Mense praat so dikwels van “gender-ideologie”, asof daar net een is. Gewoonlik verwys hulle na 'n geloof in 'n aangebore gender-identiteit wat meer gesaghebbend is om te bepaal of iemand 'n man of 'n vrou is as hul biologiese geslag. Dit is natuurlik 'n gender-ideologie. Dit is egter geensins die enigste een nie, en ons doen goed om die argumente daarteen sorgvuldig te oorweeg — veral van mense wat duidelik self 'n baie duidelike gender-ideologie het.

Eerstens moet ons ondersoek wat 'n gender-ideologie is. Die begrip “ideologie” beteken bloot “'n stel of stelsel idees en oortuigings”, maar dit word dikwels negatief gebruik om te impliseer dat aansprake wat daaruit spruit bevooroordeeld eerder as objektief is. In politieke en kulturele debat, en wanneer sosiale kwessies aangespreek word, is daar egter niks inherent verdag daaraan om vanuit 'n politieke, godsdienstige of filosofiese posisie te redeneer nie — solank 'n mens duidelik en konsekwent daaroor is.

Ek redeneer vanuit 'n liberale raamwerk — 'n stel idees en oortuigings oor individuele vryheid, meningsdiversiteit en demokratiese regering. 'n Samehangende stel beginsels, idees en oortuigings word eers 'n probleem wanneer mense outoritêr of eng word en oneerlike argumente, gemotiveerde redenasie en stamdenke gebruik om hul oortuigings te beskerm.

Gevarieerde Omskrywings

Die begrip “gender” is meer ingewikkeld, omdat dit verskeie omskrywings het. In Engels gebruik mense “gender” sinoniem met “sex”, óf as 'n meer “beleefde” begrip óf om dit van die daad van seks te onderskei.

In politieke en kulturele besprekings verwys “gender” egter meer dikwels na eienskappe van man- of vrouwees wat nie anatomies is nie — hoofsaaklik gedrag en voorkoms. Selfs binne hierdie omskrywing is daar groot verskeidenheid. Sommige sluit verspreidings van eienskappe in wat ontwikkelde psigologiese geslagsverskille vorm, terwyl ander dit beperk tot maatskaplik gekonstrueerde, kultuurspesifieke rolle en verwagtings. Dit word verder bemoeilik deur meningsverskille oor watter eienskappe in ons biologie as 'n dimorfiese, seksueel voortplantende spesie gewortel is en watter sosiaal gekonstrueer is.

Hierdie meningsverskille kan egter produktief wees. Diepgaande navorsing in evolusionêre sielkunde, kognitiewe sielkunde en sosiologie kan help om dit te verduidelik.

Die eenvoudigste manier om vas te vang wat die meeste mense met “gender” bedoel, is om dit te sien as wat “manlik” aan die “manlike geslag” is, en wat “vroulik” aan die “vroulike geslag” is. Van daar af kan ons erken dat mense aansienlik verskil in hoe hulle manlikheid en vroulikheid omskryf, hoe hulle glo dit met mans en vroue geassosieer geraak het, en of hulle dit as goed of problematies beskou.

Wat taalgebruik ons kan leer

Dit lyk asof ons nog altyd 'n begrip gehad het wat gender van geslag onderskei. Dit blyk uit langdurige taalgebruik: “manlik” en “vroulik” (gewoonlik goedkeurend en in lyn met geslag), “managtig” en “vrouagtig” (dikwels afkeurend en toegepas op dié wat eienskappe toon wat as meer gepas vir die ander geslag beskou word), en beskrywings soos “verwyfd” of “butch” om meer vroulike mans en meer manlike vroue te beskryf.

As die sinne “sy is 'n baie vroulike vrou” of “hy is nie 'n besonder manlike man nie” vir jou intuïtief sin maak — selfs al keur jy dit af om mense so te evalueer — het jy reeds 'n begrip van gender as iets anders as geslag.

'n Gender-ideologie kan dus eenvoudig omskryf word as “ 'n stel idees en oortuigings oor wat manlikheid en vroulikheid is, hoe dit met man- of vrouwees verband hou, en wat die etiese en sosiale implikasies daarvan is.” Op hierdie omskrywing word dit duidelik dat meer as een gender-ideologie in hedendaagse politieke en kulturele diskoers uitgedruk en betwis word. Daar is baie sulke stelle idees en oortuigings, maar hulle kan breedweg in drie hoofstrome verdeel word: gender-konserwatief, genderkrities en genderqueer. Elkeen bevat 'n kern van waarheid en kan op maniere verwoord word wat individuele vryheid respekteer.

Maar wanneer hulle tot ideologiese vaste oortuigings verhard, kan elkeen ons van die werklikheid wegvoer en vyandig raak teenoor daardie vryheid.

'n Reeks verskillende Gender Insigte

Genderkonserwatisme hou vol dat genderrolle en stereotipes van manlikheid en vroulikheid goed en natuurlik (of deur God bepaal) is, dat dit met biologiese geslag moet ooreenstem, en dat hierdie ooreenstemming wettig en/of sosiaal afgedwing moet word vir die welstand van individue en die morele goed van die samelewing. Dit sluit tipies heteroseksualiteit as morele ideaal in of gee dit sterk voorkeur.

Daar is beduidende etiese verskille binne hierdie breë posisie. Die “manosfeer”, met figure soos Andrew Tate en Myron Gaines, stel manlikheid voor as aggressief, lomp en misoginisties, met die klem op seksuele verowering. Dit bots sterk met die “tradlife”-Christelike konserwatiewe ideaal wat selibaat voor die huwelik, monogamie, manlike leierskap en vroulike onderdanigheid beklemtoon. Nietemin is albei gegrond in oortuigings oor die natuurlike oorheersing van mans en die gepaardgaande ondergeskiktheid van vroue.

Die meeste sosiale konserwatiewes verwerp hierdie uiterstes, maar glo gewoonlik dat mans en vroue fundamenteel verskil — al is hulle gelykwaardig — en geskik is vir verskillende rolle. Hulle sien mans as geneig tot beskerming en voorsiening, en vroue tot versorging en huishouding, en glo dat albei geslagte gelukkiger is in hierdie rolle en dat samelewings daarby baat.

Die kern van waarheid hier is dat sielkundige geslagsverskille wel bestaan en dat genderrolle dus in iets werklik gewortel is. Maar hierdie siening verwyder van die werklikheid wanneer dit statistiese verskille in rigiede kategorieë verander en individuele variasie ignoreer. Dit word onliberaal wanneer dit afwykings van stereotipes as moreel verkeerd beskou en dit probeer afdwing.

Genderkritiese sienings is meer kompleks. Genderkritiese feminisme spruit uit radikale feminisme en sien gender as 'n onderdrukkende sosiale konstruk wat vroue ondergeskik maak. Genderrolle moet afgeskaf word om vroue te bevry.

Die term het egter uitgebrei en sluit nou mense in wat bloot teen genderidentiteit gekant is. Nie almal is feministies nie, en sommige het konserwatiewe sienings. Dit veroorsaak verwarring.

Die kern van waarheid hier is dat onderdrukkende genderrolle en patriargale norme histories bestaan het en steeds voorkom. Maar hierdie standpunt raak problematies wanneer dit alle verskille as sosiaal gekonstrueer beskou en biologiese invloede ontken. Dit word onliberaal wanneer dit mans demoniseer of individuele keuses ontken.

Genderqueer-aktivisme stel dat geslag, gender en seksualiteit sosiaal gekonstrueer is en dat bevryding vereis dat hierdie kategorieë afgebreek word. Later het hierdie siening ontwikkel tot die idee dat subjektiewe genderidentiteit bepalend is.

Die kern van waarheid is dat baie mense nie by tradisionele rolle inpas nie en dat groter vryheid hulle help. Maar dit verwyder van die werklikheid wanneer dit biologiese geslag ontken of genderidentiteit as absoluut stel. Dit word onliberaal wanneer dit ander dwing om hierdie oortuigings te aanvaar of kritici stilmaak. Daar is dus duidelik minstens drie invloedryke gender-ideologieë. Die vraag is hoe mense wat omgee oor waarheid en vryheid dit moet hanteer.

Saamgevat…

Ons kan nie alles met sekerheid weet nie, maar sekere dinge is baie goed gevestig.

Ons is 'n seksueel voortplantende, dimorfiese spesie met twee geslagte.
Sielkundige en gedragsverskille tussen geslagte bestaan waarskynlik.
Mans en vroue oorvleuel egter grootliks en toon baie individuele variasie.
'n Minderheid mense is uitsluitlik tot dieselfde geslag aangetrokke.

Liberales kan verskil oor gender, maar word verenig deur 'n verbintenis tot individuele vryheid. Hulle kan hul eie oortuigings uitleef sonder om dit op ander af te dwing.

Die belangrikste is om waarheid na te jaag — dit wat ooreenstem met die werklikheid — en om ander toe te laat om hul oortuigings te hê en uit te leef, solank hulle nie ander benadeel of hul vryheid ontneem nie. Dit is nie 'n kompromie nie, maar 'n raamwerk waarin verskillende idees kan saam bestaan en getoets word teen die werklikheid.

• Helen Pluckrose is 'n akademikus en skrywer van die Substack getiteld The Overflowings of a Liberal Brain. Hierdie artikel word met haar vergunning vertaal en herplaas, en is 'n reaksie op 'n artikel deur die akademikus Dr Natasha Burge, ook vertaal op hierdie blaaie.

Nog artikels deur Helen Pluckrose:

SOSIALE MEDIA

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang weekliks

Ontvang Daagliks

Die Suid-Afrikaanse regering beroem hom dikwels daarop dat hy soewerein is. As soewereine staat kan Suid-Afrika self binnelandse en buitelandse beleid bepaal. Niemand het die reg om daarmee in te meng nie. Nie die VSA nie. Nie die kerk nie. Nie AfriForum nie.

Maar, is Suid-Afrika werklik soewerein?

'n Volledig soewereine staat behoort nie struktureel afhanklik te wees van skuld nie. In Spreuke 22:7 staan daar: “Die ryke heers oor die armes, en hy wat leen, is 'n slaaf van die man wat uitleen.” Elke jaar is die Suid-Afrikaanse staat egter afhanklik van skuld om die begroting te laat klop. Staatskuld staan op ongeveer 75% van Bruto Binnelandse Produk (BBP). Met so 'n skuldlas is dit ambisieus om te beweer dat jy soewerein is.

Die grootste geldleners is binnelandse beleggers, waarvan pensioenfondse die grootste is. Pensioenfondse se fondse kom van die maandelikse bydraes van werkers. Beleid van pensioenfondse word bepaal deur trustees. Trustees word gekies deur werknemers. Met ander woorde, dis werkers wat beheer behoort te hê oor die geld wat geleen word aan die staat.

Trustees is egter nie kenners op die gebied van beleggings nie. Hulle hoef slegs enkele kort kursusse te slaag. Hulle word nie vergoed vir die werk as trustee nie, en moet maar in hulle vrye tyd lees deur honderde PowerPoint-skyfies wat voor 'n kwartaallikse vergadering versprei word. Grotendeels vertrou hulle op die hoogs opgeleide administrateur wat die PowerPoint-aanbieding doen.

Dis onwaarskynlik dat sulke trustees voorwaardes gaan stel wat verbonde is aan staatslenings. Selfs al sou hulle dit wil doen, sal dit baie moeilik wees om dit te doen deur die komplekse struktuur van administrateurs, batebestuurders en reguleerders. Die hefboom waarmee die eintlike maghebber in Suid-Afrika die staat verantwoordelik kan hou, bestaan eenvoudig nie. Die gewaande soewereiniteit van die staat is dus grotendeels afhanklik van die afwesigheid van die hefboom.

'n Soewereine staat het 'n monopolie op geweld

Die soewereine staat het 'n monopolie op geweld. Dit maak wette. As iemand die wette oortree, word die polisie ontplooi en oortreders gearresteer. Die howe vonnis die oortreder, en die Departement van korrektiewe dienste sal die persoon regstel en transformeer in 'n wetsgehoorsame burger.

Daar is egter groeiende gebiede waar die monopolie op geweld nie meer geld nie. Waar bendes die tamboer slaan. Die president besluit om die weermag te ontplooi in daardie gebiede. Ongeag of die weermag daarin sal slaag om die polisie weer in beheer te plaas, is dit 'n erkenning dat die staat sy monopolie op geweld in sekere gebiede verloor het. Buitengewone stappe is nou nodig om te poog om dit te herstel. Die staat is dus nie meer oral soewerein in die afdwing van wette nie. In sekere gebiede kan baie wette sonder sanksie geignoreer word.

In 'n soewereine staat is al die takke van die staat ook onafhanklik. Die regbank kan sonder vrees of vooroordeel oortreders vonnis. In Suid-Afrika word dit egter dikwels gerapporteer dat politici regters, aanklaers, advokate en getuies intimideer en selfs vermoor word. Die mees onlangse voorbeeld is Julius Malema wat 'n aanklaer op X gedreig het, nadat hy gevonnis is oor die afvuur van ‘n vuurwapen in die publiek. Dis nader aan 'n piesangrepubliek as 'n soewereine staat.

'n Soewereine staat het beheer oor toegang

'n Soewereine staat kan bepaal wie in sy grondgebied kan kom en wie nie. Daarvoor is daar grense met heinings, mure en wagte. Die Suid-Afrikaanse staat het hierdie dinge egter verwaarloos. Onwettige immigrante kom die land binne sonder dat die staat dit eens weet. Baie neem deel aan die informele ekonomie en maak gebruik van staatsdienste. Om Suid-Afrika te sien as soewerein op grond van die staat se toegangsbeheer is ook wensdenkery.

'n Soewereine staat moet ook sy grense kan beskerm teen invalle van ander state. Daarvoor het nasionale state 'n weermag. Toe die volk Israel militêr op sy magtigste was, was daar vrede, soos daar staan in 1 Konings 4:25:”… sodat Juda en Israel veilig gewoon het, elkeen onder sy wingerdstok en onder sy vyeboom, van Dan tot Berséba, al die dae van Salomo”. Suid-Afrika se weermag is egter in 'n haglike toestand. Reeds in 1998 het 'n Suid-Afrikaanse militêre intervensie misluk in 'n klein staat soos Lesotho. Ook 'n intervensie in 2025 teen rebellegroepe in Kongo het klaaglik misluk. Vir alle praktiese doeleindes het Suid-Afrika waarskynlik min vermoë om wesenlike weerstand te bied teen invalle van ander state.

Wat is Suid-Afrika?

'n Staat wat op skuld oorleef, gebiede oorlaat aan bendes en toegang nie ten volle kan beheer nie, kan kwalik as soewerein gesien word. Om kritiek af te wys op grond van gewaande soewereiniteit is bloot politieke retoriek.

Alhoewel min mense hierdie politieke retoriek ernstig opneem, gaan finansiële instellings voort om lenings te gee, gebaseer op die aanname dat die staat onbepaald sy monopolie op geweld kan aanwend om uitstaande skuld van die bevolking te verhaal.

Totdat dit begin swik onder die gewig van skuld, nie meer kan waag om belasting te verhoog nie, en daarin misluk om rente te betaal. Dan is dit vir almal sigbaar dat die staat nie soewerein is nie. Die staat het alreeds 'n ernstige knou gekry toe dit sedert 2013 nie in staat was om e-tol tariewe vir Gauteng se snelweë in te samel nie. En weer in 2025 toe dit nie in staat was om BTW te verhoog nie.

Pensioenfondse koop staatseffekte met die doel om die betroubare rente te gebruik om pensioenuitbetalings te finansier. As die staat egter nie meer rente kan betaal nie, raak pensioenfondse in die knyp. Dan begin fondse soek na beleggings wat betroubare rente kan genereer, maar nie afhanklik is van die staat nie. Indien alternatiewe finansiële instrumente ontwikkel word wat betroubare opbrengste kan lewer sonder afhanklikheid van die staat, kan dit die dinamiek van staatsfinansiering ingrypend verander.

Daar is dus heelwat redes om te glo dat die Suid-Afrikaanse staat glad nie so soewerein as wat dit beweer nie.

Nog artikels deur Bouwe van der Eems:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Min mense in Suid-Afrika het Trump al soveel op openbare platforms (kommentaar op sosiale media uitgesluit) en in-diepte verdedig soos die uwe. Ek het hom sedert 2016 in Afrikaanse en Engelse meningsruimtes en in die uitsaaimedia geloof vir die besluite wat hy geneem het.

Die rede hiervoor is dat die aanvalle teen hom werklik onbillik was en sy besluite terstond of uiteindelik goeie resultate opgelewer het. Die vernaamste aanklag teen hom was dat hy demokrasie nekomdraai in Amerika. Die kritici was by uitstek irrasioneel en kon nie bewyse lewer vir hul aantygings nie. Net omdat hy binne die perke van die wet en demokratiese riglyne gedoen het wat hy kon om seges te behaal, maak nie van hom 'n onverkose koning nie. Bowendien weet meeste Amerikaners en ander linkses in die Weste nie hoe lyk ware tirannie nie, want hulle het dit nog nooit beleef nie.

Ek het byvoorbeeld oor die laaste jaar van OntLaer die saak in hierdie ruimte uitgemaak oor hoekom hy juis demokraties optree en hoekom die gevangesetting van oudpres. Nicolàs Maduro van Venezuela geregverdig was.

Maduro was amptelik 'n gesoekte man, polities uiters illegitiem en nie deur tientalle state as president erken nie. Bowenal was Operasie Absolute Resolve uiters riskant, maar moontlik en stabiliteit is minstens op die korttermyn verseker.

Maduro was anders

Operasie Absolute Resolve was 'n beperkte operasie wat hom gearresteer en uitgelewer het om boete te doen vir wat hy gedoen het en regime-lede is bearbei om by hom oor te neem.

Venezuela is in die Westelike Halfrond geleë en val dus in Amerika se invloedsfeer en hierdie verwikkelinge was eintlik 'n normale maar indrukwekkende eerbiediging van die agbare en eeue oue Monroe-doktrine. Anders as byvoorbeeld in Irak, is kontinuïteit tentatief verseker sodat die vorige regime-lede nie verbitterd en wraaksugtig is nie. Demokratiese konsolidasie sal vir eers moet wag en baie kan nog polities en ekonomies skeefloop in Venezuela, maar vir nou blyk als bestendig te wees.

Bowenal het hy wokeïsme en “diversiteit, gelykheid en inklusiwiteit” (DEI) beveg, deur beperkte buitelandse aksies groot oorwinnings behaal, daadwerklik onwettige immigrasie bekamp, vrede bewerkstellig, globalisme gerysmier en die Amerikaanse ekonomie en arbeidsmark tydens sy eerste termyn nuwe stukrag en dinamisme gegee. Sy steun van regoor 'n diverse spektrum in 2016 en 2024 bewys hierdie sukses. Kortom, ek lei nie aan “Trump Derangement Syndrome” nie en hy is geen diktator (Nazi, fascis of watookal) nie. Ek staan hierby.

Anders as meeste mense, het ek nou al tientalle ure en artikels se diverse kenner-ontledings van die Iran-konflik gekyk en gelees. Ek wou oopkop wees oor hierdie situasie omdat ek aanvanklik die oorloë in Irak en Afganistan gesteun het net om later ontnugter te raak. Dit het daartoe gelei dat ek my MA-proefskrif oor Amerikaanse buitelandse beleid gedoen het.

Op die keper beskou, kan ek net teësinnig een afleiding maak: Hierdie oorlog is onnodig, 'n mislukking in wat dit wou bereik en het massiewe (straks onbedoelde) skade op verskeie terreine veroorsaak. Dis nie omdat ek pro-Iran is nie (allermins!) of dat ek nie steeds saam met meeste van Trump se ander prioriteite stem nie, maar omdat ek die realiteite van hierdie kwessie besef en aanvaar.

Die “Kern”-risiko’s

Daar is baie om te ontleed en noem in sulke situasies, maar kom ons kyk na die kernrisiko’s. Bowendien is sekere risiko’s nie eens slegs meer risiko’s nie, maar ’n ramp wat reeds besig is om uit te speel.

Eerstens dink ek nie dat Amerika en Israel geen doelwitte met hul aanvalle gehad het nie, maar dat die proses en strategie ondeurdag was en meer op hubris as op beplanning staatgemaak het. Die vermaarde politieke wetenskaplike prof. John Mearsheimer wys daarop dat die Trump-administrasie regimeverandering in Iran, die uitwissing van hul kernverryking-program en missiele, en gestaakte steun aan groepe soos Hamas, die Hoeti’s en Hizbolla beoog het. Hoewel laasgenoemde groepe aansienlik verswak is, het hulle beslis nie weggegaan nie en kan hulle sonder Iran se steun steeds voortbestaan. Die ander doelwitte is nie eens naastenby bereik nie en die koste van die oorlog beloop reeds tiene miljarde dollars. Die skade aan Iran sal enige toekomstige regerings en leiers, sowel as die bevolking (sowat twee miljoen is skielik werkloos gelaat), met intense afkeur jeens Amerika laat.

Die militêre opsies (wat weliswaar groot skade aan Iran aangerig het) is op stuk van sake tans beperk en kniehalter die politieke opsies. Trump het al gesinspeel daarop dat kernwapens gebruik kan word teen Iran, hoewel daar ’n redelike konsensus bestaan dat hy dit nie sal doen nie. In die afwesigheid daarvan sal konvensionele magte en wapens aangewend moet word. Die probleem is dat die VSA grootliks 'n lug- en maritieme moondheid is en nie eens oor soveel aktiewe soldate soos Iran beskik nie. 'n Grondoorlog sal ook op bergagtige terrein in 'n land met 92 miljoen mense geveg moet word. Afganistan bied lesse in hoe moeilik so iets kan raak en die uiteindelike uitkoms daarvan.

Nog 'n problematiese is die retoriek – en by verlenging, die leuens – wat deur Trump en lede van sy administrasie opgedis word. Telkens het hy gesê die oorlog is gewen en Iran het tot al sy eise ingestem, maar hoekom is 'n skietstilstand en die Amerikaanse vloot se teenwoordigheid dan nog nodig?

Die jongste skietstilstand is onbepaald en hoekom sal Trump tot Pakistan (wat toevallig ook oor kernwapens beskik en skielik as ’n onwaarskynlike bemiddelaar optree) se aandrang instem indien hy telkens gedreig het om die hele land te vernietig? Die werklikheid is dat Iran steeds beheer oor die Straat van Hormoes behou en hoewel hulle dit nie permanent kan sluit sonder om self skade te ly nie, is hulle besig om die wêreldekonomie gyselaar te hou en ontsaglike pyn te veroorsaak.

Ons kan hulle nie verkwalik nie, want hulle staar 'n bestaanskrisis in die gesig en moet enigiets doen om te oorleef. Verdere aanvalle sal tewens 'n teenreaksie ontlok, want Iran beskik volgens kol. Douglas MacGregor (wat in Trump se eerste termyn as die senior raadgewer vir die sekretaris van verdediging gedien het, asook as kolonel en raadgewer tydens verskeie ander oorloë) nog oor tienduisende missiele en hommeltuie wat groot skade kan aanrig – nie net aan Amerika nie, maar ook Golfstate se olie-infrastruktuur. Die Amerikaners veg boonop ver van hul tuisland met duur wapentuig en missiele, waarvan baie uit ander strategies-belangrike wêrelddele (soos Oos-Asië) onttrek moes word. Dit is wat prof. Robert Pape die “eskalasie-lokval” in hierdie situasie noem.

Trump is daarbenewens nou skynbaar behep met die kernwapen-argument en feitlik niks anders nie. Toe Italië se premier, Giorgia Meloni, 'n verdedigingsooreenkoms met Israel opgeskort het, het Trump teen haar (en deurgaans teen ander Westerse lande) uitgevaar omdat hulle toelaat dat Iran hulle met kernwapens dreig – iets waarvoor daar nie bewyse bestaan nie. Sy stelling dat Iran dan Italië in twee minute sou opblaas indien hulle die kans gehad het, is onverifieerbaar en blatant oordrewe, en dit bewys juis dat hulle nie oor die vermoë beskik om dit te doen nie. Hy het ook gesê Pous Leo keur dit goed dat Iran oor kernwapens beskik, terwyl hy nooit iets van die aard gesê het nie. Trump het immers verlede jaar gespog dat Operasie Midnight Hammer Iran se kern-ambisies vernietig het. Hoekom is die huidige konflik dan nodig?

Hierdie konflik het voorts nie die gewenste uitwerking op Amerika se vyande nie terwyl dit sy bondgenote verder vervreem en ondermyn. Dit het op die koop toe Amerika se aansien verder geknou – almal besef Iran is nie naastenby verslaan nie – en Trump se dreigemente teen vriend en vyand vind geensins vrugbare grond nie. Rusland en Iran kan weer olie sonder sanksies uitvoer. Dit gee stukrag aan Rusland se oorlog in die Oekraïne. Amerika se geloofwaardigheid om een van Rusland se bondgenote sonder genoegsame rede aan te val, kelder die VSA se posisie as bemiddelaar om dit op te los. China het lank reeds meer olievry begin leef en is vir 'n geruime tyd bestand teen stygende oliepryse. Die Chinese regering is verheug dat Amerika homself uitput in die Midde-Ooste en die fokus en wapens uit Asië verskuif. Die Middel-Koninkryk lyk ook soos die meer besadigde en bestendige moondheid vergeleke met Trump se Amerika. Iran het veral hommeltuie verskaf aan Rusland en hierdie skietstilstand sal Rusland en China kans gee om weer militêre en ander hulp aan Iran te voorsien.

Amerika se bondgenote in Asië, soos Suid-Korea en Japan, en Europa trek juis aan die kortste ent in hierdie situasie. Luidens die Internasionale Monetêre Fonds (IMF) se skattings in verskeie scenario’s gaan wêreldgroei beslis verlangsaam en veral die Verenigde Koninkryk hard tref. Amerika se bondgenote (veral Arabiese state in die Midde-Ooste) het stellig nou finaal besef dat Amerika onbetroubaar is en hulle nie gaan beskerm nie.

Die publiek in die Midde-Ooste is reeds vyandig jeens Israel en selfs die korrupte Soenni-diktators in die streek sal nie hierdie ontevredenheid in toom kan hou nie. Twee Midde-Oosterse kenners, Maria Fantappie en Vale Nasr, skryf juis in Foreign Affairs dat Saoedi-Arabië, ondanks vyandigheid met Iran, gaandeweg meer na China en streeksalliansies met Turkye en Egipte sal draai as om meer op die VSA staat te maak.

Afrikaners en MAGA

Laastens moet die versplintering van die MAGA-, pro-Westerse en konserwatiewe bewegings (straks nie noodwendig presies dieselfde nie, maar wel oorvleuelend) in Amerika onder die loep kom.

Verskoon my dat ek as Afrikaner in Suid-Afrika selfsugtig is en oplet na wat aangaan en nie wat ek wens gebeur nie. Afrikanerboere is besig om onder te gaan of minstens erg te ly omdat bemestingstowwe en diesel se prys die hoogte ingeskiet het oor hierdie oorlog. Ek het nog nooit soveel vir diesel by die pomp betaal nie en inflasie bring nog risiko’s. Amerikaners het dieselfde klagtes. Hierdie pyn is werklik, anders as Trump se bloot retoriese steun aan ons en hulp om meer Afrikaner-vlugtelinge te skep. Dit het niks aan die gewone Afrikaner of burger van Suid-Afrika se lot verander nie. Sy aanhoudende leuen oor ’n wit volksmoord in Suid-Afrika het ons werklike griewe oorskadu en belaglik gemaak.

Hierbenewens het hierdie oorlog alleenlik sy eie kanse in die middeltermyn-verkiesing later vanjaar in die gedrang gebring. Tesame met die Epstein-sage, het Trump sy vernaamste belofte aan sy ondersteuners verbreek in Iran en hoewel hy steeds heelwat steun geniet, het prominente en gewone MAGA-Amerikaners hom die rug toegekeer terwyl nog kan volg. Die aandag is immers van ander meer dringende binnelandse prioriteite afgelei. Dit het heelwat mense aan die linker- én regterkant in Amerika om 'n enkele kwessie verenig en ofskoon miljoene konserwatiewe kiesers nie vir die Demokrate gaan stem nie, kan hulle bloot wegbly in ’n verkiesing wat gewoonlik nie goed vir die regerende party verloop nie.

Dit help ook nie as jy jouself as Jesus uitbeeld op sosiale media en dan lieg dat jy gedink het dit is 'n dokter nie. Of om oor Paasnaweek swetsende boodskappe oor Iran uit te stuur en te belowe om hulle letterlik hel toe te stuur nie (iets wat hy aanhou dreig om te doen, maar gelukkig nie uitvoer nie).

Die situasie in Iran is nie slegs 'n klein mistykie nie. Dit het 'n wesenlike impak op Trump se ondersteuners – Amerika en hier te lande. Dit is 'n seminale gebeurtenis wat sy politieke loopbaan waarskynlik gaan breek en massiewe bykomende skade aanrig. Ek stem saam met ander kommentators dat daar 'n ou en nuwe Trump is. Nie heeltemal nie verskillend nie, maar tog anders as jy die moeite doen om op te let.

Hy is meer wraaksugtig en irrasioneel as voorheen. Baie mense wonder oor sy geestesgesondheid en ander kwale weens sy ouderdom. Hoe dit ook al sy, ek is net ontnugter, teleurgesteld en bekommerd. Ek is ook verward oor hoekom hierdie oorlog enigsins in Amerika se nasionale belang is.

Nog artikels op deur Eugene Brink:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Soos Erwin Schrödinger se kat wat tegelyk lewend en dood is totdat iemand kyk, lyk die Straat van Hormuz vandag gelyktydig oop én gesluit, afhangend of Iran of Amerika die storie vertel. Teheran hou vol dat hy volle beheer oor die nou, 21 seemyl-wye waterweg uitoefen.

Intussen verkondig Donald Trump dat Amerikaanse vlootmagte dit weer “oop vir besigheid” gemaak het.

Voor die konflik het sowat 20 % van die wêreld se see-olie en 'n kwart van alle vloeibare aardgas daagliks deur hierdie seestraat gevloei. Dit maak Hormuz een van die belangrikste knelpunte in die globale ekonomie.

Iran se geografiese voordeel bly onbetwis. Die land beheer die noordelike kus, sleutel-eilande en 'n digte netwerk van militêre basisse, waaronder die Iranse Revolusionêre Wag se vloot. Lugaanvalle het dié vermoëns nie uitgewis nie.

Maar militêre oorheersing is nie eens nodig om die seestraat te ontwrig nie. Blote onsekerheid is genoeg, soos moontlik gemaak deur see-myne, teenskeepsmissiele en swermvlote vinnige bote kan selfs die magtigste vlootmagte laat huiwer.

Op 2 Maart het Iran die seestraat amptelik gesluit ná die Amerikaanse-Israelse aanvalle. Die uitwerking op die wêreldekonomie was onmiddellik. Die werklikheid, soos die syfers wys, is dat daar sedertdien baie min skepe deur die knooppunt vertrek het.

Waar daar voor die oorlog gemiddeld 130 tot 138 skepe per dag deurgevaar het, het die verkeer tot byna nul gekrimp. In die volgende ses weke is slegs 279 deurgange geregistreer – minder as twee dae se normale verkeer. Sedertdien word toegang onvoorspelbaar bestuur. Die seestraat was in Maart gesluit, is ná ’n wapenstilstand op 8 April gedeeltelik heropen, en op 17 April simbolies “heeltemal oop” verklaar. Kort daarna het dit egter weer effektief toegeslaan, terwyl Amerikaanse druk op Iran se hawens onverpoos voortgeduur het.

Die Skeepsverkeer vloei steeds

Ten spyte van Washington se triomfantelike verklarings bly die werklike verkeer baie beperk. Op 13 en 14 April – juis tydens die beweerde hoogtepunt van die Amerikaanse blokkade – het onderskeidelik net 12 en 8 vaartuie deurgekom. Van dié was sommige gesanksioneerde tenkskepe wat met Iran se goedkeuring gereis het.

Die United States Central Command beweer dat hulle “'n handjievol skepe” teruggedwing het. Tog het dit weinig aan die algehele vloei verander.

Die Februarie-aanvalle het nie Amerikaanse beheer oor die Persiese Golf herstel nie – inteendeel, dit het Iran se invloed net verder versterk. Waar Teheran vroeër slegs sy kernprogram as hefboom gebruik het om van sanksies ontslae te raak, beskik die Islamitiese regering nou oor ’n veel direkter en dodeliker drukmiddel: die vermoë om die wêreld se belangrikste olie-deurgang na willekeur oop of toe te draai. Met die verlies van Hormuz het Amerika ’n strategiese nederlaag gely wat Iran nou kan uitbuit om toegang tot wêreldenergie te verruil vir diplomatieke steun en om die petrodollar te ondermyn.

Hoe kon ’n wêreldmoondheid met ongeëwenaarde militêre oormag beheer oor hierdie strategiese waterweg verloor aan ’n streeksmag wat dit jare lank probeer inperk het?

Nog artikels deur Hügo Krüger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Baie barmhartiges se verbeelding en harte is onlangs aangegryp deur 'n jong argitek van KwaZulu-Natal en sy bewusmakings- en fondsinsamelingsprojek gerig op die behuisingskrisis in ons land.

Sy naam is Wandile Mthiyane, 'n man wat grootgeraak het in 'n armoedige informele nedersetting, een van baie dwarsoor Suid-Afrika wat ons landskap soos pokmerke ontsier te midde van diep swaarkry.

Wandile het op 15 April 2026 'n staptog aangepak wat in Durban begin het en in Kaapstad sal eindig. Dit sal ongeveer 60 dae duur oor 'n afstand van 1 600 kilometer. Hy maak op sy staptog kontak met veral die verarmde inwoners van die gemeenskappe langs sy pad. Hy luister na hulle behuisingservarings, hoor wat hulle strewe is en wat die begrip “tuiste” vir hulle beteken.

Ek haal graag aan wat hy in 'n onderhoud met Linda van Tilburg op BizNews op 18 April 2026 gedeel het en wat hom diep geraak het:

“Today I met a lady. … she said home for her means a safe space where she feels warm with her loved ones. And that resonated with me. And I believe that the minimum requirement for one to have a dream is a dignified place to call home.”

Siende dat Wandile se poging juis geïnspireer is deur sy waarneming dat ons land se behuisingsbeleid ruimte vir verbetering bied, het ek dit goedgedink om ons lesers, op grond van my eie omvattende behuisingservaring, groter insig te bied ten opsigte van 'n ontwikkelingsterrein, naamlik lae-inkomstebehuising, wat toenemend sigbaar word in die vorm van groeiende plakkerskampe en binnestedelike verval.

Die Betekenis van Tuiste

Ons almal besef wat ons eie tuistes vir ons beteken: veiligheid en sekuriteit; die plek waar ons intimiteit (liefde) kan uitleef, hetsy liefde tussen 'n paartjie, of onderlinge liefde as 'n hele gesin, of selfs as 'n uitgebreide familie wat ook grootouers insluit. Dit is ook vir gewone mense hul grootste geldbate, wat selfs as sekuriteit aangebied kan word om kapitaal te bewillig vir entrepreneuriese doeleindes.

Ons eie opvoeding en dié van ons kinders en kleinkinders begin tuis. Ons eerste sosialiseringservarings word tuis ervaar: hoe gaan ons om met ons ouers/grootouers en ons broers en susters? Ons dra daardie ervarings van sosialisering dan uit na die samelewing buite die huis: skool, werksplek, vriendekring, kerk, ensovoorts. Uiteindelik is ons tuiste-ervarings die basis van hoe ons by al groterwordende samelewingstrukture inskakel: ons woonbuurt, dorp of stad; ons provinsie; ons land as geheel. Dit speel selfs uit op makrovlakke soos die Afrika-kontinent en die wêreld as 'n geheel.

Tewens, ons basiese menswees word eerstens in die baarmoeder en in ons tuistes gevorm.

Die rede vir my beklemtoning van die belangrikheid van tuistes, is die feit dat baie van ons meer bevoorregtes dit bloot as vanselfsprekend aanvaar. My leeftyd se betrokkenheid by lae-inkomstebehuisingsontwikkeling het my keer op keer laat besef hoe min baie van ons as meer bevoorregtes eintlik weet oor hoe “die ander helfde” werklik leef. Die uitdrukking “die ander helfde” is natuurlik in ons Suid-Afrikaanse konteks heeltemal misleidend. As ingeligte lesers gaan ek julle nie verveel met al die syfers oor ons ongelooflike ongelykhede in Suid-Afrika nie. Ons ken dit almal.

Wat baie van ons egter nie ken nie, is hoe daardie minderbevoorregte landsburgers die vergestalting daarvan, naamlik armoede, in hul alledaagse lewens ervaar. Dit word nie beskuldigend gesê nie, maar as 'n feitelike stelling gemaak om groter bewustheid te probeer skep van wat die spreekwoordelike “ander helfte” se beleefde werklikhede is.

Fondasies van ons Behuisingsbeleid

Saam met Wandile sal ek egter net op een terrein fokus, naamlik behuising, wat my professionele spesialiteitsterrein oor die grootste deel van 30 jaar was.

Waar ons Wandile se vordering en gewaarwordinge sal volg om deur middel van ’n “lewendige uitsending” 'n beter begrip te ontwikkel oor die geleefde behuisingsdilemma in ons land, sal ek poog om die groter konteks van ons behuisingsbeleid te beskryf: dit wil sê, wat sedert 1994 deur die regering en ander instansies gedoen is – en nog steeds gedoen word – in 'n poging om ons behuisingskrisis aan te spreek.

In 'n vorige gepubliseerde artikel in OntLaer is uitgewys hoe die bloedige hostel-konflikte van die vroeë 1990’s tot ’n nasionale inisiatief gelei het om die doodsgeweld tussen hostel-inwoners en ander township-inwoners te probeer besleg en te kanaliseer in die rigting van ’n meer omvattende behuisingsbeleid vir die land se totale bevolking.

Die breër behuisingsbeleid moes terselfdertyd die hostel-kwessie en die groter behuisingsdilemma in Suid-Afrika aanspreek.

Daar was in die vroeë 1990’s, na jare lange intensiewe bemiddeling en deur middel van professionele, konsensus-gedrewe werksgroepe van 'n Nasionale Behuisingsforum, uiteindelik 'n Nasionale Behuisingsbeleid vir Suid-Afrika uitgehamer. Dit was voor die 1994-oorgang na ons demokratiese bedeling en die beleid is goedgekeur deur al die buite-parlementêre partye én die destydse Nasionale Party-regering, omdat hulle almal in die beleidsmakingsproses ingesluit was en aktief daaraan deelgeneem het.

Die nuwe regering van Mandela en De Klerk kon dus wegspring met 'n behuisingsbeleid wat reeds voor die groter konstitusionele bedeling se aanvaarding in 1994 deur alle partye gesamentlik ontwikkel en goedgekeur is. Na die beste van my wete was daar geen ander ontwikkelingsbeleid op enige ander sosio-ekonomiese ontwikkelingsterrein in Suid-Afrika wat dieselfde voorsprong geniet het nie. Die kern van die aanvanklike behuisingsbeleid was om staatsfondse - belastingbetalersgeld - aan te wend om toegang tot behuising moontlik te maak vir die armstes van die armes. Daar was verskeie kriteria waaraan voldoen moes word om vir staatshulp met die oog op behuisingstoegang te slaag. Die vernaamste was gesinsinkomste, aangesien die beleid primêr na armer gesinne se welstand wou omsien.

Daar is dan deur veral provinsiale regerings tenders uitgereik om behuisingsprojekte van stapel te stuur, binne sekere kostebeperkings wat van tyd tot tyd aangepas is om met kostestygings tred te hou. Projekte het gewissel in grootte van slegs 'n paar honderd huise of gedienste erwe, tot duisende daarvan in een projek. Soms is een hoofkontrakteur aangestel, soms meer as een. Op bykans alle projekte het hoofkontrakteurs van verskeie subkontrakteurs se dienste gebruik gemaak.

Dit is 'n baie verkorte en vereenvoudigde beskrywing van hoe derduisende sogenaamde HOP-huise orals oor Suid-Afrika gebou is sedert 1994 (“HOP” verwys natuurlik na die oorkoepelende regeringsbeleid van die beginjare van die nuwe demokratiese bestel na 1994, naamlik die Heropbou- en Ontwikkelingsprogram).

Die presiese getal HOP-huise/behuisingsgeleenthede wat sedert 1994 deur middel van die gemelde behuisingsbeleid tot stand gekom het, is nie bekend nie, maar word op tussen 3 en 4 miljoen beraam. Sommige beramings plaas die getal op om en by 5 miljoen. Ter klarigheid, met “behuisingsgeleenthede” word toegang tot ten minste 'n erf met dienste (water en sanitasie) bedoel, wat ook deur die regering se behuisingsbeleid vir die minderbevoorregtes moontlik gemaak is. Selfhelp-boustruktuur ontwikkeling vind dan in daardie gevalle ook met staatshulp plaas, teen 'n tempo wat die begunstigde pas en oor tyd voltooi word deur aansienlike inisiatief en dryfkrag vanaf die begunstigdes self. Opsigself is dit 'n goeie ontwikkelingsbeginsel, want alles wat met bloed en sweet (“sweat equity”) verdien word, word male sonder tal meer waardeer as blote “pasellas”.

Kyk mooi na die uitkomstes

Maar kan gemelde syfers, hetsy 3 of 5 miljoen – of iets tussenin – oor 'n periode van omtrent 30 jaar, as 'n prestasie gesien word of nie? Wel, in verskeie studies, heelwat daarvan onafhanklik van regeringsbeïnvloeding, word gesê dat die regering se lae-inkomstebehuisingsverskaffingsprogram een van die grootste prestasies van die post-1994-regime gesien kan word.

'n Eenvoudige berekening, naamlik die gemelde getalle huise/behuisingsgeleenthede hierbo vermenigvuldig met die gemiddelde familiegrootte onder minderbevoorregtes, naamlik 5, bring die getal mense wat deur die belastingbetalers met behuising gehelp is oor omtrent 30 jaar, op enigiets tussen 15 en 25 miljoen te staan. Gegewe 'n geraamde totale landsbevolking van 65 miljoen, is dit beslis nie 'n geringe prestasie nie. Om daardie rede is dit ook vanuit die buiteland as 'n besonderse prestasie aangeprys, selfs in wêreldterme.

Soos met bykans alle ontwikkelingsinisiatiewe het Suid-Afrika se staatsgefinansierde behuisingsprogram ook sy gebreke gehad en het dit nog steeds. Dit is juis op daardie gebreke waarop Wandile wil fokus met sy bewusmakingsproses en geldinsameling om beter en meer moderne stelsels in plek te plaas om nog beter behuisingsontwikkelingsuitkomste in Suid-Afrika moontlik te maak. Myns insiens is Wandile Mthiyane beslis op die regte pad (toevallige woordspeling) met sy staptog en sy idees vir verbetering in sy agtersak.

Hoewel talle aanpassings, byvoegings en wysigings oor tyd aan Suid-Afrika se lae-inkomstebehuisingsbeleid aangebring is, is die basiese beleidsresep nog dieselfde as die oorspronklike van 1994. Die meeste huise word deur kontrakteurs gelewer ingevolge kontrakte met 'n provinsiale regering of groter munisipaliteit/metro, wat die staatsfondse verskaf en oorsigverantwoordelikhede het wat die projekte aanbetref.

Behuisingspatologieë

Dit is juis (veral, maar nie uitsluitlik nie) die massa-verskaffing van behuising deur die staat via kontrakteurs, wat oor tyd baie van die tipiese Suid-Afrikaanse ontwikkeling-“siektes” begin manifesteer het.

In geen bepaalde volgorde van belangrikheid nie: korrupsie (natuurlik); swak toesig en derhalwe swak gehalte van huise wat dikwels gelewer word; oneffektiwiteit al langs die verskaffingsketting af – vanaf goedkeurings, tot by die ontvangs van ontwikkelingsterreine deur kontrakteurs; tot by toesig oor die projek se implementering, tot by die oorhandiging van voltooide huise. Oneffektiwiteite veroorsaak natuurlik groot vertragings in die verskaffingsketting, lei tot onafgehandelde projekte en 'n daling in die getal eenhede wat binne die beskikbare fondse gelewer kan word aan die begunstigdes. Die behuisingsagterstand word dus al groter by die dag.

Daar moet aldus ernstig besin word oor die huidige verskaffingsmodel. Hoewel dit indrukwekkende resultate oor tyd behaal het, soos uitgewys, het 'n tipiese ekonomiese probleem ingetree: die wet van dalende meeropbrengs (“the law of diminishing returns”). Nie-ekonome verstaan daardie wet baie goed as ek dit aan die hand van 'n voorbeeld uit die sportwêreld illustreer. Rugby is my gunsteling sportsoort, so ek sal dit ter illustrasie gebruik. Beide spanne het 15 spelers. Spanne in dieselfde liga speel gewoonlik teen mekaar. Die speelveld is dus, idiomaties gestel, veronderstel om gelyk te wees; indien alle ander faktore wat die wedstryd se uitkoms kan bepaal natuurlik ook dieselfde vir beide spanne is.

Dit is die beginsel wat in Latyns as “ceteris paribus” bekend staan: die Engelse sê “all other things being equal”. Die skeidsregter en assistent-skeidsregters moet dus die reëls konsekwent op beide spanne toepas, om een voorbeeld te noem van faktore wat gelyk moet wees.

Om by die wet van dalende meeropbrengs uit te kom: as een span 15 spelers bykry en die ander span nie, is die kanse groot dat die span met 30 spelers die oorhand gaan kry. As daardie span egter nog 30 spelers bykry en dus uit 60 spelers bestaan, gebeur iets onverwags dikwels. Die span met 60 spelers kom in mekaar se pad, val oor mekaar, hardloop teen mekaar vas en kry hulself nie meer goed georganiseer as span nie weens die groot getal spelers. Wat op die getalle af dus wil voorkom as 'n besliste voordeel, begin 'n nadeel te word. Die oorlaaide span word minder en minder effektief en selfs teenproduktief. Die span van 15 begin die oorhand kry. Die rede: die wet van dalende meeropbrengs het ingetree. Meer is nie noodwendig beter nie.

Op die ontwikkelingsterrein is dieselfde wet waar te neem. Op die behuisingsterrein in Suid-Afrika het die “spelers” bloot te veel en te lomp geword. Die aantal spelers raak elke jaar meer, want elke munisipaliteit, stadsraad, burgemeester, munisipale bestuurder en elke kontrakteur dring aan om die spel te speel. Meer reëls word ingebring om die toenemende oneffektiwiteite te probeer aanspreek. Prosesse raak meer kompleks. Meer en meer tyd gaan verlore en minder en minder huise en behuisingsgeleenthede word gelewer.

In ideologiese terme moet daar 'n verskuiwing kom in Suid-Afrika, ook op die terrein van behuisingsontwikkeling met belastingbetalersgeld. Ons moet toenemend nie meer die staat as ons voog sien nie, al het daardie vadervoog baie edele voornemens. Die staat moet sy burgers genoeg vertrou om hul eie potjies te kan krap. Anders gestel, die Suid-Afrikaanse staat moet “verburgerlikende” beleid en stelsels/tegnologie promoveer wat sy landsburgers, in hierdie geval sy lae-inkomste landsburgers, in staat stel om hul eie tuistes te skep, met eie inisiatief en “bloed en sweet” of dan “sweat equity”, wat bloot gefasiliteer word deur beleid, stelsels, tegnologie en belastingbetalersfinansiering. Regstreekse staatsbetrokkenheid moet geminimaliseer word.

Ek dink dit is in breë trekke ook waarheen Wandile mik. Hy het ons ondersteuning nodig en ek wil lesers dus aanmoedig om sy “Walk for Home” te volg en te promoveer in die dampkringe waar ons invloed het. Ons moet probeer om op alle terreine 'n staatsbestel na te jaag wat minder van bo na onder funksioneer. Soms het van-bo-na-onder-staatsbeleid goeie bedoelings in gedagte, maar dikwels eerder 'n beheptheid met magsbeheer oor alles en almal.

Wandile het reeds toegang tot die Universiteit van Harvard in die VSA waar hy sy Ubuntu Home KI-platform verder gaan ontwikkel, met die oog op implementering op skaal. Dit is beslis opwindend vir dié van ons wat Suid-Afrika die beste land wil maak wat dit kan wees.

Nog artikels op deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

'n Paar jaar gelede het ek 'n stuk neergepen oor die paradoksale verskynsel wat ek die “eksklusiwiteit van inklusiwiteit” gedoop het. Onlangse gebeure noodsaak verdere refleksie om tot 'n dieper begrip van die oorsprong en nawerking daarvan te kom. Die universiteite is een van die duidelikste voorbeelde hiervan, en daarom sal die fokus hoofsaaklik daarop val.

Afgesien van die sogenaamde enrollment cliff, wat 'n algemene afname in inskrywings aan universiteite aanstip, het ons vandag ook met die enrollment flip te doen, wat op die proporsie vroue teenoor mans by tersiêre instellings wys.

Syfers oor die hoeveelheid jong mans wat vir tersiêre onderrig inskryf, wys 'n skerp daling. Sommige syfers toon dat onder 40% van inskrywings mans is, 'n tendens wat wêreldwyd weerspieël word. Dit gebeur nie gewoon omdat die verhouding mans tot vroue in hierdie syfers beter weerspieël word nie, maar toon ook 'n afname van mans wat tersiêre opvoeding nastreef. Dit is nie alleen weens verandering in persepsies oor die moontlikhede wat tersiêre opvoeding bied nie, maar ook weens 'n daling in geletterdheidsvlakke. Onlangs vertel iemand wat in die korrektiewe dienste sektor werk my dat jong seuns in arm gebiede bendelewe as 'n ideaal beskou aangesien dit die enigste wêreld is wat hulle ken en dat ander moontlikhede vir hulle ontoeganklik voorkom.

Waar is die mans heen?

Die Geesteswetenskappe aan die Universiteit van Stellenbosch het vandeesweek 'n gesprek gevoer oor die afwesigheid van mans by dié instelling.

Die dekaan, Professor Vasti Roodt, het hierdie toedrag van sake bekla en aangevoer dat dit kan daartoe aanleiding gee dat mans nie meer aan belangrike diskoerse deelneem nie en dat diskoerse selfs skeefgetrek kan word in die afwesigheid van mans, wat tot verdere sosiale probleme gaan lei.

Dit word egter gerugsteun deur 'n stelsel waarin manlikheid as sodanig aan geweld gekoppel word, en aan begrippe soos “toxic masculinity” oftewel toksiese manlikheid. Laasgenoemde verskynsel staan egter in verhouding tot ander diskoerse, en ek gaan aantoon dat dit een van die effekte, nie die oorsake is van 'n sistemiese probleem nie. Onder die vaandel van “inklusiwiteit” het een van die grootste sektore dan vervreem geraak, maar dis nie die enigste nie. Die onlangse geskiedenis in vrouesport, waar atlete ingeskryf het op grond van selfidentifisering as vroue eerder as objektiewe kriteria, wys op die eerste spore van die uitsluiting van nog 'n beduidende groep, naamlik vroue (die Algeriese olimpiese bokskampioen Imane Kalif is weliswaar onlangs van sy goue medalje gestroop, nadat ooreengestem is op die kriteria vir deelname aan vroue-items).

Om die vraag hoe inklusiwiteit stelselmatig tot eksklusiwiteit lei te beantwoord, gaan ek my beroep op die begrip van die ysterwet van inklusiwiteit. Hierdie wet stel dat namate inklusiwiteit dogmaties toegepas word, ekslusiwiteit gaan toeneem. Ysterwet word ontleen uit 'n gedig van Goethe, Das Göttliche, waarin die goderyk en die natuur op grond van ewige, onbuigsame beginsels uitgebeeld word, terwyl die mens se kreatiewe vermoë om aan te pas en nuwe moontlikhede te midde van oënskynlik onveranderbare omstandighede te skep, gevier word.

Nog Ysterwette

Goethe se ysterwet is verder uitgewerk. Jerry Pournelle, 'n kundige in operasionele bestuur, het een van hierdie ysterwette in die konteks van die moderne beskawing raakgesien in die “iron law of bureacracy”. Hy het beweer dat burokrasie stelselmatig in groter organisasies die oorhand kry oor die oorspronklike missie van 'n organisasie en diegene wat hulle vir die missie beywer. Die organisasie word sodoende van sy doel vervreem.

Die antropoloog David Graeber se Iron law of liberalism kan as 'n verdere uitbreiding van hierdie beginsel beskou word, wat beweer dat die beleide wat gerig is op die uitsny van burokrasie (gepaardgaande met die kultus van “effektiwiteit”), uiteindelik tot meer maatreëls, meer burokrasie en verhoogde koste aanleiding gee. 'n Voorbeeld hiervan kan gevind word in die debatte oor die styging in munisipale heffings in Kaapstad. Graeber wys op die feit dat die ou beginsel van “minimum inset, maksimum uitset” vervang word deur oorbelaaide organisasies wat met 'n verhoging in burokrate en voldoeningskultuur hulle kompetisie kan uitskakel.

Die ysterwet van inklusiwiteit is 'n volgende stap waardeur een organisasie die oorhand oor sy mededingers kan kry deur juis die ysterwet van inklusiwiteit meer nougeset na te kom. Dit sal dikwels behels dat nuwe groepe van gemarginaliseerdes geskep word sodat persone posisies op grond van hulle gemarginaliseerdheid bekom. Dikwels is die biologiese transformasies wat hierdie persone moet ondergaan omvattend, duur en traumaties.

'n Mens sou selfs kon praat van 'n nuwe biologiese verontregtingsbedryf, waarbinne kapitaal verontregting kan koop, en daarmee saam werklike (aangehelpte) liggaamlike en psigiese lyding. Daar is 'n wesenlike verskil tussen traumaverwerking en sistemiese patologisering, wat geen samelewing bevoordeel nie.

Vermoëns verdien 'n sentrale rol

Die moderne lewe sonder sterk burokrasie en die gedagte van bevryding, oftewel liberalisme in sy mees direkte vertolking, is ondenkbaar. Dit behoort egter nie verabsoluteer te word nie.

Dit klink byna ondenkbaar om te beweer dat inklusiwiteit ook nie verabsoluteer behoort te word nie, maar wanneer dit die samelewing in die breë benadeel en tot grootskaalse uitsluiting lei, is iets sekerlik fout. Wanneer meer mense toegelaat word om op grond van hulle vermoëns 'n bydrae tot die samelewing te maak, strek dit die hele samelewing tot voordeel.

Wanneer vermoëns sekondêr tot ander faktore gestel word, benadeel dit die samelewing. Ironies genoeg kom dit juis dikwels vanuit 'n gebrek aan erkenning dat iemand oor die hoof gesien word sowel as aan die een wat bevoordeel word. Wanneer iemand inherent ondergeskik tot 'n ander beskou word, en daarom onregverdig bevoordeel word – is dit nie seksisties en rasisties nie? Uiteraard speel baie faktore in by 'n persoon se ontwikkeling (ook historiese persepsies) en behoort hierdie faktore in ag geneem te word sodat geleenthede aan soveel mense moontlik gebied word.

'n Billike en regverdige samelewing kan egter nie op 'n fondasie van diskriminasie gebou word nie, 'n les wat ons land klaarblyklik nog nie na behore geleer het nie. Die vindingryke mens is volgens Goethe se gedig een wat geregtigheid en nut vir sy medemens (en selfs die natuur met sy ysterwette) in die hand werk.

• Dr Hercules Boshoff is 'n navorser en skrywer, tans woonagtig in Stellenbosch. Sy nuutste boek Verantwoording is tans beskikbaar by Naledi uitgewers.

Nog artikels deur Dr Hercules Boshoff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Hongarye se parlementêre verkiesing van 12 April 2026 verteenwoordig een van die mees ingrypende politieke omwentelings in Europa in die afgelope dekade. Ná sestien jaar van ononderbroke oorheersing het premier Viktor Orbán en sy Fidesz-party 'n historiese nederlaag gely en die regering afgestaan aan opposisieleier Péter Magyar en sy Tisza-party, in wat neerkom op 'n sistemiese herskikking van Hongaarse politiek.

Die Tisza het ’n oorweldigende parlementêre meerderheid behaal en die Fidesz se politieke mag feitlik gehalveer. Die uitslag dui nie op 'n revolusie na linkse politiek nie, maar verteenwoordig eerder 'n diepgaande regstelling binne Hongarye se konserwatiewe politieke spektrum: 'n verwerping van Orbánisme sonder 'n verwerping van konserwatisme self.

Die einde van die Orbán-model

Orbán se nederlaag moet nie verstaan word as 'n ideologiese ineenstorting van die Hongaarse regtervleuel nie, maar as die uitputting van sy besondere model van “illiberale demokrasie”.

'n Illiberale tydperk is een waarin demokratiese stelsels steeds bestaan, maar waar demokratiese vryhede en onafhanklike instellings stadig ondergrawe word ten gunste van sterker, meer gesentraliseerde regeringsbeheer. In die geval van Hongarye het dit nie gewerk nie. Op die ou einde was dit duidelik: Orbán maak Hongarye weer groots, maar vir Orbán nog groter.

Sedert sy terugkeer in 2010, het Orbán Hongarye omskep in wat kritici as 'n hibriede regime beskryf: verkiesings het mededingend gebly, maar instellings soos die regbank, mediaregulering, universiteite en openbare tenderstelsels het toenemend onder staatsbeheer gekom. Wat begin het as nasionalisties-konserwatiewe hervorming, het ontwikkel in 'n gesentraliseerde patronaatstelsel. Met verloop van tyd het baie Hongare vir Fidesz begin sien as die bestuurder van 'n “parallelle staat” waarin openbare kontrakte en staatsbronne buite verhouding aan lojale oligargiese netwerke toegewys is. Bewerings van korrupsie, wat eens polities oorleef kon word, het uiteindelik saamgesmelt tot ’n breër legitimiteitskrisis.

Orbán se retoriek van soewereiniteit, anti-Europese Unie weerstand en kulturele tradisionalisme het steeds sterk aanklank in landelike Hongarye gevind. In stedelike gebiede en onder jonger kiesers het hierdie sentimente begin hol klink teenoor stygende lewenskoste, stagnerende dienslewering en demokratiese uitputting.

Teen 2026 het baie kiesers nie meer bloot teen beleid gestem nie - hulle het teen verskanste magstrukture self gestem.

Waarom Fidesz verloor het

Die verkiesingsuitslag weerspieël vier saamvloeiende knelpunte.

Eerstens het demokratiese terugval vertroue ondermyn. Orbán se herhaalde aanvalle op die onafhanklikheid van die regbank, NRO-aktiwiteite, akademiese outonomie en mediapluralisme, het middelklaskiesers vervreem wat vroeër sy nasionalisme geduld het, maar toenemend bang geword het vir institusionele verval.

Tweedens het ekonomiese ontevredenheid Fidesz se regeringsnarratief verswak. Inflasie, hoër huishoudelike energiekostes en onderbelegging in gesondheidsorg, onderwys en openbare vervoer het alledaagse werklikhede geword wat nie ideologiese boodskappe geneutraliseer kon word nie. Hierdie ekonomiese griewe was veral skerp ná jare van geskille oor EU-fondse wat miljarde aan ontwikkelingshulp ontoeganklik gelaat het.

Derdens het verkiesingsmomentum verskuif. Jonger, stedelike en universiteitsopgeleide Hongare steun vandag oorwegend nouer EU-integrasie, sterker burgerlike vryhede en minder ideologiese konfrontasie met Brussel. Orbán se nasionalistiese boodskappe, wat in vroeëre verkiesingsiklusse effektief was, het minder oortuigend in hierdie demografie geword.

Vierdens het die opposisie uiteindelik ’n geloofwaardige konserwatiewe alternatief gevind. Anders as vorige gefragmenteerde anti-Fidesz-koalisies, het Péter Magyar aan kiesers iets meer strategies kragtig gebied: 'n anti-Orbán-opsie wat nie links, radikaal of onstabiel voorgekom het nie. Die Tisza-party het homself nie as revolusionêr geposisioneer nie, maar as 'n herstellende werktuig: pro-EU, sentrum-regs, markgeoriënteerd en institusioneel hervormend. Hierdie onderskeid is belangrik. Hongarye het nie links beweeg nie, dit het van een konserwatiewe model na 'n ander beweeg. Tisza se platform bly stewig sentrum-regs: fiskale matigheid, markgerigtheid, streng migrasiebeheer, en sosiaal konserwatief rakende gesinsvoordele. Die verskil met Fidesz lê nie in die verwerping van konserwatisme nie, maar in die verwerping van outoritêre sentralisering en geopolitieke dubbelsinnigheid.

Orbán se nederlaag gaan beslis veranderinge bring wat veel verder as Hongarye gaan strek. Hongaarse politiek onder Viktor Orbán, het ’n buitengewoon beïnvloedende en dikwels ontwrigtende rol in Europa gespeel - veel groter as wat normaalweg van ’n middel-grote lidland verwag sou word.

Model vir die Europese regtervleuel

Orbán was 'n simboliese vaandeldraer vir die Europese verregse beweging. Sy nederlaag sal vertroue in die “illiberale model” verswak, wat tot nou toe nasionalisties-populistiese bewegings dwarsoor Europa geïnspireer het. Leiers wat Boedapest as bewys voorhou dat outoritêr-gesinde konserwatisme demokratiese druk onbepaald kan oorleef, moet nou daardie aanname heroorweeg.

Orbán se kombinasie van nasionalisme, anti-migrasie-retoriek en staatskaping het ’n verwysingspunt en inspirasie vir ander verregse en populistiese partye regoor Europa geword. Sy konfronterende houding teenoor die EU het ’n meer gefragmenteerde en krisisgevoelige Europese sentrum-regs geskep en debatte oor nasionale soewereiniteit, migrasie en demokrasie na die voorpunt van die EU-agenda gedwing. Dit het veral implikasies vir lande soos Slowakye en Pole waar nasionalistiese regerings die grense van EU-instellings steeds toets.

Hongarye was in Europa belangrik as 'n voortdurende toetsgeval vir EU-eenheid, demokratiese standaarde en die vermoë van populistiese regerings om die unie van binne af te hervorm. In Moskou sal hulle ontsteld wees dat hul beste bate in die EU nou weg is. Italië se Giorgia Meloni sal hiervan kennis neem, maar sy was slim genoeg om die beperkings van haar soort populisme te besef. Miskien sal Frankryk se Marine Le Pen en die AfD in Duitsland ook aandag skenk.

Geopolitieke herbalansering

Hongarye sal waarskynlik ook onder die nuwe leierskap van Magyar sy buitelandse beleid verander.

Onder Orbán het Boedapest buitengewoon noue bande met Donald Trump én Vladimir Poetin gehandhaaf. Vandag is dit duidelik dat om deur Trump en sy gevolg ondersteun te word, nie noodwendig vir jou ’n verkiesing wen nie. Visepresident JD Vance se tweedaagse besoek aan Boedapest verlede week om die Orbán veldtog te ondersteun, het uiteindelik die “kus van die dood” geblyk te wees. Wanneer kiesers tuis swaarkry, gee hulle nie om hoeveel hul leier in die buiteland geliefd of gerespekteer word nie. Dieselfde geld vir nie-populiste soos die Franse president Emmanuel Macron, of eens op 'n tyd Mikhail Gorbatsjof, die laaste Sowjetleier. Orbán se buitelandse balanseertoertjies het Hongarye dikwels in konflik met NAVO- en EU-konsensus geplaas, veral oor sanksies teen Rusland en die beleid teenoor Oekraïne. Magyar kan die pro-Westerse konsensus binne beide die EU en NAVO effens versterk, veral in ’n tyd waarin Europa weer veiligheidsfragmentasie beleef.

Die belangrikste uitkoms rakende Hongarye en die nuwe leier is dat Hongarye nie konserwatisme verwerp het nie. En deesdae, of jy nou regs-populisties of links-populisties is, of selfs sentristies soos Keir Starmer of Friedrich Merz, is dit uiteindelik die bekleding van die amp self wat vergiftig raak en verval. Dit is die aard van die werklike pos wat veroorsaak dat die leier dit verloor - en dan moet iemand anders 'n kans gegun word. Dít is die seën én die vloek van demokrasie, selfs 'n illiberale demokrasie.

Vir Hongarye is dit nou die begin van die herbou van instellings ná sestien jaar waarin politieke mag struktureel met die staat self versmelt het en die leier vergiftig het.

Nog artikels deur Jurie van der Walt:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Ten spyte van bewyse tot die teendeel, bly die idee voortbestaan onder sterk voorstanders van SEB dat “korrupsie” 'n fout binne SEB is, eerder as 'n voorspelbare uitkoms van die sistemiese ontwerp daarvan.

“Die beleid self is nie die probleem nie,” word aangevoer, “Dit is bloot deur korrupte rolspelers vir hul eie selfsugtige doeleindes misbruik.” Hoewel hierdie argument oortuigend klink, mis dit 'n belangrike punt oor die verhouding tussen die menslike aard en beleids- of stelselmatige aansporings. Dit is die legendariese Thomas Sowell wat ons in sy klassieke werk A Conflict of Visions daaraan herinner dat mense rasionele rolspelers is wie se gedrag deur aansporings gevorm word.

Eenvoudig gestel, mense is selfbelanggedrewe agente wat natuurlik op beleid en sistemiese aansporings reageer op maniere wat hulle toelaat om hul eie voordele te maksimeer. Selfs wanneer hierdie aansporings verdraaide praktyke en gedrag aanmoedig wat ander benadeel en as “korrup” voorkom, bly hierdie praktyke en gedrag vir hulle rasioneel in hul strewe na selfbelang. Dit is belangrik om te begryp dat selfs beleide met oënskynlik goeie bedoelings, verdraaide uitkomste kan oplewer indien hul aansporings knoeiersgedrag aanmoedig, wat rolspelers in staat stel om hul voordele te maksimeer.

Welsyn is nie die beste voorbeeld in die Suid-Afrikaanse konteks nie, omdat die prentjie meer genuanseerd is, maar 'n mens kan redeneer dat die uitbreiding van die welsynstaat oor die afgelope drie dekades, op die kantlyn, bygedra het tot 'n mate van afhanklikheid en 'n afname in entrepreneursinisiatief. Dit staan in kontras met die entrepreneursdrang onder sommige immigrante, wat byna altyd onder baie verskillende aansporings funksioneer.

Sommige mag hierdie tendens as 'n weerspieëling van ingebore eienskappe beskou, maar dit mis die punt. Vir diegene wat op die staat as 'n konstante bron van ondersteuning begin staatmaak het, is dit nie irrasioneel om hul gedrag rondom daardie werklikheid aan te pas nie. Dit is 'n rasionele reaksie op die aansporings waarmee hulle gekonfronteer word.

Toepassing van die argument op SEB

Die geval verskil nie veel wanneer dit by SEB kom nie, veral rondom die beginsel van voorkeurverkryging en die kwessie van fronting oftewel regstellingsveinsing, wat voorstanders van die beleid dikwels kritiseer.

Dit is geen geheim dat SEB-premies bestaan nie, en dat die Suid-Afrikaanse staat geen probleem het om bykomende premies aan maatskappye met hoë SEB-tellings te betaal om transformasie aan te moedig nie. Dit het egter bygedra tot opgeblaasde tenderkontrakte, waar sommige maatskappye die staat doelbewus te veel vra vir verkryging en geld in hul eie sak steek ten koste van belastingbetalers. Dit mag selfsugtig of “korrup” lyk vir buitestanders wat bekommerd is oor die wanbesteding van hul belastinggeld, maar vir maatskappye is dit rasioneel: hulle benut bloot 'n bestaande aansporing om hul wins te maksimeer uit 'n beleid met hoë nakomingskoste. Hoewel sommige maatskappye nie die premie opjaag nie en dit net aanvaar soos dit is, bly die kernpunt dat die stelsel 'n verdraaide aansporing bevat wat hierdie gedrag aanmoedig.

Sommige gevestigde maatskappye, wat baie hoë SEB-tellings het, word dikwels deur voorstanders gekritiseer vir regstellingsveinsing en dat hulle nie werklik tot transformasie verbind is nie. Die kritiek lui dat swart aandeelhouers en bestuurders slegs in naam bestaan, sonder werklike mag of beheer. Dit is inderdaad 'n werklike probleem (afhangend van wie jy vra), maar om op 'n paar “slegte” rolspelers te fokus, mis die groter prentjie van 'n stelsel wat dié beloon wat die beste daaraan voldoen. Die staat bevoordeel maatskappye met hoë SEB-tellings in tenderprosesse om transformasie te bevorder. Dit skep 'n voorspelbare uitkoms waar sommige rolspelers, selfs al is hul transformasie grotendeels simbolies, die stelsel manipuleer en doelbewus hul SEB-tellings opstoot — byvoorbeeld deur aandelebelange aan politieke elites oor te dra — om 'n mededingende voordeel in staatstenderprosesse te verkry.

Natuurlik doen nie alle rolspelers dit nie, maar die kernpunt bly dat die stelsel 'n aansporingsraamwerk het wat sulke gedrag 'n rasionele strategie maak vir dié wat hul voordele wil maksimeer.

'n Ontwerpprobleem

Indien 'n mens die uitgangspunt aanvaar dat aansporingstrukture binne stelsels menslike gedrag kan dryf — selfs verdraaide gedrag — kan 'n mens redelik tot die gevolgtrekking kom dat sulke stelsels óf hervorm moet word om koste-doeltreffendheid en ander markoorwegings te prioritiseer, óf geheel en al afgeskaf moet word.

Albei moontlikhede ontken nie die geskiedenis of die noodsaaklikheid van geregtigheid nie, maar beklemtoon die belang daarvan om probleme nie verkeerd te diagnoseer nie en om geregtigheid na te streef op maniere wat nie verdraaide gedrag aanmoedig en hulpbronne onnodig vermors nie.

Terwyl die debat oor BEE voortduur, is dit belangrik om te besef dat die probleem nie lê by ’n handjievol “slegte appels” nie — al is korrupsie werklik en skadelik — maar by ’n stelsel wat sulke gedrag ’n rasionele reaksie maak op die aansporings wat dit skep.

• Ayanda Sakhile Zulu beskik oor 'n BSocSci in Politieke Studies van die Universiteit van Pretoria en is 'n beleidsbeampte aan die Free Market Foundation. Hierdie meningstuk het oorspronklik in Engels op die Rational Standard webtuiste verskyn. Lees dit hier.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Toe ek in die kweekskool was, het ek die fout gemaak om 'n klas oor die teologie van Paulus te neem. Op die heel eerste dag het ons almal om 'n konferensietafel gesit — dit was een van daardie klein, seminaarstylklasse — en die professor, 'n wêreldbekende kenner van Paulus, het elkeen van ons gevra hoekom ons die klas geneem het en wat ons hoop om daaruit te kry.

Ek dink ek het almal geskok toe dit my beurt was. “Ek kan Paulus nie verdra nie,” het ek gesê. “Niemand het meer gedoen om die oorspronklike boodskap van Jesus van Nasaret te korrupteer as Paulus nie—’n man wat Jesus nie eens ontmoet het nie.”

“Wel, goed dan,” het die professor gesê en haastig na die volgende student beweeg. 'n Ou van die sakeskool langs my — van wie ek later sou leer hy is 'n herstellende evangelis — het sy kop gedraai en my 'n klein knik gegee wat gesê het: ja, jy is heeltemal reg.

Ek dink ek het daardie dag die kamer geskok deur die onuitgesproke deel hardop te sê. Die godsdiens wat ons Christendom noem, is nie die godsdiens van Jesus nie — dit is die godsdiens van Paulus. In hierdie opstel gaan ons ondersoek hoe Paulus die teologiese steierwerk aanmekaar gesit het wat die heersende klas in staat gestel het om iets te bou wat Jesus nie sou herken het nie — 'n godsdiens gestroop van sy aardskuddende gevolge en veilig genoeg om in die sale van die ryk verkondig te word.

Wie was Paulus, werklik?

Voordat ons ingaan op wat Paulus met Jesus se boodskap gedoen het, is dit die moeite werd om ’n oomblik stil te staan by wie Paulus eintlik was, want die meeste Christene vandag het 'n beeld van Paulus wat deur twee duisend jaar se kerktradisie en baie latere propaganda gefiltreer is.

Die geskiedkundige Paulus — die Paulus van wie ons werklik iets kan weet — is 'n veel vreemder en interessanter figuur as die gesuiwerde heilige wat Sondagoggende verkondig word. Ons weet eintlik heelwat meer van Paulus as van enige ander figuur in die vroeë Christendom (anders as Petrus, Johannes of Jakobus, Jesus se broer). Dit is deels omdat sy geskrifte 'n groot deel van die Nuwe Testament uitmaak. Hy was 'n Diaspora-Jood, gebore in Tarsus, opgevoed as 'n Fariseër, en aanvanklik 'n vurige vervolger van die vroeë Jesusbeweging. Hy was 'n ambagsman—waarskynlik 'n tentmaker of leerwerker — en hy was trots daarop dat hy met sy hande gewerk het en nie geld van die gemeenskappe wat hy gestig het, geneem het nie.

Iewers tussen 32 en 35 n.C., net ’n paar jaar nadat Jesus deur die Romeine tereggestel is, het Paulus 'n intense mistieke ervaring gehad wat hy verstaan het as 'n ontmoeting met die opgestane Christus. Geleerdes stem vandag oor die algemeen saam dat hy dit nie as 'n bekering tot 'n nuwe godsdiens beskou het nie. Paulus het nooit sy Joodsheid prysgegee nie, het geglo dat Jesus in sy leeftyd sou terugkeer, en dat nie-Jode net so nodig gehad het om “gered” te word as Jode. Dit was vir hom 'n profetiese roeping, en hy het die volgende vyf-en-twintig jaar deur die oostelike Romeinse Ryk gereis en klein gemeenskappe van meestal nie-Joodse bekeerlinge gestig.

Hy is uiteindelik gearresteer en, volgens betroubare vroeë Christelike oorlewering, in Rome onder Nero in die vroeë 60’s n.C. tereggestel. Dit is die Paulus wat ons werklik kan rekonstrueer. En ons rekonstrueer hom byna geheel en al uit sy eie briewe — sewe daarvan, om presies te wees. Want hier is die eerste ding wat elke nadenkende Christen behoort te laat stilstaan: van die dertien briewe wat in die Nuwe Testament aan Paulus toegeskryf word, is geleerdes net seker dat sewe werklik deur hom geskryf is. Die ander ses is vervalsings.

Dit beteken dat iemand (of 'n groep mense) ná Paulus se dood gaan sit het, briewe geskryf het, en Paulus se naam daarop gesit het om daardie briewe ’n gesag te gee wat hulle andersins nie sou hê nie. Dit maak saak omdat baie van die ergste goed juis in die vervalste briewe voorkom — die instruksies dat vroue aan hul mans moet onderdanig wees, dat slawe hul meesters moet gehoorsaam, dat vroue moet stilbly en nie onderrig gee nie. Dit is nie Paulus nie. Dit is iemand wat Paulus se naam gebruik om die status quo te “heilig”. Ons sal weer hierop terugkom.

Maar wat van Handelinge? Ek hoor jou vra. Handelinge is, om dit sagkens te stel, nie geskiedenis nie. Dit is iewers tussen dertig en vyftig jaar ná Paulus se dood geskryf, en is 'n teologiese vertelling met 'n agenda. Daardie agenda het ingesluit om die bitter konflikte tussen Paulus en die oorspronklike apostels in Jerusalem te versag, die vroeë kerk soos een groot gelukkige familie te laat lyk, en die skuld vir Christelike vervolging van die Romeine af weg te skuif na “die Jode”. Wanneer Handelinge en Paulus se eie briewe mekaar weerspreek —wat dikwels gebeur — kies geleerdes die kant van Paulus se briewe.

Wat Paulus met Jesus gedoen het

Nou raak dit interessant — en hier begin my geduld opraak. In sy oorlewende geskrifte toon Paulus verbasend min belangstelling in wat Jesus werklik gesê en gedoen het. In sy sewe egte briewe sal jy byna geen leringe, aanhalings of dade van Jesus vind nie. Paulus skryf duisende woorde oor Jesus en slaag daarin om byna nooit iets te noem wat Jesus werklik geleer of gedoen het nie.

Waarin hy eerder belangstel, is 'n baie spesifieke stel bewerings oor Jesus: dat Christus vir ons sondes gesterf het, dat Hy begrawe is, dat Hy uit die dood opgewek is, en dat geloof in hierdie dood en opstanding 'n mens regverdig voor God maak. Dit is die evangelie volgens Paulus. En as jy mooi oplet, sal jy iets vreemds opmerk: jy kan alles glo wat Paulus oor Jesus sê en steeds geen idee hê waarvoor Jesus werklik gestaan het nie.

Die werklike Jesus, die geskiedkundige Jesus, het iets verkondig wat nader aan ’n revolusie as aan 'n godsdiens was. Hy het verkondig dat God se koninkryk op hande is — 'n koninkryk waar die hongeres gevoed sal word, skuld afgeskryf sal word, die rykes arm gemaak sal word, en die magtiges tot 'n val gebring sal word — en dat toegang tot daardie koninkryk nie afhang van wat jy glo nie, maar van hoe jy leef. En die Romeine, wat 'n goeie neus vir politieke bedreigings gehad het, het presies verstaan wat hy doen toe hulle hom aan 'n kruis vasgespyker het. Paulus, daarenteen, het 'n godsdiens oor Jesus verkondig — spesifiek oor die kosmiese betekenis van Jesus se dood en opstanding, en oor hoe geloof daarin jou reg met God maak. Die godsdiens van Jesus het, soos die teoloog Howard Thurman dit gestel het, 'n godsdiens oor Jesus geword. En die grondslag vir daardie skuif is byna geheel en al Paulus se werk.

Ek wil nie Paulus as 'n totaal slegte mens uitbeeld nie. Die geskiedkundige Paulus, gebaseer op sy eie briewe, was passievol, intens, soms vriendelik, dikwels ondraaglik, en diep oortuig dat hy 'n goddelike roeping ontvang het (wat is hoe mense my soms beskryf, minus die goddelike roeping, so ek kan daarmee identifiseer). Daar is baie om te bewonder: hy was 'n radikale egalitaris en het werklik vroue waardeer en saam met hulle gewerk in 'n tyd toe dit gevaarlik was om dit te doen. En daar is baie mense met wie ek teologies verskil — mense wat ek selfs dalk as mal sou beskou — wat ek nogtans respekteer. Paulus, as ek hom geken het, sou waarskynlik in daardie kategorie val. Want die waarheid is, Paulus se idees was net een stel idees in 'n see van baie ná Jesus se dood. Daar was dosyne vroeë groepe met wild uiteenlopende (en dikwels werklik bisarre) idees oor wat Jesus se lewe, dood en vermeende opstanding beteken het, en Paulus was net een stem in daardie koor.

Paulus verdien nie heeltemal die slegte reputasie wat hy gekry het nie. Sy swak idees was net swak idees — hulle het 'n aanhang gehad, seker, maar daar was niks inherent daaraan wat hulle bestem het om te wen nie. En dit is die deel wat baie liberales mis: daardie idees het net gewen omdat die rykes en magtiges besef het hoe bruikbaar sy teologie kon wees, en toe die verset daarteen gewapen gemaak het.

Hoe Paulus “Paulus” geword het

Hierdie proses het byna onmiddellik begin. Binne een generasie ná Paulus se dood het iemand of 'n groep — ons weet nie wie nie — briewe in sy naam begin skryf wat baie van die meer radikale elemente in die egte briewe teruggeskroef het.

Die ware Paulus het geskryf dat “in Christus daar nie meer Jood of Griek, slaaf of vry, man en vrou is nie.” Die vervalste Paulus het huishoudelike kodes geskryf wat vroue beveel om aan hul mans onderdanig te wees en slawe om hul meesters te gehoorsaam. Die ware Paulus het saam met vroulike leiers gewerk en hulle by naam in sy briewe gegroet. Die vervalste Paulus het geskryf dat vroue stil moet wees in die kerk en nie mag onderrig gee of gesag oor mans hê nie. Die ware Paulus is deur die Romeinse Ryk doodgemaak. Die vervalste Paulus het Christene aangesê om aan die owerhede onderdanig te wees omdat hulle deur God ingestel is.

Dieselfde naam. Teenoorgestelde boodskap. En vir die grootste deel van die Christelike geskiedenis kon byna niemand die verskil sien nie. Teen die tweede eeu het Paulus so sentraal tot die Christelike verbeelding geword dat die werklike stryd gegaan het oor wie hom kon opeis.

'n Man met die naam Marcion het Paulus se onderskeid tussen wet en genade tot so 'n uiterste (en antisemitiese) punt geneem dat hy aangevoer het daar is letterlik twee verskillende gode — die kwaai, wettiese God van die Ou Testament en die liefdevolle God van Jesus en Paulus. Marcion het die eerste Christelike kanon saamgestel, bestaande uit presies een geredigeerde evangelie en tien van Paulus se briewe.

Die proto-ortodokse kerk het teruggeslaan deur Paulus vir hul kant te herwin, die vervalste Pastorale briewe in die kanon op te neem om 'n meer konserwatiewe, hiërargiese Paulus te skep, en geleidelik die teologiese struktuur te bou wat Katolieke Christendom sou word. Binne 'n paar eeue sou Augustinus nog verder gaan. Hy het 'n gedeelte uit Romeine gelees, 'n bekeringservaring gehad, en die res van sy lewe bestee aan die bou van 'n teologiese stelsel wat Paulus se mees angstige en worstelende gedeeltes oor sonde, vlees en genade omskep het in die leer van erfsonde — die idee dat elke mens reeds skuldig, reeds verdoem, en reeds afhanklik van die kerk se sakramente is om gered te word.

Augustinus se Paulus het Westerse Christendom vir 'n duisend jaar oorheers. En let op waarvoor hierdie Paulus besonders geskik was: hy was baie geïnteresseerd in die toestand van jou siel en baie onverskillig oor die toestand van die ryk. Hy kon jou sleg laat voel oor jou seksuele begeertes en jou terselfdertyd volkome tevrede laat wees met 'n onderdrukkende sosiale orde. Toe kom Martin Luther, wat sy eie transformerende ervaring gehad het terwyl hy Romeine gelees het, en wat Paulus se leer van regverdigmaking deur genade deur geloof tot die absolute middelpunt van Protestantse teologie verhef het. Luther was so lief vir Paulus dat hy openlik gesê het Paulus se briewe moet “verreweg verkies word” bo drie van die vier evangelies—die evangelies wat, let wel, die meeste van wat Jesus werklik gesê en gedoen het bevat. Luther se Paulus het die Paulus van honderde miljoene Protestante geword. En Luther se Paulus, soos Augustinus s’n voor hom, was uitstekend daarin om Christene besig te hou met hul individuele verhouding met God en terselfdertyd stil te bly oor die vraag of die ekonomiese en politieke orde rondom hulle enigsins lyk soos die Koninkryk wat Jesus verkondig het.

Teen die tyd dat ons by moderne Amerikaanse Christendom kom, is Paulus so deeglik opgeneem in die projek om die bestaande orde te verdedig dat die meeste Christene dit nie eers meer kan sien nie. Paulus is die een wat jy aanhaal om vir vroue te sê om stil te wees. Paulus is die een wat jy aanhaal om vir gay mense soos ek te sê ons gaan hel toe.

Paulus — of eerder “Paulus”, die kulturele konstruksie wat twee duisend jaar se interpretasie deur die heersende klas opgebou het uit die egte briewe, die vervalsings, Augustinus, Luther en almal tussenin—het die groot allesdoelige instrument geword om die status quo te handhaaf: rykdom, mag, rassisme, heteronormatiwiteit en patriargie. Paulus het die steierwerk gebou, die heersende klas het die tronk gebou.

Kulturele Hegemonie in werking

Wat die rykes en magtiges met Paulus gedoen het, is 'n merkwaardige en duidelike voorbeeld van die mees effektiewe manier waarop die heersende klas ons onderdruk.

Daar is 'n naam daarvoor, en dit kom van 'n Italiaanse Marxis, Antonio Gramsci, wat die laaste jare van sy lewe uit 'n fascistiese tronksel geskryf het terwyl hy probeer uitvind het waarom die werkersklas so selde in opstand kom, selfs wanneer dit duidelik in hul belang is. Sy antwoord was iets wat hy “kulturele hegemonie” genoem het — die idee dat heersende klasse nie hoofsaaklik deur geweld aan bewind bly nie. Hulle bly aan bewind deur die kultuur self te vorm, deur te bepaal wat as “gesonde verstand” tel, en deur die bestaande orde so natuurlik, onvermydelik en selfs heilig te laat voel dat die meeste mense niks anders kan voorstel nie. Jy het nie soldate nodig om die kleinboere te onderdruk as jy hulle kan oortuig dat hul lyding God se wil is en hul beloning in die hemel lê nie.

Wat Christendom geword het — wat met Paulus se steierwerk gebou is — is een van die suksesvolste hegemoniese projekte in die menslike geskiedenis. Jesus van Nasaret het 'n totale revolusie verkondig. Nie 'n metaforiese een nie, nie net 'n geestelike een nie, maar 'n werklike omverwerping van die ekonomiese en politieke orde. Daardie boodskap was — en is steeds — 'n regstreekse bedreiging vir ryk, mag en kapitalisme — van die Romeinse Ryk tot Amerikaanse imperialisme, van Pontius Pilatus tot Donald Trump. En die heersende klas het ontdek dat die doeltreffendste manier om dit te neutraliseer nie is om dit te beveg nie, maar om dit te kaap. Te korrupteer. Te kanoniseer. Dit van kansels af te verkondig, befonds deur dieselfde mense wat dit veronderstel was om te bedreig.

Dit is wat met Jesus gebeur het. Paulus het hulle die grondstof gegee, meestal per ongeluk, en die magtiges het die res gedoen. Hulle het 'n radikale, Palestyns-Joodse werkersklasprofeet geneem en hom omskep in 'n kosmiese offer waarvan die enigste werklike eis was dat jy die regte dinge oor hom moet glo en nooit die status quo bevraagteken nie. Die revolusie is onder die teologie begrawe. Die bedreiging is onder die geloofsbelydenis begrawe. En die steierwerk wat Paulus gebou het, is omskep in 'n tronk waarin twee miljard mense nou leef sonder om ooit die mure raak te sien.

Maar die profeet van Nasaret — en sy radikale boodskap — is steeds daar onder. Dit is ons plig, teenoor beide Jesus en ons medemens, om hom weer uit te grawe — om die godsdiens van Jesus te herwin onder twee duisend jaar van die godsdiens oor hom. Jy hoef nie te glo Jesus was God om te glo Jesus was reg nie. Jy hoef nie Paulus se teologie te aanvaar om ernstig op te neem wat Jesus werklik oor geld en mag en die mense wat die samelewing weggooi, gesê het nie. Die geskiedkundige Jesus staan op sy eie sonder enige van die steierwerk — en hy is baie gevaarliker daarsonder.

So nee, ek kan Paulus steeds nie verdra nie; ek sou dit nou harder sê as wat ek daardie dag in die kweekskool gesê het. Maar die dieper probleem was nooit werklik Paulus nie. Die dieper probleem is wat die heersende klas met hom gedoen het, en waarvoor ons opgelei is om blind te wees.

Die enigste vraag wat oorbly, is of ons gaan aanhou luister na die mense wat hom begrawe het—of of ons uiteindelik na hom gaan luister.

• Andrew Springer is Emmy-wenner joernalis, entrepreneur en aanlyn-inhoudskepper. Hierdie artikel word met sy vergunning vertaal vanaf sy Substack, genaamd The Jesus Movement. Die oorspronklike artikel met interessante voetnote kan hier gelees word.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

My ouers het 'n stel langspeelplate genaamd Ons lewende geskiedenis gehad. Ek en my sibbe het daarna geluister nog voordat ons self ons skoenveters kon vasmaak. Dit was 'n bekoorlike ervaring. Ons is jonk genoeg dat CD’s en die internet toe reeds bestaan het, maar ons het die plate verkies, want die gedramatiseerde verhale wat met 'n naald uit die swart skywe van die verlede oopgekrap is, het 'n ander soort betowering gewek.

Die Departement van Basiese Onderwys (DBO) se voorgestelde nuwe geskiedeniskurrikulum wat op 20 Maart vanjaar gepubliseer is (en die reaksie uit Afrikanergeledere) het my daaraan laat terugdink. Ek glo nie die Ons lewende geskiedenis-langspeelplate sou aan hierdie nuwe kurrikulumvereistes nie voldoen het nie; plaat 1 begin immers met 'n toneeltjie van die VOC se Here XVII wat besluit om Jan van Riebeeck na die Kaap te stuur.

Afrikaners se reaksie op die minister se aankondiging het tot dusver byna uitsluitlik bestaan uit kritiek op die inhoud van die voorgestelde kurrikulum. Hoewel dit sy plek het om daarop kommentaar te lewer, moet ons visie wyer as die kurrikulumtonnel strek wanneer ons oor geskiedenisleer praat.

Dink en Droom Groter

Deur slegs oor die inhoud van die kurrikulum te debatteer, word (dikwels onbedoeld) die volgende prentjie geskets:

1. Jannie gaan vir die eerste agt jaar van sy lewe nie geskiedenis leer nie.

2. Van sy negende tot agttiende lewensjaar gaan hy “dié geskiedenis” vanuit “dié kurrikulum” by “dié skool” leer.

3. Daarna gaan Jannie nie meer geskiedenis leer nie.

So asof jongmense gevangenes van die skool se kurrikulum is. Die kurrikulum is onvermydelik en onvervangbaar en gaan noodwendig jongmense se hele beskouing van die verlede bepaal. Ek wil aanvoer dat daar goeie rede is om buite die kurrikulum-boks te moet dink.

Eers net 'n paar reguit opmerkings oor die kurrikulum self: die DBO se huidige geskiedeniskurrikulum is reeds 'n ideologiese mengeldrankie met heelwat gifstowwe in, en die voorgestelde een verander net die gifstof-tot-antioksidant-verhouding. Talle komplekse geskiedkundige karakters word eensydig as uitsluitlik edel of uitsluitlik boos uitgebeeld na gelang van wie hul letterlike of ideologiese nasate is. Wát stilgehou word, wát vertel word en hóé dit vertel word, vorm 'n versigtig geformuleerde proefbuisoplossing. Dis die geesteskind van mense wat plooibare kinderbreine in staatsgelid wil druk.

Een reaksie hierop is om alles in die stryd te werp dat die huidige ideologiese mengeldrankie tog net nie ongesonder gemaak moet word nie.

Hoewel dit beslis 'n deel van die reaksie moet wees, is die belangriker deel om jou kind – en jouself – 'n paar ideologiese multivitamiene te voer. Vandag is daar baie sulke multivitamiene gerieflik beskikbaar. Dis hier en hier. Dis letterlik reg rondom jou. Gaan kyk dit hier saam met jou kinders (jy kan maak asof jy alles vooraf op die punte van jou vingers geken het). Die einste plate waarna ek aanvanklik verwys het, se inhoud is hier beskikbaar.

Selfdoen-kurrikulum?

Een opsie is om die DBO en sy kurrikulum as geheel vaarwel toe te roep. Ek is nie so naïef om te dink dat Afrikanerouers almal gaan saamstem as ek 'n skoolopsie aanbeveel nie, maar daar is 'n groeiende aantal onafhanklike skole en tuisonderriggroepe waarvan die leerplanne minder (of glad nie) van die DBO se kurrikulumvereistes afhanklik is.

Oorweeg dit. Na gelang van jou gesin se omstandighede sal dit meer of minder sin maak. Die punt is egter dat die skoolkurrikulum in elk geval nie die somtotaal van jou of jou kind se geskiedenisinname moet beslaan nie.

Jonathan Keeperman (@L0m3z), stigter van die uitgewery Passage Press, wys in 2025 uit waarom die stryd om die weergawes van die geskiedenis so fel is (my vertaling en kursivering):

“Die ou gesegde dat geskiedenis geskryf word deur die oorwinnaars, het die oorsaaklikheid verkeerd om – jy word die oorwinnaar deur die geskiedenis te skryf.”

Dit gaan natuurlik nie eintlik oor wie die geskiedenis skrýf nie, maar oor wie se weergawe van die geskiedenis geleer (en geglo) word. Die een wie se ideologiese mengeldrankie alleen opgedis en gesluk word, is die een wat die oorwinnaar word of bly. Wil jy regtig bevooroordeelde politici se mengeldrankie die enigste item op jou kinders se geskiedenisspyskaart maak?

Die vervaardigers van die Ons lewende geskiedenis-platestel het dit lewend genoem, omdat die geskiedenis daarin in die vorm van gedramatiseerde tonele aangebied word eerder as kil akademiese hoofstukke. Daar is egter 'n ander soort lewende geskiedenis waarna ek op soek is: Om Oom Paul te parafraseer, is dit wanneer ons die skone en goeie uit die verlede onthou en dag vir dag daarop bou. Dis wanneer ons optrede vandag goed en opbouend is, maar terselfdertyd deur ons voorouers s’n ingelig en geïnspireer is.

Dan lééf die geskiedenis. Dan sal niemand die weergawe van die geskiedenis glo wat Afrikaners uitsluitlik as boos wil uitbeeld nie. 'n Lewende geskiedenis is die beste teenmiddel teen 'n eensydige geskiedeniskurrikulum.

Nog artikels deur Louis Boshoff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die onlangs gepubliseerde artikel in OntLaer deur Natasha Burge wat oor Amerika handel, het my laat dink dat ons dalk ook weer moet besin oor die idee van die Afrikaner as “nasie”, net soos sy oor Amerika as nasie gedoen het.

Ek het basiese vertrekpunte met Natasha in gemeen, deurdat ons albei kenmerke van Afrikaners en (egte) Amerikaners, onderskeidelik, identifiseer en dan redeneer oor wie as 'n Afrikaner of Amerikaner beskou kan word. Wat Natasha oor Amerika as 'n “verbeelde nasie” sê, sal na my mening in liberale en linkse kringe hoogs aanvegbaar wees. Liberale en linkse posisies wil juis oop, inklusiewe gemeenskappe hê – die teenoorgestelde van wat Natasha as die werklike “Amerikaanse nasie” beskou. As nie-liberaal en nie-linkse vind ek dit egter nie moeilik om persoonlik met haar sieninge te assosieer nie.

Ek is dan ook bereid om hier ter lande deur ons eie liberales en linkses aangevat te word oor my mening, wat myns insiens in die aar is van 'n ingesteldheid wat toenemend veral in Afrikaner-geledere steun geniet.

Natasha se artikel moet in detail gelees word om haar komplekse uiteensetting behoorlik te kan volg. Ek vereenvoudig dus haar siening, maar sien nogtans verskeie ooreenkomste tussen haar redenasies oor Amerika en die redenasies wat 'n mens kan aanvoer oor of Afrikaners nog as 'n nasie beskou kan word, of bloot as iets “minder”.

Is nasieskap die meerdere posisie?

Indien ons iets “minder” as 'n nasie is, hoe moet ons dan na onsself as groep verwys?

Nie lank gelede nie het ek na 'n Afrikaanse liedjie geluister waarin daar oor die “Afrikanernasie” gesing word. Dit het my laat besef dat sommige Afrikaners hulself nog steeds as deel van 'n sogenaamde Afrikanernasie beskou. 'n Mens hoor en lees soortgelyke verwysings gereeld in Afrikaanse media. Maar om te besluit of ons as “Afrikaners” nog as 'n nasie beskou kan word, moet ons eers duideliker beskryf wat onderskeidelik met “Afrikaner” en “nasie” bedoel word.

Kom ons begin by “Afrikaner”. Ek glo Afrikaners is alle Suid-Afrikaners (en selfs burgers van ander lande) wat nie hul kulturele erfenis en waardes as Afrikaners, soos hieronder deur my uiteengesit, versaak het nie. Ek dink dat ek in hierdie opsig met Natasha se sieninge oor wie werklike Amerikaners is, saamstem, hoewel dit in my geval natuurlik op Afrikanerskap betrekking het. Sy beklemtoon ook geleefde kenmerke, wat sy redeneer mense tot (ware) Amerikaners maak of nie.

Aldus redeneer ek dat Afrikaners al daardie mense is wat talle aspekte van hul ryke erfenis van tipiese Afrikaner-karaktertrekke en -waardes uitleef en nie versaak nie, te wete, 'n unieke taal (Afrikaans), 'n unieke geskiedenis, 'n sterk kultuur- en identiteitsgevoel (“Ek is 'n Afrikaner”), verbintenis met die Suid-Afrikaanse grondgebied, uithouvermoë (“'n Boer maak 'n plan”), vryheidsdrang, behoudenheid en waardering vir Bybelse waardes, sterk familie- en gemeenskapsoriëntasie, pragmatisme, patriotisme en trots op die historiese bydrae tot Suid-Afrika.

Vervolgens gee ek Google se definisie van 'n “nasie”, waarna ons die twee konsepte – “Afrikaner” en “nasie” – kan probeer versoen in die begrip “Afrikaner-nasie”. Volgens Google is 'n Nasie 'n groot groep mense wat verenig is deur gemeenskaplike afkoms, geskiedenis, kultuur, taal of gedeelde oortuigings, en dikwels 'n spesifieke gebied bewoon. Dit verteenwoordig 'n kollektiewe identiteit, onderskeibaar van 'n “staat” (ingesluit die regering) of 'n “land” (die grondgebied), alhoewel hierdie begrippe dikwels oorvleuel.

Hier is die belangrikste kenmerke dan 'n gedeelde identiteit: 'n Gemeenskaplike kultuur, taal of geskiedenis skep 'n gevoel van behoort. Territoriale verbintenis word weer gewoonlik geassosieer met ’n spesifieke land of gebied. Politieke bewustheid kan 'n politieke krag wees, dikwels georganiseer as 'n staat, maar nie altyd nie, soos in die geval van staatlose nasies.

Pas “Afrikaner” en “nasie” by mekaar?

Twee van die drie kenmerke van 'n nasie, soos deur Google omskryf, kan maklik op Afrikaners toegepas word: gedeelde identiteit en territoriale verbintenis. Die derde kenmerk – politieke bewustheid – is moeiliker. Ons is lankal nie meer 'n dominante politieke krag nie en is beslis nie as 'n aparte staat georganiseer nie. Ons is egter nie “staatloos” nie, want ons maak deel uit van die groter Suid-Afrikaanse staat.

Baie Afrikaners voel ná meer as dertig jaar se negatiewe ervarings toenemend vervreemd van die Suid-Afrikaanse staat. Die gelykberegtiging wat Madiba destyds belowe het, het nooit werklik gerealiseer nie. 'n Relatief nuwe beweging soos Lex Libertas het juis ontstaan omdat hulle glo ons het te lank onrealistiese visies van 'n eenheidstaat geduld. Hulle pleit vir die erkenning van politieke diversiteit en die inisiatief van selfregering sodat verskillende gemeenskappe in samewerking en met respek vir mekaar kan floreer.

'n Afrikaner-staat sou, na my mening, een van die geldige opsies van selfregering kon wees. Wie sou deel daarvan kon wees?

Gegewe die kenmerke van Afrikanerskap soos hierbo deur my gepostuleer, asook die omskrywing van 'n nasie soos deur Google verskaf, kan ek min redes sien waarom Afrikaners nie as 'n volwaardige nasie sou kwalifiseer nie – en waarom hulle nie selfregering as subnasie binne 'n groter Suid-Afrikaanse konfederasie sou kon hê nie. Dit kan iets soos die Verenigde Koninkryk wees: 'n multinasionale staat met Engelse, Skotse, Walliese en Noord-Ierse nasies.

Ek glo, soos Lex Libertas, in 'n lewensvatbare politieke orde vir al die bevolkingsgroepe van Suid-Afrika – een waarin ook die Afrikaner-bevolkingsgroep as 'n selfregerende subnasie kan funksioneer. Ander bevolkingsgroepe aspireer nie noodwendig na selfbeskikking nie, hoewel sterk elemente daarvan in die Zoeloe-bevolkingsgroep waargeneem word. Alle Afrikaners is ook nie voorstanders van selfbeskikking nie. Dit is hul goeie reg, maar nie voldoende rede om diegene wat wel daarin glo, se pad te staan nie.

Gekonsolideerde grondgebiede vir selfbeskikkingsgroepe is in die pre-1994-era as prakties onhaalbaar bewys. In die huidige era kan Orania dalk as uitsondering, of selfs as “model”, gesien word, maar omdat dit baie beperk in omvang is, is dit moeilik om dit na 'n makroskaal te ekstrapoleer. Met moderne tegnologie hoef 'n gekonsolideerde, fisiese grondgebied egter nie 'n struikelblok te wees nie. Ons almal “bestaan” saam in die kuberruimte, en daardie ruimte is opdeelbaar op byna oneindig verskillende maniere. Met kunsmatige-intelligensie-agente is dit heel moontlik om effektiewe koördinasie te bewerkstellig tussen 'n byna oneindige aantal subeenhede en een sentrale eenheid, indien so 'n sentrale eenheid as noodsaaklik beskou word.

Dit is argaïese en uitgediende ideologiese en politieke denke – denke wat nie die Inligtingsera kan of wil betree nie – wat groter selfregering verhinder, ten einde verskillende gemeenskappe in samewerking met en respek vir mekaar te laat floreer. Die aantal moontlike selfbeskikkingsmodelle is opsigself veelvuldig en nie noodwendig beperk tot modelle wat Inligtingsera-vriendelik is nie. Dit is dus met groot belangstelling dat ek Lex Libertas se vordering volg, en ek beveel ook aan dat ander voorstanders van selfbeskikking dieselfde doen.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Ek het my eerste Facebookrekening op die ouderdom van 13 oopgemaak. As tiener was sosiale media nog glad nie gevorderd soos vandag nie. Mxit en YouTube was 'n persoonlike voorkeur bo Facebook. Wat YouTube betref het ek saam met die eerste smaakmakers, soos Bethany Mota, Alisha Marie en Remi Cruz, aanlyn grootgeword. WhatsApp, Instagram, Snapchat, LinkedIn en TikTok was dalk nog net idees.

Dit was verslawend, maar ook vermaaklik om mense dop te hou wat aan die anderkant van die wêreld sit. Daar was invloed. Vandag verdien ek my brood en botter deur sosiale media.

Die nuutste regsaksie teen Meta en YouTube het 'n keerpunt bereik in die wêreldwye debat oor die invloed van sosiale media op kinders se welstand. Vir die eerste keer het 'n hof bevind dat tegnologiemaatskappye soos Meta Platforms en YouTube nie bloot neutrale platforms is nie, maar aktiewe rolspelers wat deur hul ontwerpkeuses kan bydra tot skadelike gebruikspatrone. Hierdie uitspraak plaas die fokus nie net op die inhoud wat aan jong gebruikers blootgestel word nie, maar ook op die onderliggende meganismes wat hul aandag vasvang en gedrag vorm. Dit roep die vraag op: tot watter mate behoort digitale platforms verantwoordelik gehou te word vir die psigologiese en emosionele uitwerking wat hul produkte op kinders het?

Baanbrekende Saak

Die saak het gesentreer rondom 'n jong vrou, met K.G.M. as skuilnaam, wat aangevoer het dat haar blootstelling aan sosiale media vanaf 'n baie jong ouderdom tot kompulsiewe gebruik en ernstige geestesgesondheidsprobleme gelei het, wat onder andere depressie, angs en liggaamsdismorfie insluit. Haar regsverteenwoordigers het geargumenteer dat platforms doelbewus ontwerp is om gebruikers se aandag te monopoliseer deur meganismes soos die oneindige scroll, algoritmiese aanbevelings en autoplay van video's.

'n Jurie in Los Angeles het uiteindelik bevind dat beide Meta en YouTube nalatig was en skadevergoeding van ongeveer 6 miljoen dollar toegeken. Hierdie uitspraak vorm deel van ’n groter golf van litigasie, met duisende soortgelyke onafgehandelde sake in die Verenigde State. 'n Belangrike akademiese spanning in hierdie debat is die omskrywing van “verslawing”. Alhoewel die hof die term aanvaar het, bly dit binne die psigiatriese gemeenskap 'n hoogs omstrede en debatteerbare konsep. Sommige navorsers verkies die term “problematiese gebruik”, en wys daarop dat empiriese studies dikwels slegs klein gemiddelde effekte op bevolkingvlak toon.

Ongeag daarvan het die hofsaak nuwe gewig aan die argument gegee deurdat digitale platforms gedrag doelbewus manipuleer deur gebruik te maak van beginsels uit gedragsielkunde en neurowetenskap. Interne dokumente wat tydens die verhoor blootgelê is, dui daarop dat maatskappye van die potensiële verslawende aard van hul produkte bewus was.

Hierdie bevinding versterk die analogie met die tabakbedryf, waar korporatiewe kennis van skade 'n sleutelrol in regsaksies gespeel het.

Korporatiewe aanspreeklikheid teenoor individuele agentskap

Een van die mees omstrede aspekte van die uitspraak is die verskuiwing van verantwoordelikheid vanaf die individu na die platform. Kritici voer aan dat hierdie benadering die konsep van persoonlike agentskap ondermyn en 'n gevaarlike presedent vir oorregulering skep.

Aan die ander kant argumenteer voorstanders dat kinders en tieners kwesbaar is en dat dit onrealisties is om van hulle te verwag om weerstand te bied teen hoogs geoptimaliseerde aandag-ekonomieë. Vanuit 'n etiese oogpunt kan hierdie posisie ondersteun word deur die beginsel van asimmetriese mag: tegnologiemaatskappye beskik oor enorme data en gedragsinsigte wat individue nie het nie. Die saak plaas 'n skerp fokus op manipulerende tegnologie. Kenmerke soos eindelose inhoudstrome en aangepaste aanbevelings is ontwerp om betrokkenheid ten koste van die verbruiker se welstand te maksimaliseer.

Die hof se bevinding oor die aanspreeklikheid van die ontwerpkeuses kan 'n paradigmaskuif impliseer: tegnologiese ontwerp word nie meer slegs as innovasie beskou nie, maar ook as 'n vorm van gedragstoesig. Dit bring die veld nader aan regulasies wat soortgelyk is aan dié in die geneesmiddel- en voedselbedrywe, waar produkontwerp streng getoets en geëvalueer word om veiligheid te verseker. Die uitspraak het reeds verreikende implikasies vir die wyse waarop wetgewing in die VSA uitgelê word, ook 'n sekere bepaling wat tipies platforms beskerm teen aanspreeklikheid vir inhoud wat deur gebruikers geskep word. In hierdie geval het die hof egter gefokus op algoritmiese ontwerp eerder as die inhoud self.

Verder kan hierdie saak potensiaal vir 'n nuwe wetgewing rakende kinderaanlynbeskerming dien. Beleidsvoorstelle soos die Kids Online Safety Act kry nou groter momentum, en soortgelyke debatte is reeds wêreldwyd aan die gang.

Die hofsaak teen Meta en YouTube verteenwoordig meer as net 'n enkele regsuitspraak; dit is 'n epistemologiese skuif in hoe samelewings tegnologie verstaan en reguleer. Dit dwing ons om fundamentele vrae te vra oor die verhouding tussen menslike agentskap en algoritmiese invloed, asook oor die etiese verantwoordelikhede van tegnologiemaatskappye.

Hoewel die wetenskaplike debat oor sosiale media en die verslawing daarvan voortduur, het die reg nou 'n duidelike standpunt begin inneem. Of hierdie ontwikkeling uiteindelik tot beter beskerming vir kinders sal lei, of tot oormatige regulering van digitale ruimtes, bly 'n oop vraag. Wat wel seker is, is dat die era van ongereguleerde digitale eksperimentering tot 'n einde kom. Tot dan sal ons die digitale rook uit elke verbruiker se selfoon, tablet en rekenaar sien dans.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Tot dusver het hierdie reeks, wat ek werklik vir my eie genot aangepak het, heelwat interessante lesse opgelewer. Die sentrale probleem waarmee ek worstel is dat die geskiedenis homself oor en oor herhaal as dit kom by dom politieke besluite wat groeigeleenthede morsaf sny.

Ek dink daaraan soos 'n tuinier wat die pragtigste boom in sy tuin so met die snoeiskêr kwes dat die boom nooit die bloeityd en blomtyd bereik wat dit sou bereik het as die simpel vent net sy hande in sy sakke gelos het nie. Op presies dieselfde manier is daar nasies, volke, state, en watter samevoegings van massas ook al, wat op die punt was om 'n bloei- en blomtyd binne te gaan, maar toe raak die simpel politici betrokke. Ek is natuurlik nie teen die idee van gesonde en goeie bestuur nie, maar te dikwels het politici hul eie persoonlike belang, die belang van hul party, of die belang van 'n klein groepie bo die algemene beste belang van die mense gekies. Sulke oomblikke maak my, wat die afgelope drie dekades van Suid-Afrikaanse politieke besluite moes beleef, woedend. Wat kon nie alles bereik word as diefstal en baantjies-vir-boeties nie maar net vermy kon word nie? Met hierdie “wat-as” sal ons nou maar moet saamleef.

In hierdie vyfde uitgawe van Politiek bo Prestasie wil ek die geskiedenisboeke by Duitsland aan die begin van die 20ste eeu oopslaan. Teen ongeveer 1910 was die vraag nie of Duitsland een van die wêreld se oorheersende moondhede sou word nie, maar hoe vinnig dit sou gebeur. Alhoewel die Duitse volke vir eeue lank 'n losse eenheid gevorm het, was dit eers in 1871 dat “Duitsland” as staat tot stand gekom het, soos ons dit vandag ken. Binne enkele dekades ná hierdie eenwording het die land homself gevestig as 'n industriële, wetenskaplike en administratiewe reus. Terwyl Carl Benz besig was om die motorkar uit te dink het Einstein se brein die heelal probeer verstaan en Fritz Haber kunsmis ontwikkel, alles nadat Bismarck die mees moderne staatsbestuursmeganisme op aarde tot stand gebring het. Die lys van epogmakende tegnologiese en wetenskaplike ontwikkelings van daardie eerste dekades sal 'n paar boeke kan vul. Duitsland het die skaars samestelling besit wat geskiedenis selde in een plek saambring: Intellektuele leierskap, ekonomiese dinamiek, staatskapasiteit en nasionale selfvertroue. Dit was nie 'n samelewing wat besig was om verlore tyd in te haal nie, dit was 'n samelewing wat blitsvinnig besig was om almal anders verby te steek.

As ons egter vandag dink aan Duitsland in die 20ste eeu, dan maak hierdie inleiding glad nie sin nie, of hoe? Ons dink inteendeel aan Duitsland in die twintigste eeu as 'n land wat verwoesting uitgedeel het, en nog erger verwoesting ervaar het. So hoe het dit gebeur?

Status bo Stabiliteit

In die jare voor die Eerste Wêreldoorlog het Duitsland begin weg beweeg van die berekende, versigtige staatsmanskap wat sy eenwording gekenmerk het, wat Otto von Bismarck genormaliseer het.

Politieke aansporings en doelwitte het verander. Waar stabiliteit en balans voorheen prioriteit geniet het, het status, mag en internasionale erkenning al hoe belangriker geword. Deelname aan kolonisasieprojekte en die strategiese ondersteuning van oorloë aan die ander kant van die planeet het skielik prioriteite geword (verstaan my nie verkeerd nie, ek is natuurlik dankbaar vir die Keiser se Mausers). Hierdie skuif het in die oomblik sin gemaak, en nie onmiddellik tot krisis gelei nie, maar dit het die aard en fokus van die nasionale projek geskuif, en dit het gesonde selfvertroue hoe langer hoe meer 'n onderdrukkende geur gegee.

Die uitbreek van die Eerste Wêreldoorlog was vir die gemiddelde Duitser die normale volgende stap. Oorheersing oor die Franse is bereik, nou moet die res van Europa, en almal wat in die pad wil kom, die knie buig. Momentum, en die oortuiging daarvan, stop nie vanself nie. Die oorlog was uiteindelik 'n mislukking, en daaroor is baie al geskryf, maar wat van belang is, is dat die nasionale selfvertroue, die sagteware van die volk, saam met die oorlog verloor is. Die Weimarrepubliek, soos Duitsland van 1919 tot 1933 bekendgestaan het, het in baie opsigte 'n bewonderenswaardige poging verteenwoordig om 'n moderne, demokratiese bestel te vestig. Maar dit het ontstaan sonder die diepgewortelde institusionele ankers wat nodig is om so 'n bestel te dra wanneer die druk toeneem. Demokrasie moes groei in 'n tuin waar dit nog nooit gesaai of geblom het nie.

Ekonomiese skokke het hierdie broosheid genadeloos ontbloot. Hiperinflasie het spaargeld uitgewis en die middelklas se sekuriteit vernietig. Werkloosheid het toegeneem. Vertroue — nie net in die ekonomie nie, maar in die staat self— het begin erodeer. Terselfdertyd het politieke fragmentasie besluitneming verlam. Regerings het gekom en gegaan, beleid het gewissel, en die staat se vermoë om konsekwent en geloofwaardig op te tree het al hoe swakker geword. Soos eeue tevore in Athene, het korttermyn politieke druk begin heers oor langtermyn denke. Groot beloftes klink baie blinker as jou maag leeg is. Dit was binne hierdie klimaat dat ideologie uiteindelik die oorhand gekry het.

Met die opkoms van Adolf Hitler en die vestiging van die Nazi-staat het die laaste oorblyfsels van institusionele beperking, wigte en teenwigte, begin verdwyn. Instellings wat juis daar was om mag te temper, soos howe, die staatsdiens en onafhanklike ekonomiese aktiwiteit, is sistematies ondergeskik gestel aan 'n enkele politieke projek. Besluite is nie meer gemeet aan hul ekonomiese meriete of hul volhoubaarheid nie, maar aan hul ideologiese bruikbaarheid. Op hierdie punt het Duitsland opgehou om te funksioneer as 'n ekonomie wat deur die politiek begrens word. Dit het 'n ekonomie geword wat deur die politiek beheer en uiteindelik verteer is.

Die gevolge is bekend, maar dit bly nodig om dit nugter te stel: Die Tweede Wêreldoorlog het vernietiging gebring op 'n skaal wat byna nie in menslike terme begryp kan word nie. Stede is platgeslaan, infrastruktuur uitgewis, miljoene mense is dood, en 'n groot deel van die land se produktiewe kapasiteit is vernietig. Duitsland is verdeel, en baie van sy intellektuele kapitaal — daardie selfde bron van sy vroeë krag — het die land verlaat.

En tog is dit juis hier waar die werklike les lê.

Hierdie uitkoms was nie die gevolg van 'n tekort aan talent, hulpbronne of aanvanklike momentum nie. Duitsland het, soos min ander samelewings in die geskiedenis, oor byna elke denkbare voordeel beskik. Wat ontbreek het, was nie vermoë nie, maar beperking. As ek my heel gepaste karretjie metafoor voort mag sit, was die tenk vol bensien (na Carl Benz vernoem), en die asse was gereed om te draai, maar die remme, wat 'n hanteerbare spoed moes behou, is kort na die karretjie se vertrek losgeskroef en weggesmyt.

Daar was nie voldoende instellings en norme wat politieke mag kon temper toe die aansporings om daarvan af te wyk die sterkste geword het nie. Vir my staan drie dinge uit. Eerstens, talent en vooruitgang is nie selfbeskermend nie. Selfs die mees gevorderde samelewings kan hul trajek verloor wanneer besluitneming stelselmatig wegbeweeg van ekonomiese realiteit.

Tweedens, instellings is nie 'n luukse wat eers later bygevoeg kan word nie. Hulle is die meganismes wat juis in tye van druk keer dat politieke energie omskep word in ekonomiese selfvernietiging.

Derdens: ideologie is 'n swak plaasvervanger vir realiteit. Wanneer beleid nie meer gebonde is aan wat moontlik en volhoubaar is nie, word die aanpassing nie vermy nie—dit word net uitgestel, en uiteindelik afgedwing teen 'n baie hoër prys.

Vir moderne samelewings lê die waarskuwing nie daarin dat hulle Duitsland se presiese pad sal herhaal nie. Die geskiedenis herhaal homself nie meganies nie. Maar die onderliggende dinamika is herkenbaar: wanneer politieke oorwegings begin oorheers oor ekonomiese rasionaliteit, wanneer instellings verswak, en wanneer beleid onvoorspelbaar raak, begin die grondslag vir groei stadig erodeer — selfs al lyk die potensiaal nog onaangeraak.

Duitsland herinner ons daaraan dat voorspoed nie net geskep moet word nie, maar beskerm moet word — veral teen die politieke oortuiging dat vinniger altyd beter is.

Nog artikels deur Paul Maritz:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

David Bahnsen het onlangs 'n uitstekende podsendingsgesprek gehad in reaksie op die litigasie teen Meta, YouTube en ander tegnologiemaatskappye.

Twee keer per week lei Bahnsen luisteraars op Capital Record deur 'n tydige onderwerp wat verband hou met die ideaal van 'n vrye en deugsame samelewing. Ek deel sy verbintenis tot sowel Joods-Christelike deug as die vrye mark, en sy oortuiging dat dié twee nie net versoenbaar is nie, maar albei noodsaaklik is vir 'n goeie samelewing. As jy my skryfwerk geniet, sal jy waarskynlik ook van sy podsendings hou, indien jy nie reeds daarna luister nie.

Die onlangse hofuitspraak is vergelyk met die litigasie teen die tabakmaatskappye van dekades gelede, en dit roep soortgelyke moeilike vrae op vir dié van ons wat in die vrye mark glo, maar terselfdertyd die buitensporighede van ondeug in die moderne Weste betreur. Soos Bahnsen, is ek geen aanhanger van sosiale media nie, en ek dink kinders behoort nie slimfone gegee te word of op 'n vroeë ouderdom op sosialemediaplatforms toegelaat te word nie.

Maar anders as soveel mense in die moderne tyd, is Bahnsen ook glashelder oor een saak: individuele verantwoordelikheid. Dit is waarom ek vandag hierdie stuk skryf, en dit is waarom ek so baie van sy podsendingsgesprek gehou het. Wanneer Bahnsen en ek die vrye mark verdedig, verdedig ons nie alle verbruikerskeuses as ewe goed nie. Ons verdedig die beginsel dat vryheid noodsaaklik is vir 'n goeie samelewing, en dat vryheid noodwendig ook die vermoë insluit om swak keuses te maak. Maar ons glo ook dat moraliteit vereis dat individue verantwoordelikheid vir hul dade aanvaar, en dat 'n vrye samelewing tereg die verantwoordelikheid om wys te kies by die individu plaas. Dit is een ding om te sê dat kinders nie slimfone behoort te kry en toegang tot sosiale media behoort te hê nie. Dit is heeltemal iets anders om daaruit af te lei dat die regering dus moet ingryp om die keuses van ouers, opvoeders, sosialemediamaatskappye en kinders self te beperk.

Verantwoordelikheidsresessie?

Bahnsen het 'n boek geskryf, Crisis of Responsibility, oor die finansiële ineenstorting en die Groot Resessie, asook oor baie ander mislukkings van verantwoordelikheid in ons samelewing. Die grootste sterkpunt van die boek is dat hy nie doekies omdraai en kritiek terughou teen alle betrokke partye nie. Baie van die krisisse van die 21ste eeu tot dusver het voortgespruit uit 'n gebrek aan persoonlike verantwoordelikheid aan die kant van alle betrokkenes: Wall Street en Main Street, elites en gewone mense, instellings en alledaagse burgers.

In die podsendingsgesprek wat hierdie skrywe geïnspireer het, laat Bahnsen ook nie Facebook, Instagram, YouTube ensovoorts ongeskonde nie. Hy voer aan dat die mense wat hulle besit, bestuur en daar werk, 'n verantwoordelikheid het om hul produkte veilig te ontwerp. Maar hy gebruik dit ook nie, soos soveel mense vandag doen, as 'n verskoning vir individuele gedrag nie. Ek raak ongelooflik moeg daarvoor om te hoor dat ouers “gedwing” word om hul kinders op twaalfjarige ouderdom slimfone te gee. Ek raak moeg daarvoor om te hoor dat Instagram, vanweë oneindige scrolling, inherent só verslawend is dat mense van my ouderdom (omtrent 30) nie hul fone kan neersit en buitentoe kan gaan of 'n gesprek kan voer nie. Ek raak moeg daarvoor om te hoor dat mense se aandagspan “gesteel” of “gekaap” is.

Mense soos ek en Bahnsen word soms as spotbeelde afgemaak asof ons mense aanspoor om hulle “aan hul eie skoenveters op te trek”. Wel, miskien behoort mense dit wel te doen. Want ons praat nie hier van die uitbou van 'n maatskappy van nul tot 'n Fortune 500-onderneming, of van boerdery op die grensgebied in 1872 nie. Ons praat daarvan om 'n tikkie selfdissipline te hê en te leer om die foon neer te sit en van sosiale media af te klim. Ek kom te veel mense teë wat eerder die verskoning gebruik dat hulle “teen hul wil verslaaf” gemaak is — aan produkte wat hulle geniet om te gebruik en gratis kry — as om 'n bietjie verantwoordelikheid vir hul eie tydsbesteding te aanvaar. Mense wat sê algoritmes het hulle verslaaf omdat die algoritmes vir hulle dinge aanbeveel waarvan hulle hou en waarop hulle reageer. Maar hulle hoef nie daardie aanbevelings te volg nie. Hulle kies vrywillig om verder betrokke te raak, om meer te koop, om nog ’n video te kyk, ensovoorts.

Selfs al is dit waar dat sosialemedia- (of Amazon-)algoritmes ietwat verslawend is, bly dit steeds die verantwoordelikheid van die individu om sy of haar drange te beperk. Dit was nog duideliker waar van tabakverslawing (tabak is een van die mees verslawende stowwe wat mense gereeld gebruik, en in vergelyking daarmee is sosiale media nie regtig verslawend nie), en selfs in die geval van tabak is daar 'n rol vir persoonlike verantwoordelikheid, omdat mense weet rook is sleg vir hulle en tog kies om te begin.

Daar is ook 'n baie duidelike analogie met kos, en Bahnsen maak dit self. Gaan ons binnekort litigasie teen McDonald’s hê omdat hulle goedkoop kos verkoop wat lekker smaak en wat mense graag eet? Is ons werklik as samelewing bereid om kitskosmaatskappye (of lekkergoedmaatskappye, of koeldrankmaatskappye) vir die vetsug-epidemie te blameer?

Daar is baie mense wat dit graag sou wou doen. En ek sou beslis sê dat dié maatskappye deel vorm van die verhaal agter die ontploffing in vetsug. Maar dit is nie die hele verhaal nie. Daar is ook 'n element van persoonlike verantwoordelikheid. Ek voel sterk hieroor, omdat ek in my dagtaak elke dag werk met mense wat probeer gewig verloor. Ek doen alles moontlik om niemand te skaam of te veroordeel nie. Ek probeer almal gemaklik laat voel en ek sien nie neer op enigiemand nie, veral ook omdat ek self baie fiks is. En ek erken ten volle dat daar verwarrende of verswarende faktore is en dat dit nie bloot 'n geval is van mense wat nie dissipline het nie.

Maar nie elke persoon wat in Amerika vetsugtig is, het 'n genetiese neiging vir vetsug nie.

En selfs vir diegene wat wel so 'n neiging het, gaan persoonlike verantwoordelikheid daaroor om eienaarskap van jou situasie te neem, selfs wanneer jy in die lewe 'n onregverdige hand gedeel is. Dikwels is dit nie alles jou skuld nie en is daar versagtende faktore buite jou beheer, maar in 'n vrye samelewing moet jy tog op een of ander manier optree. Ek verstaan dit. Gemorskos smaak lekker. Oefening is moeilik. Maar die lewe is moeilik.

Praktiese oplossings bo Selfbejammering en Selfkastyding

Wat ek in my werk sien, is dat die mense wat die meeste sukses behaal, dié is wat verantwoordelikheid aanvaar, wat die werk insit en wat hul eie rol in hul gesondheid erken.

Dit beteken nie dat hulle hulself blameer of op hulself neersien nie. Dit beteken dat hulle die redes identifiseer waarom hulle soms oefening mis (“Ek haat dit om in die winter buitentoe te gaan”), sowel as die kos wat hulle laat struikel (“Ek hou regtig van sout goed, so ek moet ’n manier vind om my skyfie-inname te beperk,” ensomeer), en dan na praktiese oplossings soek. Met daardie tipe persoon kan ek werk. Die enigste persoon met wie ek nie kan werk nie, is die persoon wat weier om enige verantwoordelikheid te neem, wat altyd 'n verskoning het waarom hy of sy nie kan oefen of gesond kan eet nie, wat enigiemand en enigiets anders blameer as hom- of haarself, en wat nie bereid is om die werk in te sit nie. Ek kan daardie persoon nie help nie. Ek kan die persoon help wat te goeder trou probeer, en wat soms seerkry of siek word of ander baie billike redes het waarom hulle terugval. Ek kan nie die persoon help wat nie eers daardie opregte poging aanwend nie.

Dit is hoe ek oor sosiale media en slimfone voel. Ek word vertel dat ek maar net 'n besondere mens is wat buitensporig gedissiplineerd is, of dat ek uniek immuun is teen die versoekings, of dat ek op een of ander manier anders “bedraad” is en ander mense dus nie my voorbeeld kan volg nie en eerder die regering nodig het om hulle te kom red, maar dit is nie waar nie. Dit is waar dat ek minder deur sosiale media versoek word as ander mense. Maar dit is nie waar dat ek bloot gebore is met 'n dissipline wat ander mense nie het nie, en dat hulle daarom die regering nodig het om Big Tech te reguleer, selfs al het ek dit nie nodig nie. Dit is 'n verskoning wat mense gebruik. Mense het altyd ’n verskoning waarom jy nie dieselfde probleme as hulle het nie. Jy is geneties geneig om maer te wees. Of jy is geseën met 'n gebrek aan belangstelling in YouTube-video’s. En so meer.

Maar hier is die punt — ek bring elke dag lang tye weg van my foon deur, gewoonlik buite. Ek neem nie my foon oral saam met my waar ek gaan nie. Ek gaan dikwels ure lank by die werk sonder om na my foon te kyk. Partykeer is dit nie eens by my nie. Ek het nie sosialemedia-toepassings op my foon nie (behalwe Discord en Substack, as dit tel), en ek het nie rekeninge op die oorgrote meerderheid sosialemediaplatforms nie. Dit is alles eenvoudige stappe wat enige mens kan neem. En dit het gevolge. Hoe meer tyd jy — ongeag wie jy is — weg van jou foon deurbring (veral as jy buite is), hoe minder sal jy daarna getrek voel. Hoe meer tyd jy spandeer om met mense te praat of 'n boek te lees, hoe langer sal jou aandagspan wees. Elke enkele mens is in staat om dit te doen. Omgekeerd, as ek self nooit langer as 'n paar minute weg van my foon was nie, elke dag soveel YouTube-video’s as moontlik gekyk het, en twintig uur per week op sosiale media deurgebring het, sou ek waarskynlik ook vasgehaak wees. My aandagspan en slaap sou daaronder ly. Ek sou depressief wees. En so meer.

En daarom voel ek so sterk dat Bahnsen reg is. Mense is reg om bekommerd te wees oor die skade van oormatige gebruik van sosiale media en slimfone. En hulle is selfs reg om te sê dat kinders nie altyd in staat is om die soort selfdissipline uit te oefen wat ons van volwassenes verwag nie. Maar dit is juis waarom ons kinders nie laat stem, in die weermag dien of kontrakte onderteken nie.

Aan wie vertrou ons dan die uitoefening van verantwoordelikheid vir kinders toe?

Nie die regering nie. Ouers (en wettige voogde). Daarna onderwysers, en ander volwassenes in kinders se lewens. Ek is nie 'n ouer nie, so as jy wil aanvoer dat ek nie kan verstaan hoe moeilik dit is nie, goed. Bahnsen is ’n pa. Hy verstaan.

Buitendien kla die meeste mense wat by my hieroor kla, oor hul eie gebruik van hierdie hulpmiddels, wat noodwendig beteken dat hulle vir my vertel hoeveel plesier hulle daaruit put, en hierdie mense is almal in hul twintigs en dertigs (of selfs ouer), lank verby die ouderdom waarop die samelewing verwag dat mense die oordeel moet kan uitoefen wat nodig is om ’n volwassene te wees. Ek het geen probleem met sekere wette wat kinders teen die gevaarliker aspekte van digitale tegnologie beskerm nie, net soos ek ook geen probleem het met wette wat kinders verbied om sigarette te rook of 'n motor te bestuur voor sestienjarige ouderdom nie.

Maar die krisis waarvoor ons tans te staan kom, gaan meer verg as wette wat kinders teen aanlyn dobbelary en pornografie of enigiets anders beskerm. Dit gaan verg dat die samelewing die begrip van persoonlike verantwoordelikheid herontdek, waarsonder 'n vrye samelewing nie kan funksioneer nie, en waarsonder 'n deugsame samelewing nie deugsaam kan wees nie.

Meer Staat, Minder Selfdoen

Bahnsen is reg dat hierdie probleme almal met mekaar verband hou. En soos hy, glo ek nie dat die antwoord op 'n samelewing waarin mense nie persoonlike verantwoordelikheid aan die dag lê nie, méér regering is nie. Want die probleem daarmee is dat dit 'n verskoning en 'n kruk word, en dit ondermyn mense se agentskap en bereidwilligheid om verantwoordelikheid uit te oefen net nog verder. Die groei van die staat gaan hand aan hand met die afname in persoonlike verantwoordelikheid, maar elkeen is terselfdertyd oorsaak én gevolg. Hulle vorm deel van ’n siklus waarin elkeen die ander versterk.

Ek glo dat die enigste manier om 'n gevoel van persoonlike verantwoordelikheid in die samelewing te laat herleef, is om weer die idee van gevolge te omarm. Dade het gevolge. Mense moet die gevolge van hul dade aanvaar, en hulle moet daardie gevolge dra. Vryheid doen dit. Dit dwing mense om gevolge te dra.

Ek is nie hier 'n toonbeeld nie. Ek het in die loop van my lewe by baie dinge misluk en ek word, soos enige ander mens, ook versoek om ander mense of eksterne faktore vir my mislukkings te blameer. Maar die waarheid is dat ek die keuses gemaak het wat ek gemaak het, en sommige daarvan was swak keuses. Party daarvan was nie noodwendig swak keuses nie, maar dit was keuses wat sekere gevolge meegebring het en ek moet met daardie gevolge saamleef. Niemand anders het my gedwing om die besluite te neem wat ek geneem het nie. Hoe aanloklik dit ook al mag wees om te sê dat baie van die dinge wat met my gebeur het nie my skuld was nie, kan ek dit nie doen nie.

Hierdie skrywe het veel langer geword as wat ek beplan het, maar dit is 'n belangrike onderwerp. Persoonlike verantwoordelikheid is ’n noodsaaklike pilaar van die morele saak vir vryheid. Dit is ’n pilaar waarvan baie mense nie hou nie. Maar ek glo dit is ook ’n noodsaaklike pilaar van ’n morele samelewing, of ons daarvan hou of nie.

• Hierdie artikel is met vergunning van John Grady Atreides vertaal en aangepas. Besoek sy Substack Carrying the Fire hier.

Nog artikels deur John Grady Atreides:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

'n Paar jaar gelede het ek 'n werkswinkel oor demokrasie en verkiesings in Sandton bygewoon saam met onder meer jeug-gefokusde nie-regeringsorganisasies. Een van my persoonlike sleutelwaarnemings was die menigte jong mense wat gekla het dat werkloosheid hul lus om te stem, demper - geen werk, geen stem.

Ek was oorbluf deur hierdie redenasies, maar het weer daaraan gedink toe ek lees hoe die hoeveelste studie bevind het dat die meeste mense in Suid-Afrika afwysend jeens die demokrasie is. Die Raad vir Geesteswetenskaplike Navorsing (RGN) het bevind dat 68% van mense bo 16 jaar ontevrede is met demokrasie se voordele, terwyl slegs 17% tevrede is. Dit is dus onomwonde en wat is die hoofrede? Die ekonomie.

Dis heeltemal billik om ontevrede met die ekonomie te wees. BBP-groei van 1.1% in 2025 skuif nouliks die naald wat werkloosheid en armoede betref. Sekere streke is selfs meer erbarmelik en presteer benede die nasionale syfer. Maar hier kort heelwat konteks.

Nie vry gebore nie

Meeste mense wat ná 1994 gebore is, het nog nooit iets behalwe ANC-regering geken nie. Hulle oorheers steeds op stuk van sake die nasionale regering, meeste provinsies en meeste munisipaliteite – ofskoon met verlaagde meerderhede en koalisies in sommige gevalle.

Die RGN meld dat die teenoorgestelde van die onlangse syfers in 2004 gegeld het: Toe was ongeveer 70% van die respondente tevrede met Suid-Afrika se demokrasie – wat min of meer ooreengestem het met die ANC se steunpersentasie in daardie jaar. Die ANC was net vir 'n dekade aan bewind en die ekonomie was taamlik gesond danksy kommoditeite en redelike sinvolle ekonomiese beleid. Menigte bekende politieke tendense het egter sedertdien ontwikkel wat 'n skadelike maar voorspelbare oorsaak-en-gevolg impak gehad het.

Die Onafhanklike Verkiesingskommissie (OVK) se jongste kieserregistrasie-data is veelseggend. Nie eens 1% van 18-19-jariges is geregistreerd om te stem nie. Daarbenewens is slegs 6.66% van mans en 8.26% van vroue tussen 20 en 29 geregistreerd. Vir diegene tussen 30 en 39 is dit onderskeidelik 11% en 13%. Vir mense in hul sestigs is dit slegs 5% en 7%.

Die RGN beklemtoon Mpumalanga as 'n provinsie waar die ontevredenheid besonder akuut is. Dit is tewens 'n ANC-bastion. En tog, onder mense onder 40 weerspieël die provinsiale patroon die nasionale een. In meeste munisipaliteite in die provinsie is kieserregistrasie in die enkelsyfers. Daar moet ook in gedagte gehou word dat nie alle geregistreerde kiesers wel in verkiesings stem nie. Die meeste stemgeregtigdes verbeur dus hul sê oor wie oor hulle regeer (die mees basiese element van demokrasie) aan 'n minderheid wat keuses neem oor kwessies wat hulle ten nouste raak. Gelukkig kan niemand jou dwing om in 'n demokrasie te stem nie maar indien jy daardie reg self opsê, kan jy nie die stelsel verkwalik nie – hoe onvolmaak dit ook al mag wees.

Stemkeuses het wel tussen partye begin “sweef”, maar hierdie tendens verdien ook kontekstuele ontleding. Die EFF, DA, IVP en meer onlangs Action SA en MP-party het op verskeie maniere en tye inbreuk op die ANC se kiesersteun gemaak. Soms het hulle na dieselfde kiesers gevry of andersins hul steun onder andersoortige kiesers gekonsolideer, maar afwesige – geregistreerde of potensiële – kiesers het beslis 'n rol gespeel in hierdie uitkomste.

Nog 'n verwante aangeleentheid slaan mens dronk. KwaZulu-Natal word eweneens in die RGN-data as 'n uiters ontevrede provinsie wat die vrugte van demokrasie betref, uitgelig. Maar wat het die mense van hierdie provinsie in 2024 gedoen? Bykans helfte het vir 'n party gestem wat gelei word deur ’n man en sy kornuite wat vir amper 'n dekade die land geplunder het. 'n Aansienlike klomp het steeds vir sy ou party, die ANC, gestem. Meeste stemgeregtigdes het nie eens gestem nie. Terwyl etniese faktore oorwegings verstaanbaar is, het kiesers die IVP as 'n lewensvatbare opsie gehad.

Vry geborenes (waarvan die meeste swart is) het hierdie benaming verwerf danksy hul reg om te stem en hul gepaardgaande vryhede. Hulle het egter – nadat hulle die spit van swak onderwys, ANC-heerskappy, swak dienslewering, korrupsie en 'n volgehoue swak ekonomie afgebyt het – hul mees basiese plig om verandering te bewerkstellig, versaak deur nie te stem nie of vir die ANC of hul radikale afstammelinge te stem. Hierdie keuses maak jou onvry ondanks jou reg om te stem. En om stemgeregtig of geregistreerd te wees en dan weier om te stem totdat die ANC uiteindelik hul sake in orde kry, is naïef om die minste te sê. Desgelyks die geloof dat vergelding teen sekere klasse en rasse 'n lewensvatbare ekonomiese strategie is.

Werkskepping en ekonomiese groei gaan nie besluite oor beleid vooraf nie. Hulle is die resultate daarvan en daar is nie neutrale werk-kavallerie wat jou gaan kom red nie. Die vernaamste voordeel van demokrasie is dat jy wel kan kies. Die politiek behels per definisie boonop stryd. Die keuses sal nooit volmaak na jou smaak wees nie en selfs soms onbekend, maar as jy genoegsaam ontevrede is met jou omstandighede berus daar 'n plig op jou om uit te vind wat werk vir jou, dalk iets nuut te probeer en bowenal deel te neem. Politieke partye moet insgelyks meer doen om die publiek oor beleidmaking in die algemeen, en ook hul eie beleide, in te lig.

Die valse outoritêre god

Daar moet voorts genoem word dat die RGN-bevindinge robuuste steun vir 'n outoritêre stelsel ten bate van burokratiese doeltreffendheid insluit. Die relatiewe sukses van 'n hand vol outokratiese regimes het ongetwyfeld inslag gevind en loop die gevaar om veralgemeen te word.

Helaas begryp nie veel mense die aard en oorsprong van sulke bewinde nie. Byvoorbeeld, hoe sal só 'n regering tot stand kom en wie sal daarin opgeneem word al dan nie? Is mense werklik bereid om hul vryhede op die altaar van 'n hipotetiese en onwaarskynlike doeltreffendheid op te offer? Hoe stabiel sal só 'n stelsel op die langtermyn wees, aangesien demokrasie die norm vir meer as drie dekades was? Dit is slegs sekere vrae om te bepeins as jy hoop om onder 'n outoritêre bewind te woon. As jy boonop slegs vir een ellendige en korrupte party stem sonder inagneming van die alternatiewe of andersins van die stembus wegbly, het jy in wese jouself reeds oorgegee aan outokratiese weë wat bloot elke paar jaar in verkiesings 'n rubberstempel kry.

Demokrasie in Suid-Afrika kan beslis verbeter word en daarom is dit 'n voortdurende proses van kontestasie. Dit ly geen twyfel nie. Sekere veranderinge kan aangenaam en maklik wees, terwyl ander weer moeilik en straks ongewild wees maar uiteindelik vrugte dra. Meeste verbeterings verg insig, 'n nuwe ideologie, versiendheid, moed en 'n oop gemoed in 'n multikulturele en gepolariseerde samelewing. Die werklikheid is dat die ANC eenvoudig swak beleidsbesluite neem en hulle is demokraties by die stembus daarvoor bemagtig. Twee van Winston Churchill se bekende en vermaaklike waarhede oor die demokrasie kan daarom as afsluiting dien. Die eerste is dat “democracy is the worst form of government, except for all the others that have been tried”. Die ander is dat “the best argument against democracy is a five-minute conversation with the average voter”. Dus impliseer hy dat demokrasie 'n noodsaaklike euwel is, maar dat kiesers se onnodige euwels dit erger maak as wat dit behoort te wees.

• Dr Brink is 'n entrepreneur, sakekonsultant en ontleder van die Paarl.

Nog artikels deur Eugene Brink:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Durban val binne die eThekwini-metro in KwaZulu-Natal (KZN). Aangesien die uMkhonto weSizwe-party (MKP) in die 2024-provinsiale verkiesing 'n indrukwekkende 45% van die stemme in KZN behaal het, is dit nie ondenkbaar dat koalisie-opsies ná die 2026-plaaslike verkiesing ook die politieke toekoms van eThekwini ingrypend kan bepaal nie.

Sal Durban dus 'n MK-burgemeester kry? Of sal 'n IVP-burgemeester, na die voorbeeld van die huidige premier van KZN, die leisels oorneem? En waar pas die veelrassige Demokratiese Alliansie in binne 'n streek waar identiteitspolitiek en nasionalistiese sentiment so ’n groot rol speel?

Die kernvraag van hierdie artikel is of Haniff Hoosen, die DA se kandidaat vir burgemeester van eThekwini inderdaad 'n geloofwaardige kans staan om burgemeester van Durban te word. Om dié moontlikheid te beoordeel, moet daar eers gekyk word na die samestelling en dinamiek van die huidige provinsiale regering in KwaZulu-Natal.

Die regering van provinsiale eenheid in KZN

Uitslae van KZN se 2024 provinsiale verkiesing:

(Firth, 2024)

Die setels van die KwaZulu-Natalse provinsiale wetgewer is as volg verdeel:

• MKP: 37 setels

• IVP: 15 setels

• ANC: 14 setels

• DA: 11 setels

• EFF: 2 setels

• NFP: 1 setel

Die 80 setels in die KwaZulu-Natalse provinsiale wetgewer is tussen hierdie partye verdeel. Geen party het ’n volstrekte meerderheid behaal nie, wat beteken het dat ’n koalisieregering onafwendbaar was. Uiteindelik het die IVP, ANC, DA en NFP saam ’n meerderheidskoalisie met 41 uit die 80 setels gevorm, terwyl die MKP en die EFF gesamentlik oor 39 setels beskik het. Omdat die IVP die grootste party binne dié koalisie was, het die premierskap aan hom toegeval.

Provinsiale verkiesingsuitslae en SRF-peilings in eThekwini-metro

Wat volg berus op twee aannames:

Eerstens dat die ANC, DA en IVP ná die plaaslike verkiesings in 2026 koalisievennote sal bly. Tweedens dat die grootste party binne die koalisie die burgemeesterskap in eThekwini sal bekom.

Op grond hiervan kan 'n paar afleidings gemaak word uit die provinsiale verkiesingsuitslae in die eThekwini-munisipaliteit, soos hieronder gesien:

Gegrond op hierdie aannames en die provinsiale verkiesingsuitslae in eThekwini, blyk dit dat die DA waarskynlik die grootste party binne so 'n koalisie sal wees. Maar dit eindig nie hier nie, want die nuutste peiling van die SRF dui dieselfde aan.

• uMkhonto weSizwe-party (MKP): 44%

• Demokratiese Alliansie (DA): 28%

• Inkatha Vryheidsparty (IVP / IFP): 18%

• African National Congress (ANC): 8%

Hierdie peiling was vir die eerste keer berig op The Common Sense en is op 'n 56% kiesersopkoms en 'n 4% foutspeling uitgewerk. Dieselfde inligting het ek verkry in die artikel van Rapport deur Dawie Boonzaaier, met Theuns Kruger, wat die grafiek in die berig gemaak het.

Slot

As die kaarte reg val en die peilings van die SRF voorspel die verkiesings reg, dan sal die DA die grootste koalisievennoot in 'n anti-MK/EFF groepering wees. Dit is dus heel waarskynlik dat binne die koalisieonderhandelinge daar ingestem sal word dat die DA die burgemeesterskap behoort te kry.

Vir die DA skep dit 'n seldsame maar werklike strategiese opening in eThekwini. As die party daarin slaag om sy steun te konsolideer en as die mees geloofwaardige, stabiele en regeringsgereed alternatief tot MKP en die ANC te posisioneer, kan dit homself nie net as koalisievennoot nie, maar as natuurlike leier van 'n nuwe stadsregering vestig.

Haniff Hoosen se moontlike opkoms as burgemeester sou juis simbolies belangrik wees omdat dit sal wys dat die DA ook in 'n komplekse, diverse en polities gelaaide metro soos Durban die voorste voertuig van verandering kan wees. In daardie opsig gaan hierdie scenario nie net oor koalisiegetalle nie, maar oor of die DA daarin kan slaag om die politieke sentrum van eThekwini na hom toe te trek.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Na sy Januarie-konferensie kondig die ANC aan dat 'n sogenaamde “oorlogskamer” gevestig gaan word om munisipale dienslewering reg te ruk voor die verkiesing. Oorlog word verklaar teen swak dienslewering. Die inisiatief staan onder leiding van Fikile Mbalula. Die kundigste kaders gaan ontplooi word. Die fokus is waterretikulasie en paaie. Daar is goeie hoop dat 'n gefokusde oorlogskamer hierdie probleme gaan oplos soos die elektrisiteitsprobleem “opgelos” is.

Die vraag is egter: Kan die waterprobleem soos die elektrisiteitsprobleem opgelos word? Kan 'n oorlogskamer die probleem oplos? Wil die politici dit oplos?

Kan water opgelos word soos beurtkrag?

Die hoop is dat waterprobleme opgelos kan word soos beurtkrag “opgelos” is. Die probleme verskil egter fundamenteel in argitektuur en sigbaarheid.

Die elektriese infrastruktuur bestaan uit kapasiteite vir opwekking, kragvervoer en verspreiding. Beurtkrag het hoofsaaklik ontstaan uit 'n tekort aan opwekking — 'n relatief gesentraliseerde probleem. Bykomende kragopwekking (hetsy vanuit die staat of privaat inisiatief) kon die druk op die hele netwerk verlig. Dit was nie eenvoudig nie, maar dit lyk of dit gewerk het. Al het dit 17 jaar geneem. Wateronderbrekings is meestal nie 'n generasieprobleem nie. Die damme is vol. Die probleem lê by distribusie. Lekkende pype, gebreekte pompe, en verwaarloosde reservoirs.

Die problematiese waterinfrastruktuur is gedesentraliseer en spesifiek tot plaaslike omstandighede. Groot hoeveelhede kundige spanne op verskeie plekke gaan nodig wees om die probleem aan te spreek. Wanneer infrastruktuur onsigbaar is, word voorkomende onderhoud dikwels nagelaat. Hoe sigbaarder die infrastruktuur, hoe makliker is dit om voorkomende onderhoud te motiveer.

Elektriese infrastruktuur is grotendeels bogronds en sigbaar. Kragsentrales, hoogspanningslyne, substasies, straatkaste en bogrondse distribusie. Slegs laagspanningslyne in die distribusienetwerk is ondergronds. Een van die onsigbare dinge in elektriese infrastruktuur is die olie in transformators, en dis juis wat lei tot die opblaas van substasies.

Waterinfrastruktuur is grotendeels ondergronds en onsigbaar. Die damme is bogronds, maar dis nie waar die probleem lê nie. Rioolverwerking is ook bogronds, maar die gevolge van disfunksionele aanlegte word nie direk deur inwoners ervaar nie. Waterpype is egter byna almal ondergronds en onsigbaar. Slegs in uitsonderlike situasies, soos die rioolpype van Dainfern, is pype bogronds.

As iets ondergronds is, is die verval onsigbaar. Om te besluit of 'n pyp vervang moet word benodig akkurate dokumentasie. Op grond van die ouderdom van die pyp en geprojekteerde leeftyd kan jy besluite neem. Daarsonder kan jy geen besluite neem nie. Dan neem pype hulle eie besluite en begin bars.

As onderhoud van die waterinfrastruktuur nagelaat is, is dit waarskynlik ook die geval dat die rekenaarstelsels met die rekords van die infrastruktuur ook nie onderhou is nie. Hardeware, bedryfstelsels en sagteware is nie opgedateer nie. Lisensies is nie hernu nie. Die data in die stelsel is oud. Die stelsel is bykans nutteloos vir doeleindes van beplanning.

Om dus die waterprobleem op te los is moeiliker as die elektrisiteitsprobleem:

Dit is 'n gedesentraliseerde instandhoudingsprobleem. Dit verg tegniese vermoë op grondvlak en nie net politieke koördinering en enkele kundiges op nasionale vlak nie. Jy kan nie 'n verspreide infrastruktuurverval met 'n gesentraliseerde noodstruktuur oplos nie.

Dis oorwegend 'n onsigbare probleem, omdat die problematiese infrastruktuur oorwegend ondergronds is. Om 'n onsigbare probleem sigbaar te maak, vereis die opgradering en opdatering van IT-stelsels. Daarvoor is addisionele groepe kundiges oraloor nodig.

Hoe lyk 'n oorlogskamer?

'n Oorlogskamer beteken:

• Daaglikse vergaderings.

• Senior politici en tegnici om dieselfde tafel.

• Verlof wat gekanselleer word.

• Oortyd.

• Media-vrystellings.

• Ministers wat krisispunte besoek net voor groot politieke toesprake.

• Werk wat nie met die krisis te doen het nie, maar nog steeds belangrik is, word agterweë gelaat. Miskien word die opgradering van die stelsel wat rekeninge uitstuur weereens uitgestel.

Dit is hoogs sigbaar. Dit skep 'n indruk van dringendheid. Maar dringendheid is nie dieselfde as kapasiteit nie.

Oorlogskamers probeer bestaande strukture gebruik om probleme op te los. Dit verander nie beleid nie. Dit voer nie nuwe bekwaamhede in nie. Dit neem aan dat bestaande munisipaliteite die vermoë het om die probleem op te los, indien daar net genoegsame politieke druk uitgeoefen word. Hierdie aanname is fundamenteel foutief.

Van dag een af gaan die oorlogskamer ook vasbrand weens gebrek aan inligting. Sonder betroubare data kan geen prioritisering plaasvind nie en sonder prioritisering kan 'n oorlogskamer nie funksioneer nie. Begrotings gaan moeilik wees. Dit gaan moeilik wees om vordering te rapporteer. Die oorlogskamer kan dalk die herstel van 'n gebarste pyp bespoedig, maar sodra dit bereik is, bars die volgende pyp op 'n onvoorspelbare plek.

Wat 'n oorlogskamer wél doen

'n Oorlogskamer kan sekere dinge bereik. Dit kan politieke fokus konsentreer, dit kan administratiewe hindernisse tydelik verwyder en dit kan koördinering verbeter.

Maar dit verander nie die kwaliteit van plaaslike bestuur of die vaardigheidsvlak van aangestelde personeel nie. Dit doen ook niks aan die kultuur van (of eerder tekort aan) aanspreeklikheid of jare se uitgestelde instandhouding nie.

As dieselfde strukture en dieselfde besluitnemers in beheer bly, is die oorlogskamer eerder 'n versnellingsmeganisme as 'n hervormingsmeganisme. Wanneer die probleem tot 'n mate opgelos is, keer die plaaslike owerhede weer terug na hulle ou gewoontes.

Wanneer die oorlogskamer aangekondig word, gaan die narratief van die regering verander na: ”Ons het julle gehoor. Ons gaan nou iets doen. Gee ons nou tyd om ons werk te doen en hou op met julle kritiek.” Oorlogskamers word dikwels gebruik om politieke probleme op te los, naamlik die swak mediadekking en proteste. Nie noodwendig om werklike probleme op te los nie. As die oorlogskamer dit regkry om gemoedere te kan kalmeer met leë beloftes, dan is dit suksesvol, selfs al is geen enkele pyp vervang nie.

Die politieke wil om waterinfrastruktuur te herstel

As elektriese infrastruktuur faal is daar geen elektrisiteit nie. As die waterinfrastruktuur faal, kan water wel afgelewer word met tenkers. Nie genoeg om te stort nie, maar darem genoeg om te drink en te kook.

Tenkers het sekere politieke voordele. Eerstens kan tenders vir tenkers uitgedeel word aan lojale kaders deur noodaankope. Tweedens is dit 'n bietjie van 'n gelykmaker. Dit wis die verskille uit tussen die wat toegang het tot lopende water en die wat dit nie het nie. Derdens gee dit politici meer mag. As gemeenskappe moeilikheid maak word tenkers teruggetrek. Vierdens is tenkers genoegsaam om die grondwetlike reg op water te verwesenlik. Hofsake om lopende water te eis het min kans op sukses. Hierdie voordele ondermyn tot 'n mate die politieke wil om die probleem op te los.

In Maart 2026 het 'n burgemeesterskandidaat vir Johannesburg, Helen Zille, gaan swem in 'n slaggat wat al vir 3 jaar nie herstel is nie. Dit het soos 'n virus versprei en Johannesburg se stadsraad in so 'n groot verleentheid geplaas dat hulle dit binne drie dae herstel het.

Hierdie insident gee 'n belangrike insig. Hiermee demonstreer dit die stad se vermoë om slaggate binne 3 dae te herstel. Die feit dat die stad vir 3 jaar nie die slaggat herstel het nie, dui aan dat dit 'n politieke keuse is om nie infrastruktuur te herstel nie.

Wat nou?

Dit neem tyd vir die publiek om te besef dat die politici 'n probleem nie kan, of dikwels nie wil oplos nie. Weens die argitektuur en sigbaarheid van die waterprobleem is daar geen rede om te glo dat dit soos die elektrisiteitsprobleem opgelos kan word nie. Weens die politieke voordele is daar min politieke wil om die probleem op te los.

Wanneer die algemene publiek dit uiteindelik besef, word 'n draaipunt bereik. Hulle besef hulle is op hulle eie. Verkiesings, hofsake en optogte lewer op hul beste leë beloftes. Hulle moet 'n plan maak, of afhanklik word van kadertenkers.

Gemeenskappe en besighede maak planne om die probleem op te los. Ongeag of die wet dit toelaat of nie. As die staat nie water kan verskaf nie, raak dit moeilik om wette af te dwing wat ander verhoed om dit wel te doen. Dit gaan moeilik raak om te verduidelik aan 'n regter wat vir 'n week nie kon stort nie. Water word toenemend 'n sektor wat deur privaatspelers oorheers word. Dieselfde begin gebeur met waterverskaffers as wat met Telkom gebeur het, en wat besig is om met Eskom te gebeur. 'n Nuwe waterbedeling word van grondvlak af gevestig.

Of gemeenskappe toegelaat gaan word om 'n nuwe bedeling te vestig gaan die tyd leer. As Helen Zille burgemeester word van Johannesburg, gaan sy kies vir 'n bekwame staat, of bekwame gemeenskappe bemagtig?

Nog artikels deur Bouwe van der Eems:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die onlangse wêreldwye berigte oor die diefstal van 'n groot vrag sjokoladeprodukte het 'n unieke geleentheid geskep vir strategiese handelsmerkkommunikasie. KitKat, 'n produk van Nestlé, se onlangse trok-teenspoed toon hoe moderne handelsmerke in staat is om onmiddellike gebeure te benut om verbruikersbetrokkenheid te verhoog en hul handelsmerkbeeld te versterk. Hierdie voorval, waarin ongeveer 12 ton KitKat-sjokoladestafies vanuit 'n vragmotor gesteel is, het nie net internasionale nuusdekking ontvang nie, maar ook ontwikkel in 'n dinamiese digitale veldtog wat deelname, humor en interhandelsmerkkommunikasie gekombineer het.

Soos 'n dief in die nag

Die voorval het kort voor 1 April, tydens die vervoer van meer as 400 000 eenhede van KitKat sjokolade, vanaf Italië na Pole as deel van Nestlé se Europese verspreidingsnetwerk, plaasgevind. Die gesteelde produkte was deel van 'n beperkte Formula 1-tema-reeks, wat hul waarde en aantrekkingskrag verhoog het en dit 'n waarskynlike teiken vir georganiseerde vragdiefstal gemaak het. Hoewel die oortreders nog nie geïdentifiseer is nie, dui die aard van die misdaad op 'n beplande operasie waarin vragmotors tydens stilhouplekke of deur misleiding oorgeneem word. Omdat dit voor 1 April, ook bekend as gekkedag, plaasgevind het, het mense die geloofwaardigheid van KitKat se mediaverklaring bevraagteken. Hierdie kombinasie van 'n hoëprofielproduk, georganiseerde misdaad en unieke tydsberekening het die gebeurtenis nie net in 'n logistieke insident geplaas nie, maar dit in 'n internasionale media- en bemarkingsverskynsel omskep.

KitKat vra jou hulp én jou data

In reaksie op die voorval het die handelsmerk 'n interaktiewe digitale platform bekendgestel wat verbruikers aangemoedig het om deel te neem aan die opsporing van moontlik gesteelde produkte. Deur middel van hierdie meganisme kan gebruikers inligting oor hul produkte invoer om vas te stel of dit deel van die 12 ton sjokolade is. Hierdie strategie het nie net die beginsels van interaktiewe bemarking weerspieël nie, maar ook waardevolle data-insigte gegenereer wat die handelsmerk in staat stel om verbruikersgedrag en verspreidingspatrone beter te verstaan.

Die sukses van die veldtog is verder versterk deur die gebruik van humor as 'n sentrale kommunikasiestrategie. Deur 'n speelse en selfbewuste toon te handhaaf, het die handelsmerk daarin geslaag om 'n negatiewe situasie te herposisioneer as 'n vermaaklike en deelbare ervaring. Hierdie benadering het 'n positiewe emosionele reaksie ontlok en verbruikers aangemoedig om aktief met die inhoud te skakel deur data en humor te deel, maar ook om KitKat-produkte te koop.

KitKat en McDonald’s

Teen hierdie agtergrond het verskeie ander handelsmerke by die digitale gesprek aangesluit. Hoewel baie van hierdie reaksies positief ontvang is, het nie alle deelname dieselfde uitkomste gehad nie. 'n Spesifieke geval wat kritiek ontlok het, was die betrokkenheid van McDonald’s, waar die uitvoerende hoof, Chris Kempczinski, in 'n bemarkingsplasing gesien is waar hy 'n happie uit 'n burger neem as deel van die handelsmerk se deelname aan die gesprek.

Hierdie poging tot humoristiese aansluiting by die KitKat-narratief is egter nie universeel positief ontvang nie. In teenstelling met die ligte en selfreflektiewe toon wat deur KitKat gevestig is, is die plasing deur sommige verbruikers as geforseerd en onopreg beskou. Kritiek het hoofsaaklik gefokus op die persepsie dat die reaksie nie organies uit die handelsmerkidentiteit van McDonald’s voortgespruit het nie, maar eerder as 'n opportunistiese poging gesien is om op die sukses van die oorspronklike veldtog te kapitaliseer.

Outentisiteit in tydsensitiewe bemarking

Die uiteenlopende reaksies kan verder verduidelik word binne die teoretiese raamwerk van die outentisiteit in handelsmerke. Volgens Philip Kotler en Kevin Lane Keller is outentisiteit 'n kernkomponent van handelsmerkwaarde, aangesien verbruikers toenemend sensitief is vir die opregtheid en konsekwentheid van handelsmerkkommunikasie. Outentieke handelsmerke word gekenmerk deur 'n duidelike belyning tussen hul identiteit, waardes en kommunikasiepraktyke. In die konteks van tydsensitiewe bemarking beteken dit dat deelname aan wêreldwye of kulturele oomblikke slegs effektief is indien dit geloofwaardig voortvloei uit die handelsmerk se gevestigde stem en narratief. Wanneer hierdie belyning ontbreek, soos gesien in die reaksie op McDonald’s se deelname, kan verbruikers dit as opportunisties of kunsmatig interpreteer. Hierdie persepsie ondermyn nie net die spesifieke veldtog nie, maar kan ook die breër handelsmerkvertroue affekteer. In teenstelling hiermee demonstreer KitKat se konsekwente gebruik van humor en selfbewuste kommunikasie 'n hoë vlak van outentisiteit, wat bydra tot positiewe verbruikersbetrokkenheid en versterkte handelsmerklojaliteit.

Die ontleding van hierdie geval dui op 'n breër verskuiwing in bemarkingspraktyke, waar onmiddellike reaksies en narratiefgedrewe strategieë sentraal is. Die vermoë om 'n krisis effektief te herraam vereis nie net kreatiewe denke nie, maar ook 'n deeglike begrip van verbruikersgedrag en digitale kultuur. Daarbenewens toon die geval hoe verbruikers 'n aktiewe rol speel in die vorming van handelsmerkbetekenis, aangesien hul reaksies en deelname die uiteindelike sukses van sulke veldtogte bepaal.

Ten slotte kan ons die KitKat-diefstalveldtog as 'n uitstekende voorbeeld sien van hoe 'n finansiële verlies suksesvol in 'n strategiese bemarkingsraamwerk geïntegreer kan word. Die kontrasterende reaksie op die deelname van McDonald’s beklemtoon egter dat nie alle handelsmerke ewe suksesvol in hul pogings is om by sulke narratiewe aan te sluit nie. Die geval onderstreep die belangrikheid van outentisiteit, tydsberekening en handelsmerkidentiteit in die uitvoering van effektiewe digitale bemarking en ja, dat selfs KitKat ook so nou en dan 'n breek nodig het.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Bronnelys

Business Insider. 2026. Nestlé KitKat chocolate bars stolen in Europe highway heist. Beskikbaar by:

https://www.businessinsider.com

Famous Campaigns. 2026. How the KitKat heist turned into a marketing moment.

Reuters. 2026. Thieves steal 12 tons of KitKat chocolate bars. Beskikbaar by:

https://www.reuters.com

The Economic Times. 2026. Stolen KitKat tracker sparks brand frenzy — and no, it’s not an April Fool’s joke.

The Guardian. 2026. KitKat Formula 1 chocolate theft and response.

Wall Street Journal. 2026. Brand response and crisis marketing: The KitKat case.

'n Mens kan net terugstaan in hierdie uitgeputte dae van Amerika en Israel se onwettige en onuitgelokte oorlog teen Iran en kyk hoe die Republiek sy laaste geskeurde skyn van “verdediging” ruil vir die rou, Made in America handelsmerk van suiwer aggressie.

Hier kom Pete Hegseth in, Fox News se naweek-stoeier met die Kruis van die Kruistog-tatoeëring. 'n Godsdienstige evangelis wat danksy 'n wraakgierige kieserskorps en 'n papbroek Amerikaanse Senaat die Sekretaris van Verdediging geword het. Hy verkies om homself as die Sekretaris van Oorlog voor te hou, maar 'n meer akkurate beskrywing sou wees: Die Sekretaris van Oorlogsmisdade.

Oorlogsmisdade in Iran

Hegseth se jongste oorlogsmisdade teen Iran is nie meer abstrak, hipoteties of die produk van “woke kritiek” nie, want hulle is goed gedokumenteer en word daagliks ge-livestream op Twitter en YouTube.

'n Aanslag op 28 Februarie op 'n laerskool in Minab het volgens berigte meer as 150 kinders vermoor. Die oorlewendes beskryf klaskamers wat binne sekondes in massagrafte verander het, met reddingswerkers wat deur die beton grawe vir liggame van kinders wat nooit 'n kans gehad het om weg te hardloop nie.

Hospitale en ambulansdienste is ook tot puin gereduseer, met chirurge wat steeds by flitslig moet werk en pasiënte wat onder die ingestorte sale begrawe is.

Kragsentrales, waterwerke, farmaseutiese- en staalfabrieke, brûe—hele distrikte in Teheran en Isfahan—word uitgewis onder Hegseth en Trump se refrein dat Iran “terug na die Steentydperk” gebombardeer moet word.

Nog meer grillerig is berigte van sogenaamde dubbele-aanslagmissiele, waarin 'n aanvanklike bomaanval gevolg word deur 'n tweede aanslag. Dié tydsberekening word opsetlik gekalibreer om die reddingswerkers en medici wat na die toneel storm, te vermoor. Die effek is nie net fisies nie, maar ook sielkundig, om hulp te ontmoedig, lyding te verleng, en 'n duidelike boodskap aan die Iranese te stuur dat die redding van hul geliefdes 'n dobbelspel met hul eie lewens geword het.

Hierdie voorvalle is nie geïsoleerde insidente of blote foute nie. Dit weerspieël die sistemiese praktyke van Israel en die Verenigde State van Amerika, wie se doelwit klaarblyklik is om Iran se industriële kapasiteit te vernietig sodat die land nie die vermoë sal hê om homself ná die oorlog te herbou nie. 'n Groeiende aantal regskundiges en internasionale regskenners het reeds gewaarsku dat die algehele verloop van die veldtog dui op sistemiese oortredings van internasionale humanitêre reg en die internasionale oorlogswette.

Tog swaai Pete Hegseth die “Steentydperk”-reël met preekstoel-sekerheid. Hy is duidelik onbewus—of ongeïnteresseerd—dat selfs 'n basiese lees van die geskiedenis (of van sy Bybel—sy gunstelingboek) wys dat Kores die Grote 'n groot en goed georganiseerde ryk bestuur het. Die Achaemenidiese Ryk was bekend vir beleide van godsdiensverdraagsaamheid en die hervestiging van onderworpe volke, soos beskryf op die sogenaamde Kores-silinder—lank voordat baie van sy Europese eweknieë soortgelyke staatsvorme ontwikkel het.

Hegseth se Verlede

Pete Hegseth se loopbaan is die perfekte voorbeeld van die moderne Amerikaanse hustle: 'n Mengsel van vegterveteraan-status en vurige godsdienstige ywer. Hy was 'n voormalige kaptein in die Army National Guard wat diens gedoen het by Guantánamo Bay, in Irak en later in Afghanistan.

Ongelukkig het hy nie as 'n nederige, besadigde man uit die gruwels van oorlog te voorskyn gekom nie. In plaas daarvan het hy geradikaliseer tot 'n aggressiewe kabelnuus-aanvalshond. Vir hom is die Uniform Code of Military Justice bloot 'n burokratiese ergernis, en die Genève-konvensies se beskerming van burgerlikes niks meer as oulike, lastige hindernisse op pad na “totale oorwinning” nie.

In sy boek The War on Warriors het Hegseth sy visie met opvallende duidelikheid en opvallende weglatings uiteengesit. Hy het nooit ernstig gereflekteer oor gedokumenteerde Amerikaanse wreedhede soos die martelkamers van Abu Ghraib, die massaslag van burgers in Haditha, of die sistemiese tekortkominge wat die “bevryding van Irak” in 'n internasionale skandaal verander het nie. In plaas daarvan stel Hegseth homself voor as 'n kampioen van straffeloosheid, terwyl 'n vegter-etos sonder aanspreeklikheid verheerlik. Toe Donald Trump die Navy SEAL Eddie Gallagher—beskuldig van oorlogsmisdade, insluitend posering met 'n dooie gevangene se lyk en 'n gesteekte gewonde tiener—genade gegee het, het Hegseth dit openbaar toegejuig en sy beeld as kampioen van “vegters bo die wet” versterk.

Nou sit dieselfde man agter die lessenaar in die Pentagon – die einste man wat jare lank die reëls en instellings wat hy nou moet verdedig, openlik ondermyn het.

Sy bevestigingsverhoor het ou skandale weer na vore gebring: bewerings van alkoholmisbruik, seksuele aantygings en omstrede optrede. Tog het Hegseth geen sigbare berou of nederigheid getoon nie—net 'n geharde politieke houding en onwrikbare ideologiese sekerheid. Hy het die proses oorleef, grootliks onaangeraak, terwyl die Amerikaanse Senaat uiteindelik sy aanstelling bekragtig het.

Die Iran-oorlog merk 'n donker verskuiwing, selfs gemeet teen Amerika se mees aggressiewe oomblikke. Vorige administrasies, hoe sinies ook al, het ten minste voorgegee om selfbeheersing te toon. Hulle het humanitêre voorwendsels gekonstrueer vir Viëtnam, Irak en Afghanistan—en wanneer hulle die grense oorgesteek het, soos in Chili en Oos-Timor, is dit dikwels agter die skerms gedoen, buite die oog van kameras en publieke aanspreeklikheid.

Die Bush-White House het die publiek oortuig van massavernietigingswapens met uitgebreide propagandaveldtogte, wetende dat die intelligensie wankelrig was. Hulle het die behoefte verstaan om die oorlog te verkoop, en Amerikaners weet vandag dat hulle mislei is.

Die huidige benadering skrap die teater heeltemal. Geen ingewikkelde leuens meer vir die publiek nie. In plaas daarvan: rou mag, netjies toegedraai in godsdienstige sekerheid – die kruis van die kruistog wat oor die roofdier hang. Dit weergalm die ou waarskuwing: selfs die duiwel haal Skrif aan.

Geskiedenis sal Pete Hegseth waarskynlik onthou as 'n man wat krag met sterkte verwar het, en straffeloosheid met legitimiteit. Hy self sal nie die sneller trek nie – min in sulke hoë posisies doen dit ooit. Maar hy sal die omstandighede skep waarbinne ander dit wel doen. En omdat hy hom nie aan die “reëls van betrokkenheid” steur nie, sal hy self nooit aanspreeklik gehou word vir die wreedhede wat volg nie.

Die Romeinse Republiek het nie geval weens 'n gebrek aan soldate nie. Dit het geval toe mag gekonsentreer het in die hande van ambisieuse mans, en die instellings bedoel om hulle te beheer te swak geblyk het.

Die Sekretaris van Oorlogsmisdade het sy lessenaar, sy vlae, en sy gesag. Die res van ons word ongelukkig net oorgelaat om te kyk—en om te besluit of enige hiervan regtig onvoorsiene was.

Nog artikels deur Hügo Krüger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die uitstaande kenmerk van baie soorte simbole en kentekens is dat ons betekenis daaraan heg, maar dan heel selfbevestigend daardie einste aangeplakte betekenis as aanduidend en bevestigend van iets groters en selfs mistiek aanvaar.

Neem byvoorbeeld die immergewilde horoskoop. Daar is etlike redes waarom die Leeu of die Boogskutter met allerlei generiese kenmerke beplak kan word, soos vaardigheid en moedigheid en krag ensomeer. Die sterrewiggelaar wat sy sout werd is, weet egter dat hierdie soort eienskappe die meeste lesers 'n gevoel van uitsonderlikheid sal gee, en die “voorspellings” wat opgedis word, word so geskryf dat die leser se vooraf gevestigde drang om voorspellings op hulself te maak pas, omtrent altyd bevredig sal word. Waar die voorspelling so bietjie te dik vir 'n daalder vir selfs die mees verknogte horoskoopleser is, skep die wiggelaar darem die moontlikheid van selfaandrywende mistiek.

Deur ons immermenslike drang na sekerheid en betekenis te kommodifiseer, skep wiggelary sy eie vraag. 'n Verskrikte leser wat soos Nebukadneser van Bybelse faam wil weet wat klap in die nabye toekoms, gaan koop graag nog 'n Daniël of drie in tydskrifvorm.

By OntLaer is ons deeglik daarvan bewus dat die moderne perslandskap baie soos die Huisgenoot se sterreblad werk. Die joernalis as sterrewiggelaar, sou 'n mens kon oordink. Deur met taal te speel en inhoud vaardig te verwerk, kan die leser in die eeu van digitale inligting, hipersnel nuussiklusse en groeiende onsekerhede telkens teruggelok word om hul diepste hartswense en oortuigings na wense gesuggereer en soms uitdruklik herbevestig te sien. Doomscrolling, leeskeuses sonder die oorweging van feitelikheid, klikaas… al hierdie tegnieke vind hul grondslag in die mens se drang na betekenis, oervrese vir onsekerheid en ons ingeboude neiging om selfbevestiging en selfverwysing.

Ter wille van oorlewing, ja, maar ook omdat dit 'n sielkundige kick gee om “reg” te voel en te wees. Ek het 'n teorie (wat soos die meeste sakeplanne en voorspellings en teorieë, al iewers sy tydjie in die gedempte lig van die laatnag braaivleisvuur geniet het) dat mense se soms halsstarrige en domastrante aandrang om dinge op 'n sekere manier te doen, en om te weier om 'n heeltemal falsifiseerbare geloof in die regvaardigheid van 'n sekere gedragsverskynsel in te sien, iets te doen het met 'n diep vrees om nie met die broek op die knieë gevang te word nie.

Ons is ontsettend bang vir verleentheid, vir die veroordelende blik van ander mense, en vir die gevoel van verlies en ontmagtiging as iemand anders inderdaad reg is oor 'n kwessie.

Ek wonder of dit die lang raklewe van baie bewysbaar skadelike politieke gedrag verklaar, en verduidelik waarom soveel hartseer en pyn vir so lank uitspeel voordat politieke maghebbers van koers verander. Miskien is dit deels waarom outoritêre ideoloë in Noord-Korea, Venezuela, Kuba en Iran soos nete klou aan slegte idees en skadelike opvattings. Miskien is dit waarom die ANC so histeries, kinderagtig en verspot reageer wanneer hulle gekonfronteer word met die feite van 30 jaar se wanbestuur en beleide wat bewysbaar verkeerd is. Dalk is dit waarom Trump en sy oorlogsminister Hegseth sulke belaglike scenes op sosiale media en elders gooi oor hulle twyfelagtige strategie in Iran.

Taal, in navolging van denkers soos Ferdinand de Saussure en Jacques Derrida, behels heenverwysende simboliek. Taal kan geplooi en gesmee word om mense se drang na sekerheid en bevestiging te kommodifiseer en te bewapen.

Maar hierdie soort meganika behoort ons nie totaal en al sinies te laat nie.

Die geskiedenis is propvol voorbeelde van hoe oortuiging, kritiek en teenspraak 'n rol kon speel om mense tot ander insigte te bring, ten goede of ten kwade. Ons hoef nie meganies en deterministies in die sleurstrome van bevestigingsvooroordeel en baie persagentskappe se aanwendings daarvan, in te val nie. As die pas ontslape Jürgen Habermas vir ons iets kan leer is dat spraak en teenspraak - te wete, dialoogvoering - die fondasie van die Rede is, en die Rede is ook hoe ons onsself oopstel vir oortuiging, vir ander insigte, en vir die vermyding van die sielkundige tandekners voordat dit te erg raak om te oorweeg. Daar is ook 'n etiese dimensie hieraan: Ons kan vrylik praat en skryf, maar die spreekdaad vereis ook die verpligting om in samespraak met ander, 'n poging tot regverdiging aan te wend. Dit vereis beslis dat ons verder gaan as 'n soeke na selfbevestigende simbole.

OntLaer se strewe is om nooit 'n blad vir meningswiggelary te word nie. Dit is onvermydelik so dat baie lesers net lees wat hulle bestaande oortuigings bevestig. Die beste wat ons kan doen, soos onderneem in ons aanvangsbriewe, is om inhoud te voorsien wat vir jou as leser 'n keuse van perspektiewe gee. Dis egter jou keuse om tot lees en hopelik skryf oor te gaan. Ons het ook nog nooit beweer dat ons dit altyd gaan regkry nie; miskien kry ons dit nooit heeltemal reg nie. Die tydsgees is dikwels dwingend en bepalend vir die soort inhoud wat die leser-skrywer waag om te skryf en voor te lê. En as 'n mens meningswiggelary wil vermy, dan gaan die heersende kulturele narratiewe - wat elders baie lugtyd geniet - nie die leeueaandeel op ons blaaie kan geniet nie.

Ons nooi egter, soos altyd, die ganse denkende publiek uit: Kom lees, kom neem deel, kom skryf. Dit staan jou vry.

Ek is baie trots en eintlik meer verbaas dat hierdie meningsblad daarin kon slaag om 'n jaar oud te word en bo verwagting te groei. Dit wys dat daar tog leesstamina vir sloernalistiek onder Afrikaanse lesers is, ten minste meer as wat die konvensionele opvattings verwag.

Dit is verblydend en laat 'n mens met diep dankbaarheid. Ons het nog nie 'n enkele week met te min inhoud gehad nie, en ons lesers en skrywers verbaas ons elke dag opnuut met hul toewyding. Boonop is hierdie publikasie gebore in wat moontlik, met die terugblik, een van die mees bepalende tydsgewrigte in die moderne geskiedenis sal wees. Ons was nog nie een week verveeld nie. Een soort bitterige medisyne vir die gevoel van onsekerheid is tog om so wyd as moontlik te skryf en te lees oor die ontsettendheid van ons tye.

Ons besturende driemanskap en klein gideonsbende van gereelde skrywers doen hierdie projek omdat ons lief is vir Afrikaans, lief is vir skryf en dink en omdat ons glo dat dit die moeite werd is om deurgange tussen die uiteenlopende laers van opinie in ons taalgemeenskap te open.

OntLaer is nie jou huis of jou tribe nie, dit kan en wil ons nie vir jou gee nie. Wees jou eie agent, en kom lees wat jou dalk mag onthuts, en kom skryf wat jy dalk nooit geglo het jy sal skryf nie.

Nog artikels deur Frederik van Dyk:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks