialisme haat, is die Sionis die skuldige. As iemand verskynsels soos oorlog, rassisme, armoede, media-invloed of internasionale politiek wil verklaar, verskyn dieselfde antwoord telkens weer. “Dis die Sioniste.” Sonder om werklik eers te verstaan wat Sionisme is om enige skakelende omskrywing or argument te waag.

Die beskuldigings weerspreek mekaar dikwels. Sioniste word daarvan beskuldig dat hulle wit oppergesag bevorder, maar terselfdertyd ook daarvan dat hulle multikulturalisme aanmoedig.

Hulle word beskuldig dat hulle kapitalisme beheer, maar ook dat hulle revolusionêre linkse bewegings dryf. Hulle word beskuldig dat hulle vlietende kosmopolitiese buitestaanders is, maar ook dat hulle aggressiewe nasionaliste is. Oor eeue heen is Jode dikwels op presies dieselfde manier uitgebeeld. Hulle is in verskillende tye van heeltemal teenstrydige dinge beskuldig, afhangende van wat 'n samelewing op daardie oomblik gevrees het. Vandag sien ons hoe sommige antisemitiese narratiewe en sekere vorme van anti-Sionistiese retoriek dieselfde patroon volg.

Die woord “Sionis” word die nuwe houer vir elke politieke, ekonomiese en maatskaplike frustrasie. Wanneer dit gebeur, hoef die gronde vir beskuldigings nie eers bewys te word nie. Sodra iemand as 'n “Sionis” bestempel is, word hy of sy vir sommige mense outomaties verbind aan alles wat verkeerd is met die wêreld. Want die oomblik wanneer 'n wettige identiteit in 'n universele sondebok verander word, raak dit maklik om mense nie meer as individue te beoordeel nie, maar as die verpersoonliking van alles wat verkeerd is. Geen Suid-Afrikaner behoort sy grondwetlike beskerming te verloor bloot omdat ander besluit het om sy identiteit in 'n simboliese monster te verander nie. Die Grondwet beskerm nie net gewilde oortuigings nie. Dit beskerm juis die reg van minderhede om hul identiteit vreedsaam uit te leef, selfs wanneer daardie identiteit ongewild is. As ons toelaat dat “Sionis” vandag 'n etiket word wat alle kwaad verteenwoordig, skep ons 'n beginsel wat môre teen enige ander minderheid gebruik kan word.

Die geskiedenis wys dat die naam van die sondebok verander. Maar die meganisme bly altyd dieselfde. En daarom gaan die reg om 'n Sionis te wees uiteindelik oor veel meer as Sionisme.

Dit gaan oor die reg van elke Suid-Afrikaner om nie deur vrees, stereotipes en demonisering van sy menswaardigheid en grondwetlike beskerming ontneem te word nie.

Nog artikels deur Barend Wesseloo:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Ek lees die afgelope tyd vir my seuntjie van Paddington, die beertjie uit donker Peru. Hy is mal oor die vreemde beertjie wat by die Londense treinstasie aankom met 'n etiket om sy nek, 'n marmeladebroodjie onder sy hoed, en die vaste versekering dat misverstande uiteindelik met goeie maniere opgelos kan word.

Maar terwyl ek saans vir my kind lees oor die beertjie uit donker Peru, lyk Peru se werklike hedendaagse toekoms skielik minder donker.

Keiko Fujimori, die nuut verkose president van Peru, se onlangse oorwinning is allesbehalwe so eenvoudig soos Paddington se wêreld. Daar is geen marmelade-onskuld en 'n warm huishouding in Windsor Gardens wat alle probleme vinnig oplos nie.

Die nuwe Peruviaanse president in wagting se familienaam is in Peru 'n wond sowel as 'n wapen. Vir sommige Peruviane simboliseer dit orde, stabiliteit en die nederlaag van die Shining Path, die Maoïstiese terreurbeweging wat Peru van 1980 af in 'n bloedige interne oorlog gedompel en tienduisende mense se dood help veroorsaak het.

Vir ander herinner die naam Fujimori aan bendes, korrupsie en die outoritêre versoeking wat homself altyd as noodsaaklikheid en in die belange van die volk voordoen, soos Camus na verwys het.

En tog, ten spyte van al die geskiedkundige bagasie, het Fujimori gewen.

Skeptisisme oor Ou Beloftes

Ná jare van politieke chaos, nege presidente in tien jaar, misdaad, ekonomiese onsekerheid en die eindelose herverpakking van progressiewe en sosialistiese beloftes, het genoeg kiesers in Peru besluit dat die status quo verander moet word en is die beloftes nie meer geglo nie.

Sosialisme is in groot dele van Suid-Amerika nie meer die romantiese alternatief vir die Establishment of die beskermer teen beweerde kapitalistiese uitbuiting nie. Sosialisme in Suid-Amerika was vir dekades die establishment. Dit was die heersende taal van die regerings, die NRO’s, die grondwetlike hervormers, die revolusionêre bittereinders en die intellektuele klas wat namens “die volk” praat terwyl die volk self al hoe armer geword en meer onveilig gevoel het.

Links-progressiewe idees blaas die aftog in Suid-Amerika en nie omdat die kontinent skielik Hayek ontdek het, of omdat kiesers in die Andes nou saans Von Mises lees nie. Eerder is dit blote uitputting en hul geduld wat opgeraak het. Die progressiewe maatskaplike en ekonomiese agenda in Suid-Amerika het lank genoeg regeer om nou verantwoordelik gehou te word. Klink nogal bekend?

Peru is net die jongste Suid-Amerikaanse land wat genoeg gehad het.

Keiko Fujimori se oorwinning is daarom meer as die terugkeer van 'n omstrede politieke dinastie. Dit is nog 'n teken dat die “pienk gety” wat eens oor Latyns-Amerika gespoel het, besig is om weg te trek. Die werklikheid van misdaad, armoede, korrupsie en uitbuiting troef nou die mooi beloftes van abstrakte “bevryding” en die “regstel” van die verlede. Haar teenstander, Roberto Sánchez, het die geykte sosialistiese aanbod in sy veldtog gemaak, insluitend 'n nuwe grondwet (vir jare 'n gunsteling politieke belofte in Suid-Amerika), groter staatsbeheer, ensomeer. Die oudpresident se dogter het net-net gewen met die einduitslae wat toon dat die konserwatiewe kandidaat met 50,135%, oftewel 9 223 396 stemme, voor Roberto Sánchez se 49,865%, oftewel 9 173 755 stemme, geëindig het.

Sedert Javier Milei se oorwinning in Argentinië het die vasteland se politiek sigbaar verander. Die Dominikaanse Republiek, El Salvador, Panama, Ecuador, Bolivië, Honduras, Chile, Costa Rica, Peru en nou ook Colombië, het almal op verskillende maniere gewys dat die ou progressiewe- en sosialistiese heerskappy nie meer vanselfsprekend is nie. Hierdie lande is nie almal ideologies identies nie. Maar almal het in onlangse verkiesings die status quo verwerp.

Klaar met misdaad wat as 'n sosiale verskynsel verduidelik word maar nooit gestop word nie.

Klaar met korrupsie wat altyd die skuld van vorige regimes is. Klaar met grondwette herskryf terwyl strate onveilig bly.

Klaar met “dekoloniale” taal wat niks doen aan die prys van brood nie.

Klaar met die Weste se internasionale NGO-klas wat demokrasie meet aan die hoeveelheid regte in 'n beleidsdokument, eerder as aan die vermoë van 'n regering om die basiese kontrak tussen burger en staat na te kom.

Nuwe Golwe

Die lande het nie almal dieselfde politieke oplossing gekies nie. Maar hulle het almal teen dieselfde ding gekies, naamlik teen 'n politieke klas wat lank genoeg die taal van bevryding gepraat het om bloot net self die nuwe bewakers van verval te word. In dié sin is die regse swaai in Latyns-Amerika nie 'n ideologiese bekering nie. Dit is 'n anti-establishment opstand teen 'n progressiewe establishment.

Die Trump-administrasie se aftakeling van USAID en sy breër skuif weg van progressiewe ontwikkelingsdiplomasie het nie hierdie verkiesingsuitslae per se veroorsaak nie. Maar dit het heel waarskynlik iets in die atmosfeer op die vasteland verander. Vir dekades was daar 'n transnasionale progressiewe infrastruktuur bestaande uit fondse, programme, konferensies, kundiges en projekte wat aan Latyns-Amerikaanse progressiewe regerings 'n sekere morele beskerming gebied het. Daardie beskerming is nou byna weg. Washington preek minder oor “governance” en praat meer oor belange, grense, energie en veiligheid. Dit kan natuurlik verander in 'n post-Trump regering, maar vir nou is dit die realiteit.

Selfs Venezuela, die groot gees van een-en-twintigste-eeuse sosialisme, fluister nou die taal van privaat kapitaal. Ná die jongste politieke skokke in Caracas, en veral ná die onlangse aardbewing wat die land gedwing het om Amerikaanse en ander internasionale hulp te versoek. Ná jare van anti-imperialistiese retoriek maak Caracas nou die deur oop vir belegging, markmeganismes en die soort buitelandse samewerking wat vroeër as verraad beskryf sou word.

Tans bly net Brasilië se progressiewe regering as die groot uitsondering in Suid-Amerika oor. Maar selfs Brasilië staan nie buite die stemming van die vasteland nie. Die land hou in Oktober vanjaar ‘n nasionale verkiesing.

Die nuwe konserwatiewe en vryemarkregerings in Suid-Amerika het groot verandering teweeg gebring. Bukele se El Salvador het misdaad dramaties laat val, maar teen 'n prys wat burgerregte-aktiviste met goeie rede ontstel. Milei se Argentinië het inflasie begin tem, maar die maatskaplike pyn van sy skokterapie is werklik. Noboa se Ecuador probeer belegging en staatsgesag herstel, terwyl hul veiligheidskrisis nog lank nie verby is nie.

Kiesers in Suid-Amerika beloon tans politici wat iets anders belowe en dan meetbaar regkry. Hulle wil minder ideologie hê en meer uitkomste, minder taal oor bevryding en meer veilige strate, minder praatpolitiek en meer kos op die rakke.

Nog artikels deur Daniël Eloff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Daar word hoog opgegee, veral deur politici (met groot trots), dat Suid-Afrika 'n outonome eenheidstaat is. Dit gebeur veral wanneer ons regering byvoorbeeld aangevat word oor ons buitelandse beleid, wat duidelik anti-Westers en ten gunste van baie outokratiese state is.

As president Trump van die VSA dan ook nog uitvoerende opdragte onderteken wat Suid-Afrikaanse burgers raak – soos om aan Suid-Afrikaanse minderhede voorkeurstatus as wettige immigrante toe te staan – dan kap ons regering terug: “Dis nou inmenging in die sake van 'n soewereine staat!”

Wat ons de jure-situasie aanbetref – te wete dat ons 'n internasionaal erkende, outonome eenheidstaat met ons eie Grondwet en grondgebied is – dit is onbetwisbaar. Maar dan is daar die de facto-situasie, wat baie vrae laat ontstaan oor die “eenheid” in eenheidstaat. In watter mate het ons daarin geslaag om die uiters heterogene Suid-Afrikaanse bevolking (wat doelbewus en onbeskaamd deur die leiers van die apartheidsregering aangemoedig is — en dikwels gedwing is — om hul diverse kulture en identiteite te handhaaf) in 'n Suid-Afrikaanse nasie met ’n eenheidskarakter te laat transformeer?

Dit was tog duidelik die doelstelling van Madiba met sy versoeningsbenadering en versoenende optredes. Dit was ook dié van wyle aartsbiskop Desmond Tutu met sy reënboognasie-karakterisering. “Ons is verskillend, maar ons is een,” was die onderliggende betekenis van daardie simbool van Suid-Afrika. Sowel Madiba as die geliefde aartsbiskop het weliswaar daarin geslaag om tydens hul ampstermyne en daarna die deursnee-Suid-Afrikaner te laat voel en glo dat ons nou uiteindelik, ná apartheid, 'n verenigde nasie begin bou het wat 'n nasionale kultuur of identiteit sou kon aanneem.

Grondwet as Vertrekpunt

Die aanvaarding van ons nuwe Grondwet van ná 1994 vir alle landsburgers, wat al as die beste ter wêreld beskryf is, was ongetwyfeld die vertrekpunt vir die demokratiese Suid-Afrika se genesis.

Die aanvaarding van ons veeltalige nasionale volkslied, Nkosi Sikelel’ iAfrika, was ook simbolies van 'n soeke na groter eenheid. Dit het deels geslaag, hoewel sekere taalgroepe sekere dele van die volkslied moeilik bemeester weens 'n gebrek aan taalvaardigheid in die betrokke tale. Daar is ook by sommige Suid-Afrikaners 'n afkeer van sekere dele van die volkslied wat slegte herinneringe oproep. Maar gelukkig dra die jonger geslag nie daardie afkeer nie en sing hulle die volle volkslied uit volle bors, al is dit dikwels bloot weens memorisering.

Ongelukkig het “eenheid” gedurende Madiba se ampstermyn nooit ten volle gerealiseer nie. Sy ampstermyn was bloot te kort. Sy swak gesondheidstoestand en sy marginalisering deur sy eie party, die ANC, het sy strewe na eenheid vir die hele nasie ook 'n groot terugslag gegee. As opvolger moes president Mbeki se sentrale fokus verskuif na die bestuur van die Suid-Afrikaanse volkshuishouding, wat nie juis Madiba se sterkpunt was nie.

Ongelukkig het Mbeki se “Two Nations”-retoriek egter die eenheidsideaal groot skade aangedoen. Van die reënboognasie-strewe van die geliefde aartsbiskop het daarna ook toenemend nie veel oorgebly nie; dit het selfs in die aartsbiskop se leeftyd al begin verdwyn soos mis voor die son — wat Tutu letterlik tot trane gedryf het in die openbaar.

Sosio-kulturele verskille is nie alles nie

'n ​Mens kan in 2026 nog steeds soos die aartsbiskop treur oor die feit dat Suid-Afrika as eenheidstaat — in sosio-kulturele terme — in baie opsigte steeds onverenig voorkom.

Maar, dit gesê, daar is gelukkig 'n hele paar eienskappe wat ons tog na 'n eenheidstaat laat lyk — in die de facto, sosio-kulturele sin van die woord. Ons is dankbaar daarvoor. Kom ons kyk na 'n paar daarvan wat buitelanders ook as deel van 'n unieke Suid-Afrikaanse kultuur of identiteit beskou, en wat op groter eenheid dui.

​Die “braai-kultuur” (sosiale kohesie deur kos) is waarskynlik die sterkste kulturele gemene deler. Van die shisa nyama in die townships tot die Sondagbraai in die voorstede — vleis en oop vure is iets wat oor rasse- en klasgrense heen gedeel word. Buitelanders sien dit as ons nasionale tydverdryf. Pap en braaivleis ken ons almal, asook boerewors en chakalaka.
​Sport is die “groot vereniger”: Die Springbokke (rugby), die Proteas (krieket) en Bafana Bafana (sokker). Buitelandse media skryf gereeld oor hoe sport — veral die Springbokke se opeenvolgende Wêreldbeker-oorwinnings — 'n unieke, intense (al is dit dikwels tydelike) gevoel van nasionale trots en eenheid skep wat min ander dinge kan vermag.

Veeltaligheid en eiesoortige Suid-Afrikaanse woorde dra sy merk. Buitelanders vind ons vermoë om bykans naatloos van een taal na 'n ander oor te skakel, of selfs om in een gesprek 'n unieke dialek van tale en woorde te gebruik, baie fassinerend. Woorde, begrippe en frases soos “lekker”, “bakkie”, “robot” (vir verkeerslig), ubuntu en just now word internasionaal herken as kenmerkend Suid-Afrikaans, ongeag jou moedertaal.

Musiek en dans is uitvoerprodukte, van Ladysmith Black Mambazo en Paul Simon se Graceland-era af tot by die wêreldwye ontploffing van Jerusalema en die latere Amapiano-styl — en nog vele meer, soos Miriam Makeba, Yvonne Chaka Chaka, en Johnny Clegg en Savuka.

Die wêreld beskou Suid-Afrikaners as mense met 'n diep, ingebore ritme en die vermoë om deur musiek te protesteer, te treur en fees te vier, met uitsonderlike sangstemme. Selfs sangers uit minderheidsgroepe, soos die Afrikaners, tree dikwels op internasionale verhoë op en het al bekende name geword. ​Deursettingsvermoë en vergewensgesindheid: Suid-Afrikaners word dikwels deur buitelanders bewonder vir hul deursettingsvermoë en vergewensgesindheid.

Alle Suid-Afrikaanse groepe het al groot traumas moes oorleef. Daar was oorloë teen magtige vyande, onderdrukking deur koloniale moondhede, erge onderdrukking van een interne bevolkingsgroep of stam deur 'n ander, en die moord op populêre leiers. Tog kon die meeste Suid-Afrikaners mekaar in 'n mate vergewe. Nie sonder wrywing en seer wat nog diep lê en lank sal neem om te genees nie — indien ooit.

Ons slaag dus tog daarin om aan te beweeg as 'n sosio-kulturele eenheidstaat-in-wording in Suid-Afrika. Ons is "a work in progress" en dit is baie bemoedigend teen die agtergrond van ons huidige sosio-ekonomiese verval, waaroor ons baie skryf en praat. Dit laat ons dikwels vergeet van die positiewe verwikkelinge, soos uitgelig in hierdie artikel.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die DA kan tans heel gelukkig en selfversekerd voel. Hul peilingsyfers lyk gesond, en hulle is steeds die tweede grootste politieke party in Suid-Afrika. Hulle het onlangs 'n tussenverkiesing in Emfuleni gewen en sodoende in onbekende ANC-waters inbeweeg, terwyl hulle ook in tussenverkiesings in Rustenburg met groot oorwinnings weggestap het. Waar hulle regeer, is omstandighede ooglopend beter as die verslegtende gemors wat deur ANC-wanbestuur veroorsaak word.

Hulle het 'n suksesvolle en ordelike nasionale verkiesingskonferensie gehou waar Geordin Hill-Lewis tot leier van die party verkies is. Die party het nie ná die verkiesing van 'n diverse dog verdienstelike leierskapspan in verwyte en faksiegevegte verval nie. Dit is geen geringe prestasie in Suid-Afrikaanse politiek nie. Dit het bowenal weer eens bewys dat dit, anders as te veel ander partye, nie ‘n party is wat rondom ‘n enkele persoonlikheid gebou is nie. Hulle vervul steeds die opposisierol beter as enigiemand anders — ondanks hul rol in die regering van nasionale eenheid (RNE).

Om billik te wees, het die land 'n party soos die DA nodig. Een wat mense toenemend rondom gesondeverstand-waardes en goeie regering kan verenig. Hoewel ek persoonlik hewig gekant is teen 'n tweepartystelsel, is dit minstens positief dat 'n groeiende getal mense van alle rasse hul platform ondersteun en onderskryf. Dit is voordelig dat nispartye bestaan om alternatiewe te bied, maar Suid-Afrika in die algemeen sal nie baat by algehele verkiesingsbalkanisering nie.

Die land sou werklik slegter daaraan toe wees sonder hulle, of met 'n verswakte en gekompromitteerde DA.

'n Eie-doel in die Doodsnikke

Nietemin het bykans al die omstredenheid wat die afgelope twee jaar uit die DA gekom het een bron: John Steenhuisen. En omstredenheid is iets wat die party tans allermins kan bekostig.

Ek het op hierdie blaaie en elders betoog dat Steenhuisen 'n eienaardige en uiteindelik teleurstellende keuse as leier van die DA was. Dieselfde geld vir sy aanstelling as minister van landbou. Sy problematiese persoonlike geldsake, twyfelagtige besluitneming en bowenal swak verkiesingsrekord is van die redes waarom sy termyn aan die stuur van die DA 'n vergeetbare een sal wees.

Die besluit deur Hill-Lewis om hom as minister te verwyder, was na my mening verstandig en noodsaaklik. Steenhuisen is ten minste steeds die adjunkminister van handel en nywerheid. Dit is inderdaad 'n afgradering, maar hy bly 'n parlementslid en hoëvlak-staatsdienaar met 'n mate van aansien en aansienlike geldelike voordele. Byna alle DA-kiesers kan net daarvan droom om in daardie rolle te dien.

Daarom is die metafoor van 'n laat eie doel — aangesien ons nou in sokker- of voetbalmodus is; ek weet ek is — gepas om Steenhuisen se onlangse onderhoud met News24 te raam: om vuil wasgoed in die openbaar te was enkele maande voor 'n hewig betwiste verkiesing. Enkele tersaaklike punte verdien vermelding.

Hy is korrek wanneer hy sê dat sommige wit mense, Afrikaners in die besonder, nooit vir die DA sal stem nie. Steenhuisen is ook korrek om tribalisme en selfs rassisme as redes hiervoor te noem, en as redes waarom hulle nie die DA se waardes en visie onderskryf nie.

Dit is egter nie net wit mense in die algemeen en Afrikaners in die besonder wat nooit vir die DA sal stem nie. Baie bruin en swart mense sal ook nie vir hulle stem nie. Jy hoef maar net die kommentaarafdeling van enige groep of artikel oor hierdie onderwerp te besoek vir onweerlegbare bewys hiervan. En die redes is min of meer dieselfde as dié wat Steenhuizen aan AfriMAGA toeskryf. Geen etniese of kulturele groep in hierdie land is homogeen wanneer dit by politiek kom nie. Daar is breë tendense en patrone, en hoewel 'n grootskaalse swewende stem steeds grootliks 'n hersenskim is, stem lede van dieselfde etniese groep uiteenlopend vir verskillende partye, of kies hulle om glad nie te stem nie. Baie swart mense voel steeds nie tuis in die DA nie, en verwerp die party se liberalisme en die gepaardgaande ideologiese grondslag. Sommige van hul redenasies stem ooreen met dié van regse Afrikaners. Dit is bloot 'n feit, en as dit nie so was nie, sou die DA onder Steenhuizen 'n veel groter aandeel swart stemme getrek het as wat wel die geval was.

Steenhuisen is teleurgesteld oor Hill-Lewis se skynbare knieval voor AfriMAGA, 'n etiket wat hy nie werklik omskryf nie, maar wat oënskynlik populistiese Afrikaners sou insluit wat president Donald Trump ondersteun, asook die organisasies wat hom hof toe gesleep het oor bek-en-klouseer-entstowwe. Dit is die sogenaamde “tribaliste” waarna hy verwys. Maar dit is hier waar dinge troebel raak. Hy erken nie hoe sy eie optrede daartoe kon bygedra het dat Afrikaners in die algemeen, en selfs Engelssprekende wit mense, hul rug op hom en die DA gedraai het nie.

Roekelose ligsinnighede

Vergeet vir 'n oomblik wat “AfriMAGA” veronderstel is om te wees, en oorweeg wat die regsvrae in die hofsaak behels het. Organisasies soos Sakeliga en Vrystaat Landbou het hom op volkome redelike en geldige gronde hof toe geneem: om boere toe te laat om hul eie bek-en-klouseer-entstowwe te bekom, aangesien die wet dit nie verbied nie. Laat die howe dus oor hierdie saak beslis. Hulle het nie hul lede beïnvloed om vir ander partye te stem nie — ten minste nie uitdruklik nie, en beslis nie op etniese of kulturele gronde nie. En niemand het Siviwe Gwarube of dr. Leon Schreiber hof toe geneem bloot omdat hulle DA-ministers is, of weens wat hulle gedoen het nie.

As opposisieleier sonder 'n rol in die RNE sou hy heel waarskynlik van die begin af die boere se kant gekies het en 'n meer pragmatiese en laissez-faire-roete ondersteun het om 'n hardnekkige uitdaging op te los wat veel verder as die landbougemeenskap strek. Maar as minister was hy vasbeslote om hulle in die hof te beveg, en het hy daarna verloor. Om sake te vererger, het sy ministeriële stafhoof, Jana le Roux, aan die leiers van landbou-organisasies gesê dat sy hulle in die hof sou vernietig — sy het dit heelwat kleurvoller gestel, maar jy verstaan die prentjie. Daarna het sy 'n volkome rasionele versoek van FMD Response SA bespotlik gemaak. Dit is roekeloos, ligsinnig en buite orde. Bowenal is dit tekenend van hoe bek-en-klouseer gedurende Steenhuisen se termyn in die departement van landbou beskou is. Hul uittarting was duidelik sigbaar.

In 'n vorige lewe het ek meningspeilings onder Afrikaners oor verskeie kwessies gedoen, en gedurende die dekade tussen 2011 en 2021 het ek hul voorkeure in die aanloop tot verkiesings gepeil. In 2011 was die DA verreweg die voorste party waarvoor Afrikaners gestem het, en die Vryheidsfront Plus (VF+) was 'n ver tweede. Dit het skielik in 2019 verander, en in 2021 was die twee partye se aandele byna gelyk. Die verkiesingsuitslae van 2019 het hierdie tendens bevestig, terwyl 2021 en 2024 teleurstellende verbetering vir die DA getoon het.

Ek weet nie wat Afrikaners se siening van die DA in 2024 of sedertdien was nie, maar die DA doen hul eie peilings, en Hill-Lewis se besluit om sy party se RNE-verteenwoordigers te herskommel — nie net Steenhuisen is geraak nie — sou ongetwyfeld deur hul huidige peilings ingelig gewees het. Hoe verklaar 'n mens hierdie verskuiwing, aangesien 'n redelik groot segment van historiese DA-kiesers inderdaad in onlangse verkiesings vir die VF+ gestem het terwyl Steenhuizen die leier was? Dit kan aan baie dinge toegeskryf word, maar die feit bly staan dat Afrikaners wat voorheen vir die DA gestem het, elders begin kyk het, want hulle het beslis nie in groot getalle opgehou stem nie.

Dit laat onvermydelik die vraag na waardes ontstaan, en die besluite wat daaruit voortspruit. Steenhuizen neem aanstoot teen mense wat nooit vir die DA sal stem nie omdat hulle na bewering nie die party se waardes deel nie. Maar om gesondeverstand-besluite te weier in die aangesig van 'n ongekende ramp in 'n lewensbelangrike bedryf, deur die ANC se voorliefde vir sentralisering en staatsbeheer bo pragmatisme en geregtigheid te kies, is nie wyse politiek nie en benadeel boere én verbruikers.

Ek ken baie redelike en pragmatiese Afrikaners — die meeste is so — wat in die verlede vir die DA gestem het en redelik lojaal aan die party was, maar wat nou weens die hantering van bek-en-klouseer hul opsies begin oorweeg het. Miskien behoort Steenhuisen te oorweeg dat pragmatiese kiesers nie hul waardes verander het nie, maar dat hy versuim het om by sy eie party se waardes te hou toe sy veelgeroemde deelname aan die RNE hom sy eerste werklike voorsmakie van staatsmag gegee het. En om dit so onbeskaamd te doen, is 'n aanklag teen sy politieke insig. Hy is immers nie meer minister van landbou nie, en hy is ook nie meer die leier van sy party nie. Daar is dwingende redes waarom hy albei posisies moes prysgee, anders sou hy behou gewees het.

Alles in ag genome was die onderhoud 'n selfverontskuldigende oefening in selfbejammering en afleiding. Hy het ander blameer en baie min grootmoedigheid teenoor sy opvolger en party getoon, terwyl hy minimale verantwoordelikheid aanvaar het daarvoor dat hy die party in oneer gebring het. Hill-Lewis het, volgens alle aanduidings, die oorweldigende steun van die party gehad toe hy die besluit geneem het om Steenhuizen en ander te skuif. Nou moet hulle daarop fokus om te doen wat hulle goed doen, en hierdie bysaak begrawe.

• Dr. Eugene Brink is 'n entrepreneur, sakekonsultant en ontleder van die Kaapse Wynlande.

Nog artikels deur Eugene Brink:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Vir eeue lank was die kurator die bewaarder van kuns. Sy of haar taak was om kunswerke te versamel, bewaar, interpreteer en uiteindelik die eindelike besluit te neem oor watter werke goedgekeur is om aan die publiek vertoon te word. Met die nuwe KI-Kunsmuseum, Dataland, wat nou oop is word die tradisionele rol van 'n kurator herskryf. Ons vra nie meer net “Wat is kuns?” is nie, maar ook: “Wie bepaal wat kuns is?”

Dataland is die wêreld se eerste museum wat uitsluitlik aan kunsmatige intelligensie (KI)-kuns toegewy is. Die museum is in Los Angeles geleë en word as 'n plek beskryf waar kuns, wetenskap, tegnologie en data saamvloei om 'n interaktiewe-ervaring te skep. In teenstelling met tradisionele museums, waar besoekers na statiese skilderye of beeldhouwerke kyk, bied Dataland veranderende, digitale installasies wat deur KI gegenereer word. Die museum is dus 'n interaktiewe kunsmuseum, waar besoekers se ervaring as kuns gesien moet word.

Die museum se openingsuitstalling, Machine Dreams: Rainforest, gebruik 'n gevorderde KI-model wat opgelei is met enorme hoeveelhede natuurdata, insluitend foto’s, klankopnames, weerpatrone en wetenskaplike data oor woude en biodiversiteit. Baie slim, na my mening, want die negatiewe impak van KI-modelle se energieverbruik word reeds aangespreek.

Die KI-model ontleed hierdie inligting en skep onophoudelik nuwe visuele komposisies wat nooit presies dieselfde is nie. Die gevolg is dat elke besoek aan die museum uniek kan wees, aangesien die kunswerke voortdurend ontwikkel en verander – dis natuurlik enige Instagram-boffin se droom.

Interessant genoeg onderskei Dataland hom ook deur ander sintuie by die ervaring te betrek, dink aan die 4-D bioskoop by Gold Reef City, maar net heelwat groter en lewendiger. Benewens groot projeksies en dinamiese beeldmateriaal sluit sommige installasies ruimtelike klank, beligting en selfs ontwikkelde geure in. Hierdie benadering verander die museum in 'n lewende omgewing waar tegnologie voortdurend nuwe artistieke moontlikhede ondersoek.

Voordat jy vra … Jip, Dataland is wettig!

Vir die KI-kunsmuseum se openingsuitstalling, Machine Dreams: Rainforest, is data uit versamelings van instellings soos die Smithsonian Institution, die Natural History Museum en die Cornell Lab of Ornithology gebruik. Behalwe vir die gedagte dat hulle omgewingsbewus is, het Dataland dit ook baie duidelik gemaak dat daar 'n doelbewuste etiese benadering in die proses was waarin slegs gelisensieerde of toestemminggebaseerde natuurdata vir die uitstalling benut is.

Dis alles goed en wel, maar wat van oningeligte verbruikers wat oneties optree en nie omgewingsbewus is of selfs toestemming vir gelisensieerde inhoud vra nie? Ek gaan die vraag net hier los, sodat jy 'n bietjie daaroor kan nadink.

Vanuit 'n kunshistoriese perspektief verteenwoordig Dataland nou 'n belangrike paradigmaskuif. Die kurator beweeg weg van die rol as versamelaar en bewaarder van kunswerke oor na dié van ontwerper van moontlikhede. Kurators kan dus nou as ontwerpers of kunstenaars gesien word, want by Dataland begin die kurator se werk egter lank voordat enige beeld geskep is. Waar tradisionele museums bestaande werke selekteer, kies Dataland data, algoritmes, etiese beginsels en ervarings. Die vraag verskuif dus van “Watter kunswerk gaan ons wys?” na “Watter kreatiewe ekosisteem wil ons skep?” Kurators kies en keur dus nie net 'n eindproduk nie, maar eerder die konsep en kreatiewe proses, baie soos dié van ontwerpers, skrywers, musikante en illustreerders. Die KI-model funksioneer dus binne parameters wat deur mense ontwerp en beheer word. Die kreatiewe agentskap lê dus nie nét in die algoritmes nie, maar ook die algoritmes, installasies en die besoeker se ervaring daarvan. In hierdie opsig word die kunswerk nie meer as 'n vaste objek beskou nie, maar as 'n proses wat voortdurend ontwikkel. Dit lééf.

Wat lê voor?

Gaan kurators hulle werk verloor? Nee, ek dink nie so nie. Hulle gaan net anders moet dink en by die tye moet bybly. Want sien, voortdurende ontwikkeling lei tot voortdurende kwaliteitsbeheer. Al beskik die KI-model die vermoë om onbeperkte variasies te genereer, moet kurators die stelsel monitor. Indien die uitsette tegniese probleme vertoon, van die artistieke visie afwyk of ongewenste resultate oplewer, word die riglyne aangepas sodat besoekers weer met die kuratoriale doel ooreenstem. Die kurator bly dus aktief betrokke by die ontwikkeling van die kunswerk, selfs nadat die uitstalling geopen is.

Die vraag “Wie bepaal wat kuns is?” is steeds relevant. In Dataland se geval word dit net anders beantwoord: kuns word nie deur die keuse van 'n enkele kunswerk bepaal nie, maar deur die ontwerp van die KI-model waaruit kuns voortdurend gegenereer kan word. Die kritiese beoordeling lê dus in die kodering, programering en stelsels van die KI-model en nie noodwendig in die visuele uitbeelding nie.

Dis 'n ander manier van dink en ontwikkel, en ja, ek dink daar is 'n plek daarvoor. Waarom nie wetenskaplikes, navorsers, meganiese ingenieurs en programmeerders as kunstenaars sien nie? Die groot uitdaging lê in die etiese- en mensgemaakte aspek tussen KI en kuns. Dit lê in die vermoë om te skep, verder vir jouself te dink en uiteindelik 'n storie in een kunswerk vas te vang deur dit jou eie te maak. Ons leef in interessante tye. As grafiese ontwerper en multimedia ontwerper bly ek tog by mensgemaakte kuns wat deur mensgemaakte besluite rangskik is.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die akteur Will Rogers het meer as 'n eeu gelede gesê dat die probleem in Amerika nie soseer is wat mense nie weet nie, maar dat baie Amerikaners dink hulle weet dinge wat eenvoudig nie waar is nie. Hierdie waarneming bly vandag nog relevant vir beide die positiewe en negatiewe persepsies wat Amerikaners self het, sowel as buitestanders, van die magtigste land op aarde, 250 jaar ná sy onafhanklikwording van die Britse Ryk.

'n Breë en gesonde begrip van die eie geskiedenis is noodsaaklik vir enige nasie om kontinuïteit tussen die verlede, hede en toekoms te handhaaf. Vir Amerikaners om met selfvertroue oor die toekoms te dink, sal hul begrip van die VSA se geskiedenis eers herstel moet word. Hierdie herstel is presies waarna verskeie figure in die huidige Trump-administrasie streef, en die vraag na wat die Amerikaanse geskiedenis werklik verteenwoordig, staan sentraal in die manier waarop die land die 250ste herdenking van onafhanklikheid moet benader.

Sommige Amerikaners koester 'n oordrewe beeld van nasionale grootsheid, maar die groter probleem vandag is die omvangryke propaganda wat, veral die afgelope eeu en sedert die einde van die Tweede Wêreldoorlog, Amerikaanse geskiedenis met wanpersepsies besmet het. Dit sluit in verdraaide voorstellings van die vestiging van die eerste kolonies aan die ooskus, die beginsels waarop vroeë regeringsvorming geskoei was, en drogbeelde oor kulturele diversiteit, godsdiensvryheid en ander beginsels wat Amerikaners deur die eeue gebind het en wat noodsaaklik was vir die land se opkoms tot supermoondheid.

Die Engelse Puriteinse setlaars wat hulle in die eerste helfte van die 17de eeu in Massachusetts Bay gevestig het, of die immigrante uit Engeland, Wallis, Skotland en Noord-Ierland wat later in Virginia en Delaware gevestig het, was nie rassiste in die moderne sin van die woord nie. Net so is die idee dat die VSA vanaf sy vroegste vestigingsmomente kulturele diversiteit versinnebeeld het, onakkuraat. Vir minstens die eerste 150 jaar van sy bestaan was die VSA 'n relatief homogene wit, Protestantse samelewing.

Binne hierdie raamwerk kon 'n breë meerderheid oor belangrike ideologiese kwessies rakende regering, ekonomie en kultuur ooreenkomste bereik. Persoonlike vryheid, 'n vrye ekonomie met beperkte belasting en regulasies, die vermoë om eie belange, ook militêr, te verdedig, sowel as 'n gesonde magsbalans tussen die uitvoerende, wetgewende en regsprekende gesag (en tussen die federale regering en die deelstate) het deel uitgemaak van hierdie breë konsensus.

Die Amerikaanse Burgeroorlog word dikwels as die eerste groot teenargument aangehaal, aangesien dit diepgaande verskille oor slawerny en die regte van deelstate ontbloot het. Hierdie spanninge was egter reeds in die 1770’s teenwoordig. Die kwessie van die omvang van deelstaatregte en die diepte van Amerikaanse federalisme het nog altyd 'n breuklyn in die land gevorm.

Nietemin het 'n groot meerderheid van die Amerikaanse bevolking oor die afgelope 250 jaar konsekwent geglo in uitgebreide regte vir deelstate en plaaslike regerings. Anders as in baie ander lande was 'n sterk sentrale regering waarin die meeste mag gekonsentreer is, nog altyd 'n minderheidstandpunt in die VSA gewees.

Dieselfde geld vir ekonomiese beleid en persoonlike vryhede. Alhoewel steun wissel na gelang van ideologiese, politieke, godsdienstige en kulturele faktore, en alhoewel streeks- en stedelik-plattelandse skeidslyne in onlangse jare verskerp het, was en bly 'n meerderheid van Amerikaners deur die geskiedenis ten gunste van 'n meer vrye ekonomie en groter persoonlike vryheid.

Alle burgers het nog nooit oor alles saamgestem nie, maar 'n wisselende meerderheid het vanaf die staanspoor oor die belangrikste oorhoofse beginsels, in hul mees basiese vorm, ooreengekom. Die toekoms van die VSA sal in groot mate afhang van die vermoë om hierdie noodsaaklike meerderheidkonsensusse te handhaaf en te versterk.

'n Land met of sonder 'n eie geskiedenis?

Die werklike beginsels waarop die Verenigde State gebou is, is oor die afgelope dekades dikwels afgetakel deur waninterpretasies van wat vryheid, selfregering en burgerlike verantwoordelikhede histories behels het. Selfs groter as hierdie waninterpretasies is egter die beeld wat by baie Amerikaners ingeskerp is, naamlik dat die VSA eintlik 'n geskiedenislose land is of 'n land met 'n korrupte, rassistiese en dus verwerplike geskiedenis.

Die motormagnaat Henry Ford het reeds in 1916 gesê: “History is more or less bunk. It’s tradition. We don’t want tradition. We want to live in the present and the only history that is worth a tinker’s dam is the history we make today.” Hierdie siening is diep gewortel in 'n Amerikaanse denkstroom wat sedert 1776 veronderstel het dat Amerikaanse grootsheid juis moontlik gemaak is deur 'n breuk met historiese praktyke wat innovasie en individuele vryheid beperk het.

Radikale individualisme, ware republikanisme, selfregering en gemeenskapsoutonomie het by baie Amerikaners oor generasies die beeld geskep van 'n volk wat 'n skoon breuk met die verlede gemaak het. Thomas Jefferson het in die Onafhanklikheidsverklaring verwys na “a long train of abuses and usurpations” – die kumulatiewe frustrasie van die dertien kolonies met die Britse Ryk ná die Seëlwet van 1765, die belasting op tee wat tot die Boston Teeparty gelei het, en uiteindelik die Onafhanklikheidsoorlog. Die kernprobleme met Europa was tirannie, ekonomiese monopolie en die inperking van persoonlike geleenthede en -vryheid.

Die vroeë kolonialiste wou inderdaad 'n doelbewuste breuk met die Ou Wêreld maak – met outoritêre monargieë, voortdurende oorloë en die beperking van gewone burgers se vryhede deur 'n bevoorregte klas. Dit was egter nie 'n breuk met hul Westerse erfenis nie. Die ontwikkeling van die eerste Amerikaanse stede, en veral Washington DC as hoofstad, was sterk gekoppel aan Westerse argitektuur. Die fondamente van die Amerikaanse federale staat en regeringstelsels is telkens geskoei op Protestantse beginsels, Engelse patriotisme en die Westerse filosofiese, wetlike en geestelike grondslag afkomstig uit Athene, Rome en Jerusalem.

Amerika was nog altyd 'n land wat meer op die toekoms as op die verlede gefokus was. Hierin het egter ook die grootste risiko van naïwiteit gelê. In 1807 het Thomas Jefferson die VSA as 'n skoon breuk met eeue van bloedvergieting in Europa beskryf. Die “pursuit of happiness” sou van die land 'n republikeinse voorbeeld van vrede en voorspoed maak. Die VSA het egter sy bloedige Burgeroorlog, oorloë teen inheemse volke en buurstate, en uiteindelik die wêreldoorloë en latere konflikte beleef. Ewige vrede het die land ontwyk, maar Amerikaners het voorspoed in toenemende mate ervaar. Die vraag bly of bloot 'n strewe na groter welvaart genoeg is om 'n land wat al hoe minder het wat sy mense saambind, bymekaar te hou.

Twee fases van Amerikaanse geskiedenis

Die VSA se 250-jarige geskiedenis kan breedweg in twee fases verdeel word. Die eerste was dié van 'n grootliks homogene, Protestantse, Christelike samelewing met beperkings op die federale regering, 'n nie-intervensionistiese buitelandse beleid en 'n breë konsensus oor ekonomiese vryheid. Die tweede fase was die tydperk waarin die VSA die wêreld se jongste supermoondheid geword het. Hierdie tydperk is gekenmerk deur globale intervensionisme, massa-immigrasie, toenemende diversiteit en die geleidelike verlies aan kulturele homogeniteit, 'n dominante Christelike tradisie en geloof in desentralisasie, die vrye mark en 'n gesonde magsbalans.

Die afgelope sewentien maande het ons die sterkste poging in dekades beleef om die ideeraamwerk van die eerste 125 jaar van die VSA te herstel. Tot dusver was die poging deels geslaagd, maar ook slordig en met talle terugslae. Die Trump-administrasie is oortuig daarvan dat die land na sy grondbeginsels moet terugkeer om die mededingende kragte wat dit 'n supermoondheid gemaak het, te behou en dat so 'n herstel eers in diens van die Amerikaanse bevolking self moet staan voordat dit die res van die wêreld kan bevoordeel.

Teenstanders van hierdie benadering – hoofsaaklik die Demokratiese Party, elemente binne die federale burokrasie, sekere internasionale rolspelers, nie-regeringsorganisasies, aktiviste en groot dele van die media, beskou dit egter as 'n goeie ding dat die oorspronklike Amerika sy einde bereik het. Hulle wil 'n selfbeperkende, multikulturele, post-Christelike land sien wat homself primêr tot die bevordering van globale menseregte wend.

'n Blink toekoms deur terugkeer na die wortels

Die VSA staan egter voor 'n keuse wat die toon vir die volgende 250 jaar kan bepaal. Indien die land werklik na sy wortels, naamlik die beginsels van beperkte regering, federalisme, individuele vryheid, die oppergesag van die reg, selfregering en die kulturele erfenis wat die nasie gebou het, kan terugkeer, kan dit die verdeeldheid oorkom en 'n nuwe era van eenheid en krag inlui.

Hierdie beginsels was nie net die fondament van Amerikaanse uitsonderlikheid nie, maar ook die rede waarom die land die wêreld se leidende mag kon word: 'n samelewing wat innovasie, ondernemingsgees en persoonlike verantwoordelikheid beloon het, terwyl dit ruimte gelaat het vir plaaslike outonomie en kulturele kontinuïteit.

Die 250ste verjaarsdagviering in 2026 bied 'n unieke geleentheid hiervoor. Dit kan veel meer as net vuurwerke en parades wees. Indien dit benut word as 'n oomblik van nasionale besinning, heropvoeding oor die ware geskiedenis en 'n herlewing van patriotisme onder 'n breër segment van die samelewing, kan dit die kleefmiddel word wat Amerikaners weer saambind. Patriotisme, nie as blinde nasionalisme nie, maar as 'n diepgaande trots op die grootse eksperiment van vryheid wat die VSA moontlik gemaak het, kan die verdeeldheid tussen stede en platteland, streke en generasies oorbrug. Dit kan jong mense inspireer om weer in hul land se potensiaal te glo en ekonomiese inisiatief aan te wakker.

Deur die 250ste herdenking as katalisator vir hierdie herlewing te gebruik, kan die VSA die foute van die afgelope dekades regstel sonder om sy sterkpunte prys te gee. 'n Nasie wat sy wortels erken en herbevestig, sy geskiedenis koester en aan volgende geslagte oordra en sy mense met 'n gedeelde sin van doel en trots inspireer, het die veerkragtigheid en kreatiwiteit om enige uitdaging die hoof te bied. Die VSA se beste dae lê nog voor mits die land die moed het om terug te keer na die beginsels wat tot sy supermoondheid status gelei het. Indien dit nie gebeur nie sal interne verdeeldheid tot stelselmatige selfvernietiging lei. Dit is juis wat die stigtersvaders wou voorkom.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In 1979 begin ek skool hou in 'n swart skool, in New Brighton, Port Elizabeth. Op universiteit was my twee hoof vakke Geskiedenis en Staatsleer. Min het ek geweet hoe daardie graad in politiek my gaan help.

Die leerders was vol politiek, hoofsaaklik waarmee hulle gebreinspoel was, en ek kon hulle vinnig reg help. Ek was verbaas oor die aantal wit onderwysers in die skool, selfs 'n man met 'n doktorsgraad in handelsvakke en een met'n Meestersgraad in Natuur- en Skeikunde. Dan het ons 'n Wiskunde-onderwyser gehad wat in aanvraag was by al die Baai se skole. Dié ou was briljant en die departement het hom net ingeroep en bevorder om hom te behou.

So ruk in 1980 in, hoor ons die skole begin betoog, maar ons skool gaan aan soos normaal. Tot een dag, toe hoor ons daar is n onwettige vergadering op ons skoolgronde. 'n Afvaardiging kom spreek ons, hulle sê ons leerders moet saam betoog of hulle huise gaan afgebrand word, of hulle gaan doodgemaak word, en so begin die oproer ook.

Met die koms van die Driekamerparlement in 1984 vlam die opstande weer op.

'n Groep kinders vergader vroeg in 1985, en spreek mekaar as “comrade“ aan. Die UDF word gevorm en hulle neem beheer oor die hele gebied. Alternatiewe liggame onder hulle beheer word ook gevorm. The National Educational Union of South Africa (Neusa, 'n voorloper van Sadtu) word gevorm, en alle swart onderwysers wat van die “African Teachers Association of South Africa” lede was (Atasa) moet daaraan behoort.

Ek hoor hoe hulle by ander onderwysvakunies se vergaderings in stap en hulle met die dood dreig. Die dominees word ook onder een liggaam, die “Interdenominational Association of Ministers” (IDAMASA) ingedwing; nou sal hulle in kerke vergadering hou en die dominees sal preek wat hulle wil hê. Straatkommmitees word vir elke straat gevorm, elk met 'n leier wat vergaderings hou en instruksies gee. So weet aktiviste wanneer om te betoog, te marsjeer of nie om in die stad te gaan inkopies doen nie.

As jy hulle teëgaan kan jy aangerand word of jou huis afgebrand word. Niemand word toegelaat om aan plaaslike munisipale verkiesings deel te neem nie, mense word aangerand, hulle huise afgebrand of hulle word selfs doodgemaak. Die mense lewe in absolute vrees.

Nou kry die skole Student representative councils (SRC’s) wat saam met die Congress of South African Students (Cosas) werk. Die National Educational Crisis Committee (NECC) neem beheer van onderwys oor. Hulle bring ook “peoples education” in, alles inhoudelik antiregering. Almal word genooi “to come and have a sip of people’s education”. By rugby- en sokkerwedstryde word vergaderings gehou en beplan. Die sogenaamde “struggle heroes” deel instruksies uit oor wat gedoen moet word en wie se huis afgebrand moet word. Port Elizabeth Business Congress (Pebco) beheer alle sakeondernemings, Port Elizabeth Womens Organization (Pewo) beheer alle vroue inisiatiewe. Die PEYCO beheer weer die jeug.

So het aktiviste alle swart areas begin beheer. Die polisie en Weermag was oral, maar het nie veel gedoen nie. Daar was een dag moeilikheid op die skoolgronde, toe kom die Weermag in. Die volgende dag was die NECC, die SRC en Cosas in die hoof se kantoor. Die gevolg was dat die Weermag en polisie nie meer die skoolgronde mag betree nie, en so gee die regering in. Die leiers word later toegesluit, maar hulle roep net betogings uit totdat hulle vrygelaat word. Hulle word verbied om enige vergaderings by te woon of toe te spreek. Ek sien toe twee van hulle by ons skool die kinders toespreek. Ek gaan na die hoof, Meneer Schoeman, en sê vir hom om die polisie te bel, sy antwoord , “Ag, meneer, my arm is te moeg om hulle te bel!” Vandag besef ek daar is nie opgetree nie omdat die eerste sarsies onderhandelinge, tussen die NP en ANC aan die gang was.

Sou die Weermag en polisie hardhandig opgetree het, die aktivistiese leiers toegesluit en wet en orde toegepas het, was die opstande gou verby. Baie kinders het by my kom huil en gevra om op te tree. En ek het. Daar was 'n onwettige vergadering op die rugbyveld, al 1200 leerlinge was daar. Die kinders kom na my: “Umlungu (“witman”), they’re forcing us to go to the meeting”. Ek het my rottang gevat, op die rugbyveld gestap en reguit op die leiers af en onder hulle ingeklim, met die gevolg dat almal uitmekaar gespat het, terug klaskamers toe.

Die volgende oggend roep die hoof my in: “Meneer, jy moet hulle van nou af uitlos!”

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In middel Junie 2026 het die Verenigde State van Amerika en die Islamitiese Republiek van Iran 'n memorandum van verstandhouding onderteken om die Amerikaans-Iraanse Oorlog te beëindig. Dit is reeds een van die mees ongewilde konflikte in die moderne Amerikaanse geskiedenis. Openbare steun het gedurende die eerste maande selde veel hoër as 20–30 persent gestyg, en die politieke koste daarvan is nou duidelik sigbaar. President Trump en Visepresident JD Vance het hul retoriek oor Iran verander, met Vance wat onlangs Israeliese beleid in buitengewoon direkte terme gekritiseer het—'n ongewone stap vir 'n Amerikaanse visepresident.

Van die begin af het verskeie Amerikaanse ontleders gewaarsku dat 'n veldtog teen Iran strategies duur sou wees. Professor Robert Pape van die Universiteit van Chicago het veral daarop gewys dat lugmag alleen nog nooit 'n regering in moderne oorlogvoering omvergewerp het nie—nie in Viëtnam, nie in die Tweede Wêreldoorlog nie, en ook nie in die meer beperkte veldtogte sedertdien nie. Wanneer infrastruktuur uit die lug vernietig word, skaar bevolkings hulle dikwels rondom hul leiers in 'n oplewing van nasionalisme eerder as om teen hulle te draai.

Dit blyk dat hierdie patroon hom weer afgespeel het. Die Iraanse regime—nou meer akkuraat beskryf as 'n geharde regering—het sy mag gekonsolideer. Ná die dood van Ajatolla Ali Khamenei het sy seun Mojtaba hom opgevolg. Die gematigdes wat voorheen oop was vir toenadering tot Amerika, is in die bombardemente dood, en die Revolusionêre Wag het sy greep op sleutelinstellings verstewig.

Donald Trump het konsekwent verkeerd verstaan hoe Iran werklik mag uitoefen. Sy konvensionele magte was nooit die deurslaggewende faktor nie. Alhoewel Amerikaanse lug- en vlootoorheersing hulle vinnig kon neutraliseer, was Iran se werklike voordeel nog altyd sy geografie en asimmetriese vermoëns. Deur die Straat van Hormuz vinnig met hommeltuie, missiele en seemyne te versper, het Teheran effektiewe beheer verkry oor die vervoer van ongeveer 20 persent van die wêreld se olie—'n hefboom groter as dié wat Rusland tans oor die wêreld se energiemarkte uitoefen.

Soos Pape aangevoer het, is Iran nou geposisioneer om daardie hefboom in blywende streeksinvloed om te skakel. Volgens sy beoordeling is die land besig om as 'n vierde sentrum van wêreldmag na vore te tree, 'n ontwikkeling wat nie gesien is sedert Otto von Bismarck Duitsland in die negentiende eeu verenig het en 'n nuwe grootmoondheid in die hart van Europa geskep het nie. Daardie verskuiwing het gelei tot Duitse oorheersing op die vasteland, wat eers beteuel is met die geallieerde oorwinning oor Nazi-Duitsland aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog.

Wat hierdie onlangse verskuiwing uiteindelik vir die wêreldorde sal beteken, moet nog gesien word. Baie geopolitieke kommentators het in die verlede voorspellings gemaak wat later onwaar geblyk het. Wat dit egter vir gewone Iraniërs beteken, is die meer onmiddellike en belangrike vraagstuk waarmee die huidige regime sal moet worstel.

Ek het Iran by verskeie geleenthede besoek en is telkens getref deur die diepte van demokratiese instinkte onder sowel die bevolking as die diaspora. Tog het dekades van sanksies, isolasie en 'n diepgaande gevoel van nasionale vernedering die groei van die Iraanse burgerlike samelewing geknou.

Selfs onder die Iraanse diaspora, intellektueles en in hul media-uitlatings, waar eise vir politieke openheid gereeld voorkom, is daar merkwaardig min bespreking van markte of ekonomiese liberalisering. Hierdie afwesigheid is betekenisvol in 'n land wat eens in die middel van die Syroete gestaan het en waar die meerderheid mense vandag as dag-tot-dag handelaars in die basaars werk. Die Iraanse ekonomie bly sterk staatsbeplan en word oorheers deur die Revolusionêre Wag, wat groot dele van die nywerheid, konstruksie, energie, telekommunikasie en informele handel deur 'n uitgebreide netwerk van geaffilieerde maatskappye beheer. Eerder as om ware mededinging te bevorder, prioritiseer hierdie parallelle ekonomie regime-lojaliteit, inkomste-generering en strategiese beheer bo doeltreffendheid of breë welvaartskepping. Dit is een van die redes waarom Iran se diaspora onder die suksesvolstes in die buiteland is, terwyl die gemiddelde opgeleide ingenieur tuis minder as €200 verdien.

Die sentrale vraag in die nasleep van hierdie konflik bly egter of Iran se leierskap die aspirasies van sy eie mense verstaan of bereid is om dit aan te spreek. Revolusionêre regimes wat krag uit eksterne konflik put, konsolideer dikwels ideologiese beheer eerder as om hul politieke stelsels oop te stel. Viëtnam toon hierdie patroon duidelik: ná die kommunistiese oorwinning in 1975 het die land meer outoritêr geword, nie minder nie. Eers met die markgerigte Đổi Mới-hervormings wat in 1986 begin het, het Viëtnam betekenisvolle ekonomiese groei en 'n beperkte uitbreiding van ekonomiese vryhede bereik, terwyl sy eenpartypolitieke stelsel tot vandag toe streng outoritêr gebly het.

Strategiese winste en geopolitieke aansien lei nie outomaties tot voorspoed, aanspreeklikheid of politieke opening nie, veral wanneer daardie winste bereik word deur 'n revolusionêre ideologie wat die oorlewing van die regime bo alles anders plaas. Nasionale oorwinnings versterk staatsgesag gewoonlik makliker as wat hulle burgerregte uitbrei.

Eksterne sukses kan interne selfvoldaanheid kweek. Iran se waterkrisis, veroorsaak deur dekades van wanbestuur, oorontginning vir ideologies bevoordeelde landbouprojekte en die verwaarlosing van basiese infrastruktuur, staan as 'n treffende simbool van hierdie patroon.

Indien Teheran geopolitieke hefboomkrag verwar met 'n mandaat om die aspirasies van sy bevolking te ignoreer, loop dit die risiko om 'n bekende tragedie te herhaal: 'n nasie wat sterker word op die wêreldverhoog, maar versuim om ekonomiese voorspoed aan sy eie burgers te lewer.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Diegene wat Amerika en Israel se oorlog vanjaar gesteun en nou die memorandum van verstandhouding (MVV) tussen Amerika en Iran kritiseer, verdraai en ignoreer sekere feite op skreiende wyse. Trouens, die meeste van hulle het op sosiale media en elders slegs stil geraak hieroor. Dit is ook veelseggend.

Kom ons begin egter met 'n grondwaarheid: Pres. Donald Trump was in 'n dooiepunt gewikkel met Iran en het geen ander keuse gehad as om solank in wese te kapituleer nie. Die MVV is uiters gunstig vir Iran en herstel nie slegs die status quo wat voor 27 Februarie gegeld het nie, maar bied selfs veel meer. Amerika se strategiese petroleum-reserwes gaan weldra opraak en die oopstel van die Straat van Hormoes (waardeur olie sowel as landbou-noodsaaklikhede vloei en nou as’t ware onder Iran se beheer is) is 'n saak van dringendheid.

Trump is reg as hy spog oor Amerika se militêre vermoëns, maar hy is verkeerd in die impak daarvan in werklike situasies. Iran is beslis verinneweer deur die aanvalle aan die begin van die oorlog en het groot skade gely. Die uiteindelike vraag was egter of dit genoeg sou wees om sekere ekonomiese en politieke uitkomste te bereik. Duidelik was dit nie, as die MVV se inhoud en ander optrede (of die gebrek daaraan) beoordeel word. Trump het self meer omgegee oor Iran se vernietigde vloot en lugmag as wat Iran daaroor omgee.

Trump se eie raadgewers in die Sentrale Intelligensiediens (CIA) en elders het hom vooraf gewaarsku dat Iran geen duidelike en naderende gevaar vir die VSA inhou nie en hom afgeraai om aanvalle uit te voer. Meer onlangs het Amerikaanse intelligensie daarop gedui dat, ondanks al die ekonomiese skade en die vlootblokkade, Iran vir 'n onbepaalde tyd met hierdie situasie kon saamleef. Terwyl Trump onwys was om nie ag op die eerste stuk advies te slaan nie, het hy wel pragmatiese leierskap getoon deur nie laasgenoemde inligting te misken nie en iets nuuts te probeer. As die MVV nie so gunstig vir Iran was nie, sou Benjamin Netanyahu, Ted Cruz, Mark Levin en Lindsey Graham nie ontsteld daaroor gewees het nie. Dit sou ook nie onder meer die lot van Libanon, die opheffing van sanksies en die blokkade, ontvriesing van Iranse bates, en wedersydse (maar in praktyk eensydige) respek vir Amerika en Iran se grondgebied ingesluit het nie. Dit het gebeur selfs nadat Iran enorme skade aan Amerikaanse basisse in die Midde-Ooste aangerig het. Klaarblyklik is wraak nie meer 'n opsie nie.

'n Tafereel van die toekoms

Een van die risiko’s wat ek al vroeg in hierdie konflik geïdentifiseer het is dat, indien sake op die huidige realiteit uitloop nadat die mees drastiese roete gevolg is, dit Amerika se globale geloofwaardigheid beduidend gaan aantas en allerlei toekomstige optrede teen Iran geweldig bemoeilik.

Die MVV en militêre en politieke werklikhede dikteer dat Amerika nie weer, soos sommige steeds glo, weer aanvalle kan hervat nie. Peilings wat self deur Trump op sosiale media versprei word, dui aan dat 'n wesenlike meerderheid van Amerikaners die huidige MVV steun. Hulle is moeg van iets wat logieserwys geen voordeel vir hulle inhou nie. Newsweek het ook oor die uitslae van Civiqs se bewegende aanlyn peiling onder meer as 110 000 geregistreerde Amerikaanse kiesers berig. Hoewel hy steeds aansienlike steun in diep rooi state soos Wyoming, Alabama en Idaho geniet, is dit nou kleiner meerderhede. Florida en Idaho het juis die grootste dalings in steun vir hom getoon. Sy goedkeuring in sekere rooi state soos Louisiana en Nebraska is selfs nou effens negatief.

Sy goedkeuring in linkse state soos Vermont en Kalifornië is so laag dat seges daar later vanjaar selfs meer onrealisties as ooit lyk. Dit is egter die sogenaamde weegskaal-state wat die meeste kommer by hom en die Republikeine behoort te wek. State soos Florida, Nevada, Wisconsin en Pennsylvania was deurslaggewend in sy 2024-sege en enige party moet etlike van hulle verower om te kan wen, maar tans is hul kiesers taamlik ontevrede met Trump.

Uiteraard kan hierdie syfers nog verander, maar dit gaan moeilik wees en baie gaan afhang van wat ten aansien van Iran gaan gebeur en of die ekonomiese skade teen November omgekeer kan word. Ek sal nie geld op positiewe vooruitsigte en 'n skielike verbetering verwed nie, al is dit moontlik.

Daar is tewens die spook van hernieude oorlog ná die verkiesing wat ongetwyfeld 'n rol in persepsies speel. Die volgende vraag maal deur uiteenlopende kiesers se koppe: Koop Trump straks tans tyd om die verkiesing agter die rug te kry en daarna met die oorlog voort te gaan? Daardie moontlikheid is wat die Republikeine se veldtogte ondermyn, terwyl dit hernieude energie en suurstof vir die Demokrate bied.

Die konserwatiewe veteraan Steve Bannon het dit juis laat blyk dat die Iran-debakel die Republikeine se energie uitsuig en hy voorsien volslae mislukking vir hulle vanjaar. Heelwat konserwatiewe kiesers kan derhalwe eerder wegbly as om noodwendig vir die Demokrate te stem, en linkse kiesers in stede en onbesliste maar ontevrede kiesers kan die weegskaal hewig teen Trump laat swaai. Nog 'n gewilde konserwatiewe kommentator, Tucker Carlson, beliggaam tans hierdie sentiment. Hy het onlangs aangedui dat ofskoon hy nie vir die Demokrate vanjaar gaan stem nie, gaan hy weens hierdie oorlog vir die eerste keer in dekades nie vir die Republikeine stem nie. Volgens hom is Amerika nie eerste met hierdie oorlog gestel nie. Hy is korrek.

Iran se regime is buitendien nie gebonde aan dieselfde openbare druk en demokratiese en ander politieke prosesse nie. Hulle kan uithou in die onderhandelinge totdat hulle die uitkomste bereik wat hulle begeer. Trouens, die aanvalle het 'n groeiende laer-mentaliteit in Iran gekweek en van openlike binnelandse opposisie is daar op die oomblik geen sprake nie.

Die Golf-state, wat geografies nader aan Iran geleë as aan die VSA en onnodig oor die laaste paar maande gely het, respekteer Iran na dese veel meer ondanks sluimerende vyandigheid. Desondanks dat hulle Amerika nogtans as 'n bondgenoot sal beskou in die toekoms, weet hulle dat Iran gedug en weerbaar is en sal hulle veel dieper samewerking en konstruktiewe optrede moet najaag omdat die VSA vanjaar bewys het dat sy veiligheidsambreel vir sy bondgenote en veral in die Midde-Ooste onbetroubaar en ondoeltreffend is. Dit is miskien nie 'n slegte uiteindelike resultaat vir Amerika nie en Trump moedig immers vriend en vyand op transaksionele wyse aan om self verantwoordelikheid te neem. Die proses is egter vernederend en Amerika se aansien is vir 'n wyle erg geskaad.

Vir die afsienbare toekoms, en waarskynlik ook daarna, is daar nie enige werkbare militêre opsies vir Trump oor nie. Trump is inderdaad onvoorspelbaar en onkonvensioneel, maar die afgelope paar maande het gewys hy het geen aptyt vir kernbom-aanvalle of konvensionele oorlog met troepe nie. Dit is wys, maar dit beteken ook dat hy nie die aard van die regime in Iran kon verander nie, ekonomiese druk moes trotseer en Iran as't ware in 'n sterker posisie geplaas het. 'n $300 miljard-heropboufonds vir Iran se skade sal nie as 'n wortel in die onderhandelinge gebied word indien daar toekomstige aanvalle uitgevoer gaan word nie. Trump is immers 'n sakeman en dit maak geen sin om duur beleggings – waarvan Amerika kwansuis die meeste of alles gaan verskaf, al word dit amptelik ontken – te verwoes nie.

Iran het gewys dat jy nie die grootste of sterkste weermag ter wêreld benodig om uiteindelik die allerbelangrike politieke stryd te wen nie. Jy hoef bloot die wedloop teen tyd te wen – op welke manier ook al. Terwyl Amerika hul duur wapens tydens die eerste kort fase van die oorlog verskuif en opgebruik het (en daardeur hul posisie in die Stille Oseaan en Asië te verswak), is Iran se vloot en lugmag weliswaar verpletter maar slegs die grotendeelse bedreiging van ballistiese missiele en goedkoop hommeltuie, tesame met beheer oor Hormoes (en dus blote geografie en konsentrasie van mag), kon voorlopig en allig op die lang termyn 'n gunstige uitkoms vir hulle verseker.

Iran kan maklik voldoen aan al die eise in die MVV omdat hulle reeds daarmee besig was en eerste aangeval is. Hulle het tewens nog nooit kernwapens gebruik of verifieerbare wapens gebou nie – ondanks Netanyahu se dekades lange waarskuwings daaroor. Die enigste werklike knelpunt vir Iran is juis die MVV se agtste artikel oor kernwapens en verrykte kernmateriaal. Selfs indien hulle nie instem tot volledige voldoening aan die ganse punt nie, is daar nie juis veel wat Amerika of enigiemand anders voortaan daaraan kan doen nie. Sanksies kan heringestel word en bates weer bevries word, maar dit is reeds as futiel bewys. Gedurige geteikende aanvalle op sekere liggings waar uraan vermoedelik verryk word, sal ook uiteindelik ongewild word en teenreaksies soos vergelding of internasionale veroordeling uitlok. Toekomstige Amerikaanse presidente sal na verwagting versigtiger jeens Iran sal optree. Ondanks die MVV se mildelike en vernederende toegewings aan Iran wat hulle nie voor 28 Februarie beskore was nie, is dit tans die enigste uitweg uit hierdie dooiepunt. Trump móét volhard daarmee en tans blyk dit dat hy sal.

My raad aan Trump en sy administrasie sal nou wees om terug te keer na die kernbeginsels van die Make America Great Again (MAGA)-beweging: Die vermyding van onnodige buitelandse verstrengeling, en eerder 'n fokus op die ekonomiese, kulturele en sosiale herstel van die VSA. Bowendien sal hulle die regime in Iran op realpolitieke wyse moet hanteer, met naakte belange wat tussen gelykes nagejaag word.

• Dr. Brink is 'n entrepreneur, ontleder en sakekonsultant van die Paarl.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Elke nou en dan beland 'n doodgewone mens, wat net sy lewe probeer leef, in die ongelukkige posisie dat hy met my moet koeitjies en kalfies gesels.

Hoewel “Wat doen jy vir werk?” gewoonlik 'n betroubare gespreksneller is, het die antwoord in my geval — “Ek is 'n filosofieprofessor” — dikwels 'n dempende uitwerking. Nou en dan kom daar egter iemand verby wat bereid is om saam te speel. Blouboordjie-ouens raak soms opgewonde: “Filosofie, cool, ek het my eie filosofie. Ons moet eendag bier drink en dan vertel ek jou daarvan.” Aan die ander kant kom tech bros wat bereid is om saam te speel dikwels terug met iets meer boekagtigs, soos: “Wat dink jy van René Girard?” of “Wat dink jy van Yuval Harari?”

Om die waarheid te sê, net nou die dag het ek met 'n ou gepraat wat die Harari-kaart gespeel het. Ek het toe vir hom gesê dat ek nie van Harari se boek Sapiens hou nie. Hy het effens teleurgesteld gelyk en gevra waarom ek nie daarvan hou nie. Ek het vir hom gesê ek hou nie daarvan nie omdat die teorie van menslike evolusie wat Harari aanbied heeltemal onwetenskaplik en verkeerd is. Die ou het toe die natuurlike opvolgvraag gevra: wat is fout daarmee? Op daardie punt moes ek aansienlike selfbeheersing aan die dag lê.

Want eerlikwaar, ek sou niks liewer wou doen as om vir hom alles te verduidelik wat verkeerd is met Harari se weergawe van menslike evolusie nie. Die probleem is dat dit in 'n twintig minute lange monoloog sou ontaard, wat onversoenbaar is met die reëls van small talk. Dit sou daartoe gelei het dat ek die karaktergebrek openbaar wat professore mettertyd ontwikkel, naamlik om mense toe te spreek asof hulle in 'n lesing sit. Ek het dus net iets gemompel oor dat dit ingewikkeld is, en aanbeweeg.

Irritasies met Die Boek

En tog het die antwoord op sy vraag, volledig gevorm in my gedagtes, daar bly sit en jeuk om vrygelaat te word. Aangesien Substack seker so goed soos enige plek is om my daarvan te ontlas, hier gaan ons: Harari se boek het my nie net geïrriteer nie; al die kritiese kommentaar wat ek aanlyn sien, is boonop bloot haarklowery — soos “hy vereenvoudig dit 'n bietjie” of “hy oordryf sy aanspraak hier” — eerder as om die ooglopende foute in sy weergawe uit te wys.

Verder het baie mense wat Harari se boek gelees het, ook Joseph Henrich se werk gelees, maar hulle besef blykbaar nie dat die teorie wat Harari verdedig presies die teenoorgestelde van Henrich s'n is nie. Deel van die probleem is dat lesers sukkel om die struktuur van hierdie teorieë raak te sien, omdat hulle nie presies verstaan wat die teorieë probeer verklaar nie. Hulle behandel dit meer soos stories as wetenskaplike hipoteses. Dit is dus nuttig om te begin met 'n mate van begrip van wat die verklarende doelwitte van 'n teorie van menslike evolusie is.

Mense het vier onderskeibare eienskappe — trekke, vermoëns, gedragspatrone, ensovoorts — wat ons heelwat anders maak as ander diere. Dit is redelik voor die hand liggend, maar daar bestaan ongelukkig 'n hele subgenre van akademiese pedanterie wat behels dat items op die lys betwis word deur te sê: “ander diere doen dit ook!”, omdat daar natuurlik soortgelyke vermoëns elders aangetref word.1

In die lys hieronder het ek dus die kwalifikasies bygevoeg wat nodig is om hierdie besware te ontlont en uit te wys wat absoluut kenmerkend van mense is.

1. Intelligensie: Mense beskik oor voortreflike intelligensie, nie net met betrekking tot instrumentele take nie, maar ook in die vermoë om wiskundige, hipotetiese/kontrafaktuele en logiese redenasie te beoefen.

2. Taal: Mense gebruik komplekse grammatikale spraak, met propositionele differensiasie wat konteks-onafhanklike voorstelling van stande van sake moontlik maak.

3. Samewerking: Mense vertoon 'n besondere vorm van ultrasosialiteit, wat komplekse samewerking tussen groot groepe geneties onverwante individue behels.

4. Kultuur: Mense is betrokke by domein-algemene oordrag van aangeleerde gedrag, wat 'n groot korpus kulturele artefakte en kennis oplewer wat met verloop van tyd kumulatiewe verbetering toon.

Wat die veld van menslike evolusieteorie tans so interessant maak, is dat ons diep binne-in werklik nie weet hoe enige van hierdie vermoëns ontwikkel het nie. Op een of ander vlak moes hulle aanpassingswaarde gehad het, maar niemand verstaan werklik presies waarom of hoe enige daarvan aanpassingswaarde gehad het nie.

Aan die ander kant weet ons baie oor hoe dit nié kon ontwikkel het nie, omdat soveel slegte teorieë oor die jare voorgestel is wat nie deeglike ondersoek oorleef het nie. Tipies begin hulle as spekulatiewe teorieë totdat iemand kom en sê: “Wys my 'n model van hoe dit kon ontwikkel het.” Dan vat iemand die aas, begin 'n model bou ... en besef dan dat dit nie op daardie manier kon ontwikkel het nie. Dit het inderdaad so moeilik geblyk om 'n evolusionêre model te ontwikkel wat enige van die items op die lys hierbo geloofwaardig kan verklaar, dat formele modellering die terrein geword het waar die interessantste werk oor die afgelope paar dekades plaasgevind het.

Wat die raaisel vererger, is die feit dat die evolusionêre tydlyn vir dit alles uiters kort is. Homo erectus verskyn eers ongeveer twee miljoen jaar gelede, ensovoorts. Evolusie is baie stadig. 'n Spesie soos miere, wat al 150 miljoen jaar bestaan, het tyd gehad om allerhande gesofistikeerde aanpassings te ontwikkel. Die hele Homo-lyn, daarenteen, bestaan eenvoudig nog nie baie lank nie. Dit maak dit uiters onwaarskynlik dat al vier items op die lys hierbo onafhanklik van mekaar ontwikkel het. Verder is dit hoogs onwaarskynlik dat hierdie komplekse vermoëns “van nuuts af” as selfstandige kognitiewe modules ontwikkel het. Weens die tekort aan tyd is dit meer waarskynlik dat hulle ontstaan het deur 'n relatief klein “aanpassing” of wysiging van 'n bestaande stelsel wat reeds by primate aangetref word.

Om net een voorbeeld te neem: mense deel met ander primate twee aangebore heuristieke oftewel duimreëltegnieke vir die beoordeling van getalle. Die eerste is 'n subitiseringstelsel, wat ons toelaat om tot drie te “tel”; die tweede is 'n skattingsisteem, wat ons toelaat om “baie” van “min” te onderskei wanneer ons stelle voorwerpe met die oog beoordeel. Toetse op menslike babas toon wesenlik geen verskil tussen die manier waarop hierdie stelsels by mense, sjimpansees, oerangoetangs, ensovoorts werk nie. En tog word ons gevra om te glo dat daar op een of ander manier, in die afgelope miljoen jaar of so, 'n ander evolusionêre krag opgeduik het wat, sonder om enige van hierdie twee bestaande stelsels te verbeter, mense toegerus het met 'n derde “wiskunde”-module wat ons die vermoë gegee het om nie net verder as drie te tel nie, maar algebra, meetkunde, calculus, reële ontleding, lineêre algebra, ensovoorts te doen. Dit is nie geloofwaardig nie. Gevolglik is die mees algemene opvatting dat ons wiskundige vermoëns 'n neweproduk van 'n ander vermoë moet wees, waarskynlik taal.

Vir die afgelope veertig jaar of so is die groot prys in menslike evolusieteorie belowe aan die teoretikus wat 'n enkele, relatief klein wysiging van primaatgedrag — vermoë, kapasiteit, kognisie, ensovoorts — kan identifiseer wat al vier hierdie kenmerkende menslike eienskappe kon voortbring. Omdat die mees geloofwaardige teorie slegs een enkele aanpassing sou postuleer, beteken dit dat elke mededingende teorie in hierdie ruimte 'n verklaringsorde tussen die vier eienskappe hierbo moet postuleer. So 'n teorie sou begin deur een van die vier items te kies as die een wat eerste ontstaan het, en dan wys hoe die ander drie as gevolg van hierdie aanvanklike wysiging kon ontwikkel het, waarskynlik in volgorde.

Waar Henrich inskakel

Elke teorie gaan dus 'n soortgelyke struktuur hê: dit sal 'n aanvanklike wysiging postuleer, wys hoe dit aanpassingswaarde gehad het, en dan verduidelik hoe dit aanleiding gegee het tot 'n tweede belangrike eienskap, dan die derde, en uiteindelik die vierde.

Harari postuleer byvoorbeeld die volgende volgorde: 1. intelligensie, 2. taal, 3. samewerking, 4. kultuur. Dit is trouens waarom ek hulle in daardie volgorde aangebied het. Wat Harari hier aanvaar, is die tradisionele verklaringsorde, wat vir die grootste deel van die twintigste eeu as korrek aanvaar is. Henrich, daarenteen, postuleer die volgende volgorde: 4. kultuur, 3. samewerking, 2. taal, 1. intelligensie. Dit is die opwindende hipotese wat oor die afgelope paar dekades belangstelling en aandag begin wek het.

Jy sien nou waarom ek gesê het Henrich se siening is presies die teenoorgestelde van Harari s'n: dit keer die verklaringsorde letterlik om. Laat ek dus eers iets sê oor Harari se volgorde en waarom wetenskaplikes begin afkoel het teenoor daardie siening, voordat ek oorgaan na 'n kort uiteensetting van Henrich s'n.

Die intelligensie-eerste-posisie is duidelik 'n wetenskaplike weergawe van die bekende idee, wat teruggaan na Plato en Aristoteles, dat menslike rasionaliteit die belangrikste eienskap is wat ons bo die diere verhef.

Dit wys ook op 'n prominente fisiologiese eienskap van mense, duidelik teenwoordig in die fossielrekord, naamlik ensefalisering. Ons het groot breine, gehuisves in groot skedels. Dit lei baie mense tot die aanname dat die eerste stadium van menslike evolusie moes wees dat ons slimmer geword het, vermoedelik in regstreekse reaksie op 'n omgewingsuitdaging wat dit aanpassingswaarde gegee het — byvoorbeeld deur ons toe te laat om beter gereedskap te maak, beter jagters te word, ensovoorts.

Die probleem daarmee om intelligensie as die vertrekpunt te neem — iets wat Harari vreemd genoeg erken — is die enorme koste wat ons groot breine op ons plaas, sowel fisiologies as reproduktief, omdat hulle baie energie gebruik en omdat hulle hoë vlakke van sterftes tydens bevalling veroorsaak. Dit is eenvoudig nie duidelik watter soort vergoedende voordele op die Afrika-savanne beskikbaar sou gewees het om hierdie afwegings die moeite werd te maak nie. Indien die doel bloot was om te oorleef en voort te plant deur vuur te beheer en 'n paar klipwerktuie te maak, lyk die menslike brein vreemd oorontwerp vir die taak, om nie eens te praat van hoe uiters duur en ondoeltreffend dit is nie. Nietemin is dit die verhaal waarmee Harari werk.

Volgende kom taal. Hier is Harari besig met regstreekse handwuiwery. Taal was net 'n toevalligheid:

“Die mees algemeen aanvaarde teorie voer aan dat toevallige genetiese mutasies die interne bedrading van die breine van Sapiens verander het, wat hulle in staat gestel het om op ongekende maniere te dink en met 'n heeltemal nuwe soort taal te kommunikeer. Ons kan dit die Boom van Kennis-mutasie noem.”

Daar is 'n paar dinge hiermee verkeerd, bo en behalwe die ooglopende.

Eerstens ly die verklaring aan 'n aanvangsprobleem. Om hierdie wonderlike mutasie wat komplekse taal moontlik gemaak het aanpassingswaarde te laat hê, sou dit 'n voordeel moes verskaf aan die eerste individu wat daardie mutasie besit het. Om die eerste persoon te wees wat gebore word met die vermoë om op 'n “ongekende manier” te kommunikeer, is nie besonder nuttig nie, want met wie gaan jy praat? Die kommunikatiewe bevoegdheid sou 'n neweproduk van iets anders moes wees, iets wat versprei het omdat dit regstreeks aanpassingswaarde gehad het. Eers nadat dit wydverspreid in die bevolking geword het, kon taal ontwikkel het. Die alternatief sou 'n gradualistiese weergawe wees van hoe taal uit 'n meer primitiewe seinstelsel ontstaan het wat kommunikasie toegelaat het met diegene wat nie die mutasie gehad het nie — maar dan het 'n mens nie die mutasie nodig om dit te verklaar nie.

Dit bring ons by die tweede probleem met die verklaring, naamlik dat baie diere geluide maak en seingedrag vertoon. Die rede waarom dit nie in iets meer kompleks ontwikkel nie, is dat taal sonder samewerking oninformatief is. As jy 'n klomp antisosiale primate neem en hulle met die vermoë om te praat toerus, gaan die dinge wat hulle sê bloot 'n uitdrukking van hulle eie belange wees. Niks sal geloofwaardig wees bo en behalwe dit wat jy reeds uit hulle gedrag kan aflei nie. Dit is waarom die seinstelsels wat ons wel in die natuur sien so dikwels duur is — dit is nodig om die sein geloofwaardig te maak. Menslike taal, daarenteen, is alles goedkoop praatjies, en tog slaag dit op een of ander manier daarin om informatief te wees. Dit lyk slegs moontlik as daar reeds 'n voorafgaande geneigdheid bestaan om aan samewerkende gedrag deel te neem. Die verklaringsorde lyk dus verkeerd: samewerking moet reeds in plek wees voordat 'n mens die evolusie van taal gaan sien.

Harari beweer egter dat dinge andersom is — dat samewerking 'n gevolg van taal is. Hierdie idee, wat vroeër redelik algemeen was, het geweldig skade gely deur die ontwikkeling van evolusionêre spelteorie. In die negentiende en vroeë twintigste eeu is daar dikwels aanvaar dat voortreflike intelligensie mense die rasionele insig sou gee dat hulle met mekaar behoort saam te werk. Groter aandag aan die gevangene-dilemma het egter duidelik gemaak dat die basiese neiging van voortreflike intelligensie eerder sou wees om onsamewerkende gedrag te versterk deur mense beter vryryers te maak.

Harari is bewus daarvan dat die ou Kropotkin-verhaal oor wedersydse hulp nie reg kan wees nie, en ook dat groepseleksie nie as 'n biologiese verklaring vir samewerkendheid onder mense geloofwaardig is nie. Daarom haal hy eerder twee teorieë uit oor hoe taalvermoë mense moontlik meer samewerkend kon gemaak het. Die eerste is afgelei van 'n onregstreekse wederkerigheidsmodel, wat voorstel dat mense saamwerk om 'n goeie posisie in die gemeenskap te behou, wat afgedwing word deur die sirkulasie van skinderpraatjies wat mense vertel wie betroubaar is. Die tweede is 'n variant van die sogenaamde Groot God-teorie, wat voorstel dat mense taal gebruik het om mitiese stelsels te konstrueer wat hulle van 'n geloofwaardige verbintenismeganisme voorsien het wat samewerking moontlik gemaak het.

Die probleem met albei hierdie verklarings is dat hulle óf regressief óf vraagstellend is. Dink aan die basiese probleem van menslike sosialiteit as 'n kollektiewe-aksieprobleem. Die struktuur van die interaksie gee mense geen aansporing om met mekaar saam te werk nie. Die oplossing kan nie wees dat hulle saamwerk omdat mense andersins ander oor hulle sal waarsku en hulle dus minder geleenthede sal hê om in die toekoms saam te werk nie. Waarom sou mense moeite doen om ander te waarsku? As 'n soort openbare diens? Dit is net nog 'n kollektiewe-aksieprobleem. Dieselfde geld vir groot gode. Waar kom die mitologie vandaan? Waarom glo mense dit, eerder as om bloot voor te gee dat hulle dit glo? Al hierdie “oplossings” vir die vryryer-probleem word self deur vryryer-probleme ondermyn.

Laastens is die mees ooglopend vals komponent van Harari se verhaal sy weergawe van komplekse kultuur. Dit kom laaste in sy verklaringsorde. Tegnies gesproke glo hy nie in kultuur nie; sy weergawe is eerder sosiobiologies, omdat hy kultuur nie behandel as 'n oorerwingstelsel wat aan evolusionêre dinamika onderhewig is nie. Hy voer eerder aan dat die ontwikkeling van samewerking meer mense toelaat om saam te werk aan dinge soos gereedskap, wat aanleiding gee tot die vervaardiging van meer komplekse artefakte. Dit is eenvoudig nie 'n akkurate weergawe van tegnologiese vooruitgang nie. As 'n mens byvoorbeeld kyk na die ontwikkeling van ploeglandbou, sien jy nie 'n groep tydgenote wat bymekaarkom om meer gevorderde masjinerie te skep nie, maar eerder 'n proses van baie geleidelike, stuksgewyse verbetering oor tyd.

Buite die Sapiens-boks

As 'n mens die landskap oorweeg, kan 'n mens sien dat die tradisionele verklaringsorde, ten spyte daarvan dat dit steeds 'n sekere gesondeverstand-aantreklikheid behou, by elke stap deur besware gestrem word.

Dit is waarom dit opwindend was toe teoretici 'n ernstige saak begin uitmaak het vir werklik “buite die boks”-benaderings, soos die een wat Henrich verdedig. Die meeste van hierdie teorie, moet ek byvoeg, is deur Peter Richerson en Robert Boyd baanbrekend ontwikkel (skakels hier, hier en hier). Henrich was Boyd se student, en dit is waar hy die meeste daarvan gekry het. Ek moet ook noem dat, hoewel Henrich die doeltreffendste was om met 'n breër gehoor te kommunikeer, sy eie entoesiasme vir storievertelling soms in die pad staan van 'n duidelike aanbieding van die siening. Mense onthou altyd die voorbeelde wat hy gee om die teorie te illustreer, maar begryp dikwels nie die punt wat die voorbeelde bedoel was om te illustreer nie.

Die grootste afwyking in Henrich se siening is die aanspraak dat kultuur die primêre, oorspronklike aanpassing is. Die aanspraak is effens meer spesifiek as dit. Menslike kultuur word moontlik gemaak deur 'n besondere styl van sosiale leer, en daarom was die oorspronklike aanpassing — die “verstelling” aan die basiese primaatvermoëns — die ontstaan van nabootsingsgeneigdheid. Menslike babas het werklik goed geword, nie net daarin om te kopieer wat ander mense doen nie, maar daarin om ander onnadenkend te kopieer — om die presiese gedrag wat hulle waarneem te herhaal. Dit het die moontlikheid geskep dat meer komplekse kultuur kon ontwikkel, ietwat ironies, deur dit te bevry van die bottelnek wat deur individuele intelligensie opgelê word. Sjimpansees leer deur ander waar te neem, maar hulle is geneig om die gedrag as 'n bron van inspirasie te beskou en dan hulle eie intelligensie te gebruik om die verrigting te reproduseer. Hulle neem die wiel waar en vind dit dan, in 'n sekere sin, vir hulleself weer uit. Menslike babas, daarenteen, is geneig om ander te kopieer selfs wanneer hulle nie verstaan wat hulle sien nie. Dit beteken dat iets soos 'n gereedskapmaakprosedure met verloop van tyd al hoe meer kompleks kan word, namate mense klein verbeterings daaraan aanbring, terwyl die volgende generasie mense dit steeds kan reproduseer, juis omdat hulle nie hoef uit te werk hoe dit werk om dit te kan kopieer nie.

Terloops, om die evolusionêre saak hiervoor uit te maak, is 'n komplekse modelleringsuitdaging. Niks wat ek hierbo beskryf het, is vanselfsprekend aanpassend nie, wat vermoedelik die rede is waarom 'n mens nie hierdie styl van sosiale leer elders in die diereryk sien nie.

Lesers wat te veel aan die geesteswetenskappe blootgestel is, mag geneig wees om te dink dat sodra 'n mens kultuur inbring, ons skielik vry word om te doen net wat ons wil, en dat die res van die verhaal dus maklik behoort te wees. Dit is duidelik verkeerd. As kultuur ontwikkel deur die nabootsing van ander, en jy begin met 'n onsamewerkende spesie, dan gaan die kultureel oorgedraagde gedrag ook onsamewerkend wees. As kultuur op een of ander manier aanleiding gegee het tot samewerking, sal iets anders as nabootsing nodig wees om dit te verklaar. Trouens, die slimste deel van die Boyd-Richerson-Henrich-verhaal is die manier waarop hulle die oorgang van kultuur (4) na samewerking (3) verklaar.

Kultuur na Samewerking

Die eerste punt om te begryp, is dat indien menslike babas slegs by hulle ouers geleer het, geen gedragspatroon kultureel kon ontstaan wat nie ook biologies kon ontwikkel het nie. Dit sou die kulturele evolusie van samewerking uitsluit.

Tog weet ons almal dat kinders by ander bronne as hulle ouers leer. Die twee belangrikste bykomende bronne van sosiale leer is rolmodelle en portuurgroepe. Elkeen word deur 'n kragtige heuristiek beheer: “boots die suksesvolles na” in die geval van rolmodelle, en “boots die meerderheid na” in die geval van portuurmaats — laasgenoemde vooroordeel is aan ons almal bekend as konformisme. Die groot idee — waaraan ek hier nie reg sal kan laat geskied nie — is dat konformistiese sosiale leer homogeniteit binne sosiale groepe verhoog en sodoende groepseleksie as 'n krag in menslike kulturele evolusie moontlik maak. Die meganisme van konflik tussen groepe, wat 'n swak krag ter ondersteuning van samewerkendheid in biologiese evolusie is, word 'n sterk krag ten gunste van samewerkendheid in kulturele evolusie. Groepe met meer prososiale gedragsnorme is meer geneig om kulturele oorheersing oor ander te vestig. As gevolg hiervan het menslike kulture mettertyd meer samewerkend geword.

Maar dit is nie die einde van die verhaal nie. Kulturele verwagtinge het dalk meer samewerkend geword, maar mense was steeds aggressiewe, antisosiale, individualistiese primate. Die tweede komponent van die teorie is die aanspraak dat, namate kulturele verwagtinge van ons biologiese ingesteldhede begin afwyk het, kulturele konformiteit begin optree het as 'n krag van sosiale seleksie, wat 'n proses van selfdomestikasie in die menslike spesie aan die gang gesit het. Richard Wrangham het hieroor op uiters onderhoudende wyse geskryf. Die aanspraak is, rofweg, dat in hierdie nuwe, meer samewerkende kulturele konteks, buitensporig aggressiewe en dominante mans uiteindelik in hul voortplantingsgeleenthede beperk is, wat gelei het tot 'n reeks biologiese veranderinge wat mense van nature meer prososiaal gemaak het. Dit is waarom Henrich so geïnteresseerd is in geen-kultuur-koëvolusionêre prosesse, soos hoe kulturele innovasies, byvoorbeeld kook, aanleiding gegee het tot biologiese veranderinge, soos die wysiging van ons spysverteringstelsel. Samewerkendheid het volgens hierdie siening begin as bloot 'n kulturele patroon, maar het toe gedeeltelik in ons natuur ingebed geraak deur 'n proses van geen-kultuur-koëvolusie.

Sodra hierdie twee stappe in die verklaring in plek is, is die ander twee nie so moeilik nie. Mense gaan natuurlik interessanter wees om mee te praat sodra daar 'n moontlikheid bestaan dat hulle jou die waarheid sal vertel, of reëls sal volg. Daar is baie verskillende weergawes van hoe 'n eenvoudige seinstelsel kon uitbrei sodra sprekers samewerkend begin optree het.

Wat intelligensie betref, is daar redelik wye ooreenstemming dat die regstreekse fisiologiese onkoste van ons breine so uiters hoog is dat dit deur een of ander wegholproses binne die spesie self moes ontstaan het — soos die horings van die Ierse elk — en nie in reaksie op een of ander vaste omgewingsuitdaging nie. Henrich se siening is dat ensefalisering aangedryf is deur die plofbare groei van kultuur. Namate kulturele aanpassings mense veral toegelaat het om in omgewings in te beweeg waar ons biologies swak toegerus was om te oorleef, het die vermoë om soveel as moontlik van die omringende kultuur so vinnig as moontlik te begryp oorlewingsvoordele ingehou. Die opbrengs op verbeterde kognisie en geheue het dus groot geword, omdat kultuur vir ons meer dinge gebied het wat die moeite werd was om te weet. My eie neiging, as filosoof, is om meer klem te plaas op die rol wat taal gespeel het in die ontwikkeling van rasionaliteit. Ek is veral geneë tot Andy Clark se weergawe van die “taalopgradering” wat ons biologiese breine ontvang het. Dit suggereer dat stap 3 grootliks stap 4 moes voorafgegaan het, terwyl Henrich dink hulle kon gelyktydig plaasgevind het.

Daar is dan my kort opsomming van die siening. 'n Mens sou terloops weer hieroor kon teruggaan en groot vraagtekens langs elkeen van die hoofaansprake plaas. Niks hiervan is gevestigde wetenskap nie; my subtitel is 'n oordrywing. Ek beskryf bloot waar die snykant van evolusionêre denke oor die afgelope paar dekades was. Ek meen die teorie is die moeite werd om te verduidelik omdat dit, benewens monumentaal slim, ook een van die opwindendste ontwikkelings in die menswetenskappe is wat gedurende my leeftyd plaasgevind het. Dat dit nie wyer verstaan word nie, is jammer. 'n Mens kan nie die betrokke wetenskaplikes daarvoor blameer nie — die meeste van die hoofrolspelers in die ontwikkeling van die teorie het baie tyd daaraan bestee om dit in nie-tegniese terme aan breër gehore te kommunikeer.

Die probleem, dink ek, lê daarin hoe diep vanselfsprekend die tradisionele verklaringsorde geword het, wat daartoe lei dat baie lesers nie besef hoe volledig hierdie nuwe benadering daardie verklaring omkeer nie. Maar dit is ook 'n probleem wanneer mense soos Harari opdaag en dinge moeiliker maak deur die ou, uitgediende siening te neem en dit aan te bied asof dit met onlangse wetenskaplike denke versoenbaar is.

• Professor Joseph Heath is 'n Kanadese filosoof aan die Universiteit van Toronto. Hy het vriendelik toestemming aan ons verleen om hierdie vertaling van sy oorspronklike artikel op OntLaer te gebruik. Volg gerus sy Substack, genaamd In Due Course.

Nog artikels deur Joseph Heath:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks