Eendag, lank lank gelede, was daar 'n antieke stam jagter-versamelaars, bekend as die Keynesati, wat 'n grootboekstelsel onderhou het wat hulle op 'n nabygeleë kransmuur uitgekerf het. Wanneer 'n stamlid 'n buffel, bok of ander wild gejag, bessies versamel, of vis gevang het, is dit onder al die stamlede gedeel. Die voorsiener het dan sy of haar buit langs hul eie naam teen die kransmuur aangeteken. Al die stamlede kon uit die voorraad gejagte en versamelde kos eet.

Daarna was dit weer iemand anders se beurt om kos te voorsien, sodat alles mettertyd uitbalanseer en elke stamlid sy of haar deel doen. Deur hierdie kransmuur-grootboekstelsel te gebruik, het die stam daarin geslaag om alles billik te hou en te verseker dat elkeen sy plig nakom, dat elkeen sy stukkie gewig dra. Die grootboek het natuurlik ook die voordeel gebied dat dit tred gehou met watter kos nog in reserwe was. Danksy die sukses van hierdie stelsel het die stam mettertyd al hoe groter geword.

Maar toe, op 'n noodlottige dag, het daar iets verskrikliks gebeur…

Sommige lede van die stam het 'n manier gevind om die stelsel te kul, en in hul eie guns te draai. Agterna lyk dit eenvoudig, maar destyds is dit as rewolusionêr beskou: Snags, terwyl almal slaap, het hierdie stamlede op die grootboekmuur langs hul name geskryf, sonder om die werklike goedere te voorsien. Hierdie stamlede het hulself die “Bankari” genoem en kon, weens hierdie slim nuwe rewolusie gratis op die rug van die ander stamlede ry.

Vinnig het daar egter probleme ontstaan: Die hele stam, gewoond aan die rotsvaste waarheid van die kransmuur se merke, was onder die indruk dat daar meer voorrade in die stoor was as wat werklik daar was. Onder hierdie valse indruk van oorvloed het hulle meer geëet as wat hulle sou as hulle die werklikheid geken het, hulle het meer verbruik as wat nodig was, inteendeel, hulle het sommer heel dikwels tot laat in die nag feesgevier weens hierdie oorvloed van voorrade.

Eendag het die stamoudstes besluit om die grot binne te gaan waar die voorrade gestoor is, en met 'n skok besef dat dit leeg is. Verstom het hulle na die muur gekyk en probeer uitvis wat presies skeefgeloop het. Volgens die grootboek op die muur was die voorrade nog volop, tog was die stoor leeg.

Die Oudstes het gou ontdek dat die Bankari op die muur geskryf het sonder om enigiets by te dra, en het hulle gekonfronteer. Maar die Bankari het die Oudstes oortuig om by hul skandelike komplot aan te sluit, want sowel die Oudstes as die Bankari kon hierby baat ten koste van die ander stamlede, solank die ander stamlede nie daarvan uitvind nie.

Die Oudstes het vir die ander stamlede gesê om harder te werk, meer te jag, te versamel en vis te vang, want dit is hul “stamplig” om vir die res van die stam te voorsien. Wie sou immers vir die armes sorg en die paaie bou as die gewone stamlede nie minder verbruik as wat hulle voorsien nie?

Elke keer wanneer 'n stamlid hierdie diefstal deur die Bankari en die Oudstes uitgewys het, is hy of sy as 'n samesweringsteoretikus of 'n sot van een of ander aard bespot. Daarbenewens het die Oudstes beheer gehad oor wie op die kransmuur mag skryf en wie nie.

Mettertyd het die Oudstes en die Bankari buitengewoon ryk geword, want namate die goedere wat die stamlede voorsien het ingekom het, het hulle eenvoudig soveel geneem en gebruik as wat hulle wou, en dit langs hul eie name op die muur aangeteken. Die ander stamlede het onverpoos gewerk, maar kon skynbaar nooit vooruitkom nie. Dit het gelyk asof 'n soort opstand binnekort sou uitbreek namate die hardwerkende stamlede ontevrede geraak het met die situasie.

Eendag het 'n jong stamlid genaamd Satomoto besluit om in die openbaar aan te kondig dat hy 'n beter stelsel gevind het om rekord te hou van stamsake. Agterna lyk sy oplossing eenvoudig: Begin van voor af op 'n nuwe muur, maar met bykomende reëls. Enigiemand mag op die muur skryf solank hy kan bewys dat hy die goedere gelewer het wat hy beweer hy voorsien het; jy mag ook slegs op die muur skryf wanneer die hele stam dit openlik aanskou.

Satomoto en sy vroeë volgelinge is deur die Oudstes en die Bankari bespot, want hulle het onmiddellik besef dat Satomoto se stelsel 'n einde aan hul bedrogspul sou maak. Daar is gesê dat die nuwe muur nooit as 'n grootboekstelsel sou werk nie, omdat dit geen Oudstes gehad het om dit te beheer nie.

Maar gou het al die stamlede wat gekies het om op Satomoto se muur te skryf, ryker geword as die stamlede wat nog op die Oudstes se muur geskryf het. Nie omdat hulle beter of hardwerkender was nie, maar eenvoudig omdat 'n groot persentasie van die vrugte van hul arbeid nie deur die Oudstes en die Bankari gesteel is nie.

Stadig maar seker het al hoe meer stamlede Satomoto se muur begin gebruik, totdat daar uiteindelik net die leë en valse inskrywings van die Oudstes en die Bankari op die Oudstes se muur oorgebly het. Satomoto het daarin geslaag om die Oudstes se muur vreedsaam te omseil en sodoende vrede en voorspoed vir al die stamlede te verseker.

• Hierdie plasing het oorspronklik in Engels op die Economic Heretics Substack verskyn en word met vergunning vertaal.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Terwyl letterlik miljoene Suid-Afrikaners daagliks sukkel om werk te vind in 'n ekonomie wat reeds gebreek is, is daar 'n stille rewolusie aan die gang wat té min mense ernstig genoeg opneem. Kunsmatige intelligensie (KI) en outomatisering gaan nie net werk vervang nie, dit gaan die reëls van ekonomiese en kulturele oorlewing heeltemal herskryf, en ook 'n groot invloed op die politiek hê.

In 'n wêreld waar roetine-arbeid al hoe meer deur masjiene gedoen word, word 'n al toenemend groter premie geplaas op mense wat kan skep, innoveer, aanpas en saamwerk binne vertroude netwerke: die opbouersgroep. Vir die Afrikaner-minderheid, met ons hoë opvoedingsvlakke, ondernemingsgees en sterk kulturele samehorigheid, kan hierdie verskuiwing nie net 'n bedreiging wees nie, maar een van die grootste geleenthede vir werklike selfbeskikking sedert 1994.

Ons het al gesien hoe gedwonge gelykheid en sentrale beheer misluk. Ons het al geskryf oor selfopgelegde sensuur en die illusie van versoening. Nou kom 'n nuwe vraag: Wat as die toekoms nie aan die grootste getalle behoort nie, maar aan diegene wat slim genoeg is om hul eie digitale en ekonomiese ruimtes te bou? Wat as digitale “Oranias” geskep word in die kuberruimte waar ons almal in elk geval woon, om fisiese gemeenskappe en individue aan te vul met 'n netwerk van gespesialiseerde kundigheid, ervaring, innovasie-ingesteldhede, opbou-/skeppende gesindhede, databenutting en waardetoevoeging wat oor die land verspreid is — maar tog 'n gemeenskaplike onderbou het, naamlik selfgelding en selfbeskikking as Afrikaner-minderheid?

Hierdie artikel ondersoek hoe KI tradisionele arbeid vervang, watter nuwe deure dit oopmaak vir klein, hoogsvaardige gemeenskappe soos ons, en — die belangrikste — hoe ons prakties digitale “Oranias” kan bou om ons taal, identiteit, kultuur en vryheid te beskerm.

Die outomatiseringsgolf en sy impak op Suid-Afrika

Globale voorspellings wys dat KI en outomatisering miljoene werke kan verplaas, terwyl nuwe rolle gelyktydig gaan ontstaan. Dit het gedurende vorige rewolusionêre periodes gebeur: die landbourewolusie, die industriële rewolusie en die digitale rewolusie. In Suid-Afrika, met sy reeds hoë werkloosheidsvlakke, sal die impak besonder skerp wees op semi- en ongeskoolde arbeid in vervaardiging, administrasie en roetine-dienste.

Vir Afrikaners beteken dit 'n dubbele werklikheid. Baie van ons is reeds in professionele, tegniese en landbousektore waar vaardighede saak maak. Tog dryf SEB, kaderskap en staatsverval bekwame mense uit openbare en toenemend ook uit korporatiewe sektore. Breinverlies is 'n realiteit.

Tegelykertyd skep die demografiese verskuiwing — 'n groeiende lae-vaardigheidsmeerderheid teenoor 'n krimpende hoogsvaardige minderheid — presies die toestande waar skaars menslike kapitaal al hoe waardevoller word.
KI bevoordeel nie noodwendig die massas nie, maar wel konsentrasies en netwerke van talent, vertroue en vinnige aanpassingsvermoëns. Klein, samehangende gemeenskappe het hier 'n inherente voordeel: vinniger besluitneming, laer interne wrywing en die vermoë om vinnig oor te skakel na en aan te pas by nuwe geleenthede.

Nuwe geleenthede vir Afrikaners as hoogsvaardige minderheid

Die outomatiserings-era straf groot, trae, lae-vertroue samelewings, maar beloon klein, hoogsvaardige netwerke en konsentrasies. Afrikaners beskik oor presies die eienskappe wat nou saak maak: hoë geletterdheid, 'n tradisie van selfhelp (dink aan die Reddingsdaadbond van ouds), en 'n kultuur van verantwoordelikheid en innovasie.

Daar is ook spesifieke geleenthede wat vermelding verdien. Landboutegnologie en voedselsekerheid, waar baie Afrikaner-boere reeds voorloop met presisieboerdery, boerderymonitering met hommeltuie, KI-voorspellings vir oeste en vir waterbestuur. In 'n land met stygende voedselonsekerheid en waterskaarste word hierdie vaardighede van al groter strategiese waarde. Ons landbouorganisasies speel alreeds 'n dominante rol in ons landbousektor as geheel.

Opvoedkunde-tegnologie en taal-tegnologie, waar die ontwikkeling en uitbou van Afrikaanse KI-modelle van kritiese belang is. Hoe meer ons die data en KI-modelle ontwikkel en beheer ten opsigte van Afrikaanse inhoud soos taal, geskiedenis en kultuur — hoe beter beheer ons terselfdertyd die voortbestaan van ons taal in professionele kringe, besigheid, onderwys, en selfs in daaglikse gebruik. Op onderwysgebied het ons gelukkig die Suid-Afrikaanse Onderwys Unie en Solidariteit se Skoleondersteuningsinisiatief. Ook die ongelooflike Sol-Tech en Akademia-suksesse.

LitNet, die FAK, ATKV, Maroela Media en KykNet, om enkeles te noem, doen ook reeds lankal baie vir die handhawing van taal en kultuur en moet verder uitgebou en uitgebrei word. Inskakeling en koppeling van gemelde organisasies moet dan geskied met die digitale “Orania” of “Oranias” wat in die vooruitsig gestel word. Dit moet 'n groter, meer omvattende en gekoördineerde netwerk wees — wat alle professies en die besigheidsektor ook insluit — om ons taal, identiteit, kultuur en vryheid te beskerm.

Aanlyn-werk en globale nismarkte, waar hoogsvaardige Afrikaners — as digitale nomades — ook globale kliënte kan bedien, terwyl hulle terselfdertyd in hul eie gemeenskappe bly en terugploeg in hul eie gemeenskappe deur verwysings en aanbevelings tot voordeel van die netwerk.

Ons aansienlike kulturele kapitaal, met sterk familie-, godsdiens- en gemeenskapsbande alreeds in plek — as gevolg van ons gemeenskaplike taal en gedeelde kulturele waardes — verminder transaksiekoste. Dit is iets uiters waardevols wat groot, gefragmenteerde samelewings nie beskik nie.
In ons nuwe wêreld wen nie die grootste nie, maar diegene wat vinnig aanpas en saamwerk. Afrikaners se historiese veerkragtigheid plaas ons in 'n sterk posisie — mits ons dit doelbewus benut.

Tegnologie is nie neutraal nie

Groot platforms en KI-modelle word opgelei op globale, dikwels Engels-dominante en ideologies gekleurde data. Dit skep epistemiese benadeling: Afrikaner-geskiedenis, waardes en narratiewe word gemarginaliseer of as “problematies” getipeer.

Platforms soos Google en Meta het al herhaaldelik inhoud verwyder of rekeninge geskors wat krities is oor rassebeleid, selfbeskikking of demografiese realiteite. As ons heeltemal afhanklik bly van hierdie stelsels, word ons eie narratiewe en suksesverhale weggelaat of verdraai.

Digitale “Oranias” sal parallelle digitale ruimtes wees waar ons beheer uitoefen oor data, inhoud, taal, onderwys en opleiding, kommunikasie, ekonomiese aktiwiteite en die professies. Vanuit die digitale ruimtes word menslike kapitaalgoedere dan geïnkorporeer in fisiese gemeenskappe, of individue, waar hulle hulself ook al in Suid-Afrika en/of in die buiteland bevind (“diaspora”). In die kunsmatige-intelligensie-era hoef ons nie meer die gevangene van politieke oorheersing te wees nie. Ook nie meerderheidsoorheersing nie. Waar ons Grondwet se Artikel 235 — wat selfbeskikking toelaat — dit onderhewig maak aan nasionale beleidsmaking en goedkeuring daarvoor (met ander woorde, meerderheidsgoedkeuring), is digitale selfbeskikking bykans onkeerbaar.

Die verval van die Suid-Afrikaanse staat maak innoverende denke, ten einde nie saam onder te gaan nie — en om te behou wat ons eie is en wat vir ons kosbaar is — ononderhandelbaar. Terwyl ander wag vir redding van bo, moet ons bou van onder af — met tegnologie as ons bondgenoot. Die uitdaging is groot vir veral ons jonger geslag en ons uiters bekwame professionele volksgenote — maar die geleentheid is groter as die uitdaging. Laat ons nie die slagoffers van die toekoms wees nie, maar die argitekte daarvan.
Die tyd is nou om innoverend en op uiters moderne maniere, wat toekomsgerig is, te bou.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Ons ken almal die pleidooi dat “praktiese oplossings” vir probleme gevind moet word. Wat presies hiermee bedoel word, is dikwels nie heeltemal duidelik nie. Wat meermale die geval is by die oppering van hierdie beskrywing, is dat vinnige oplossings, eerder as werkbare en volhoubare oplossings, aan die bod kom. Sosiale vraagstukke soos behuisingsprobleme, werkloosheid en ongelykheid, of persoonlike kwessies soos gewig en depressie, word byvoorbeeld aangespreek deur onmiddellike oplossings aan te bied wat allermins weldeurdag of bevredigend is op die lang duur.

Belangrik om te noem is dat hierdie implementeerders, soos hulle graag na hulleself verwys, daarop aanspraak maak om by voorbaat voorkeur by besluitneming te kry aangesien die praktiese ingesteldheid sonder oorweging moreel meerderwaardig teenoor ander oplossings is. Die filosoof Immanuel Kant het selfs beweer dat wat hy “praktiese rede” genoem het nie blootgestel hoef te word aan die toets van koherensie indien dit voortspruit uit goeie motiewe nie.

Die praktiese vraagstuk noodsaak 'n dringende oplossing, nie onnodige geredekawel nie, en hoe groter die krisisse word, hoe minder tyd is daar vir gesprekvoering. Die sleutelwoord wat die deurslag tot praktiese oplossings gee is gewoonlik “effektiwiteit” – sigbare uitwerkings wat alle bevraagtekening by voorbaat in die kiem smoor. Die hulpmiddels wat daarvoor aangewend word is inligting wat in die vorm van data, formules, toepassing en rapportering aangebied kan word. Rapportering word gedoen aan die bestuursklas. Volgens Catherine Liu behoort daar 'n bestekopname gedoen te word van die werklike effek wat hierdie stelsel op die samelewing gehad het: “generations of allegedly neutral experts have hollowed out public goods, degraded the public sphere, facilitated the monetization of everything from health to aptitude.”

Onderliggend aan hierdie ingesteldheid is 'n bepaalde mensbeeld, waaronder die mens die mees intelligente spesie uit hoofde van sy uitsonderlike pragmatiese ingesteldheid is. Die menslike brein is volgens hierdie mensbeeld bedraad om praktiese en effektiewe oplossings te vind vir probleme, hetsy vir voorsiening aan basiese behoeftes, of aan bepaalde vraagstukke.

Ek sou hierteenoor onomwonde beweer dat die mens intelligent is juis omdat hy, deur onder meer sy denkvermoë, hom van die bevrediging van onmiddellike behoeftes kan weerhou. Indien die mens so pragmaties ingestel was as wat eersgenoemde aanname veronderstel, dan sou ons byvoorbeeld nie soveel moeite gemaak het om die nodige voedingstowwe in ons liggame te kry nie; ons sou ons soos ander primate bloot van insekte in die onmiddellike omgewing bedien het. Ons sou nie soveel verhoudings vorm en soveel moeite maak met hierdie individuele persone nie, ons sou bloot in 'n kollektiewe geheel opgeneem wees en ons kollektiewe behoeftes bevredig sonder verdere diepte.

Die mens is nie bloot 'n wese wat aan die hand van 'n bepaalde stel behoeftes sy lewe inrig om daardie behoeftes te bevredig nie. Sy behoeftes word mettertyd gevorm deur omstandighede, geskiedenis, toekomsverwagtings, praktyke, denke en verhoudings. Dit is uit hierdie geheel dat optrede voortspruit, nie uit oorvereenvoudigde behoeftebevredigingspiramides nie. Samelewings koester aan die hand van 'n kombinasie van bogenoemde sekere praktyke, kos, simbole en dies meer. Sosiale praktyke word ooreenkomstig met dit wat deur die samelewing gekoester word oor tyd bepaal.

Die geheel van die mens se omstandighede is nie staties nie, wat ook beteken dat aanpassings gemaak word tot idees wat handel oor die gepasde optrede. Vir Aristoteles is die regte optrede nie geskei van insig nie. Selfs by basiese etiket maak ons gebruik van ons oordeelsvermoë om die paslikheid en maat van die etiket in 'n bepaalde situasie vas te stel. Aristoteles het hierdie optrede “praktiese wysheid”, oftewel phronesis genoem. Hiermee distansieer Aristoteles hom van 'n statiese begrip van die goeie ten gunste van een wat aanpasbaar is sonder om op te gaan in 'n relativisme of 'n direkte pragmatisme.

In 'n ander essay met die vertaalde titel “Oor die gesegde: dit mag miskien in teorie waar wees, maar dit geld nie in die praktyk nie”, wys Kant daarop dat optrede by die mens nie gestroop is van denke nie, maar omgekeerd ook dat denke nie sonder ondervinding funksioneer nie. Anders gestel: om denke en praktyk uitmekaar te hou is nóg 'n goeie idee, nóg prakties uitvoerbaar. Idees beïnvloed ons optrede en ervaring ons denke. Hierdie algemene reël is ook van toepassing op morele optrede, of dit nou deur goeie motiewe onderlê word of nie, anders as wat Kant by die “praktiese rede” beweer het. Die bekende uitspraak van Marx dat genoeg tyd deurgebring is met interpretasie, en nou het die tyd vir verandering aangebreek, getuig eweneens van 'n houding waarin prakties-morele oplossings so helder en vanselfsprekend geword het dat geen verdere interpretasie verlang word nie.

Die blote inrig van 'n samelewing om voorafgegewe uitkomste te bereik sonder om die toepasbaarheid en effek te ondersoek, soos baie tans doen, is allermins pragmaties. Dit is nie net ideoloë nie, maar administrateurs wat aan die stuur van sake by heelparty instellings sit, en pragmatiese sakemanne, ingenieurs en rekenmeesters wat beleide toepas. Wanneer 'n mens so toepassingsgedrewe is dat daar geen ruimte vir vrae ontstaan nie, dan word mens in werklikheid blind vir die onderliggende probleme, en namate negatiewe nawerkings intree, word die “pragmatiese oplossings” nog meer dogmaties toegepas.

Die probleem hiermee is verder dat die pragmatiese ingesteldheid 'n instrumentele begrip skep van die werklikheid waarin die natuur en die samelewing manipuleerbaar tot die doelwitte en behoeftes van 'n persoon word. Die moderne mens het nog nie na behore die effek van die manipulering van die omgewing, die samelewing en selfs sy eie liggaam in oënskou geneem nie.

Iemand noem onlangs aan my dat 'n samelewing basies kies tussen twee opsies: intelligensie of brutaliteit. Sonder intelligente besluitneming word goedgelowige optrede aangemoedig wat maklik kan oorskakel in despotiese dominering. Sodanige dominering moet met idees en optrede beveg word, nie met 'n naïwe neutrale pragmatisme nie.

Om te prakties te wees, is immers 'n vorm van waansin, het 'n bekende ridder van La Mancha eens opgemerk.

• Dr Hercules Boshoff is 'n navorser en skrywer, tans woonagtig in Stellenbosch. Sy nuutste boek Verantwoording is tans beskikbaar by Naledi uitgewers.

Nog artikels deur Dr Hercules Boshoff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Protesaksies deur leerders in Kraaifontein het skielik onvoorsiene spanning in die toepassing van die Grondwet op die voorgrond geplaas. Volgens Artikel 29 (1) van die grondwet het elkeen die reg op basiese onderwys. Dit sluit alle inwoners in. Burgers, sowel as immigrante. Die kinders van wettige immigrante asook die van onwettige immigrante. Hierdie beginsel word verder ingeskerp deur die Skolewet wat vereis dat “elke ouer elke leerder vir wie hy of sy verantwoordelik is 'n skool laat bywoon”.

Die probleem is egter dat die grondwetlike en wetlike plig al hoe moeiliker uitvoerbaar raak in 'n openbare skoolstelsel wat onder ernstige geldelike, administratiewe en kapasiteitsdruk verkeer.

Die Grondwet is geskryf in 'n tyd toe onderwys hoofsaaklik as 'n institusionele aktiwiteit beskou is. Volgens Artikel 29(2) het elkeen die reg om onderwys te ontvang in openbare onderwysinstellings, en Artikel 29(3) gee aan elkeen die reg om onafhanklike onderwysinstellings te vestig en te bedryf. Daar is nie eksplisiete voorsiening vir onderwys buite instellings soos bv. aanlynonderwys, tuisonderwys of ander gedesentraliseerde vorme van onderwys nie.

Die Druk Laai Op

Die kostes om onderwys aan 'n kind in 'n openbare skool te verskaf, beloop ongeveer R25 000 per jaar. Volgens 'n mediavrystelling van minister Gwarube in Januarie 2026 is daar ongeveer 250 000 buitelandse leerders in openbare skole. Dit kos die belastingbetaler dus ongeveer R6 miljard.

Soos die skuldlas van die staat groei en die belastingbasis krimp, verloor die staat die vermoë om die reg op basiese onderwys te verwesenlik. Die openbare skoolstelsel het reeds te min kapasiteit. Daar is nie genoeg skole nie, bestaande skole raak oorvol en nie alle kinders kry plek nie. In 2026 het daar boonop berigte verskyn dat sommige onderwysdepartemente sukkel om bestaande skole se rekeninge en salarisse te betaal.

Hierdie druk op die stelsel skep toenemende spanning in gemeenskappe. Wanneer Suid-Afrikaanse kinders nie plek in openbare skole kan kry nie, terwyl ongeveer 250 000 buitelandse leerders reeds in die stelsel geakkommodeer word, word die tekort aan skoolplekke en befondsing sigbaar vir die algemene publiek. In Mei 2026 het leerders van skole in Kraaifontein byvoorbeeld ‘n protesaksie geloods en geëis dat buitelandse leerders openbare skole en die land moet verlaat. Die protes wys hoe 'n kapasiteitskrisis in onderwys maklik in sosiale konflik kan omskakel. Waarskynklik 'n situasie wat die skrywers van die Grondwet nie voorsien het nie.

Buiten grootskaalse deportasies, is ‘n meer haalbare oplossing vir hierdie tameletjie om onderwys buite openbare instellings meer toeganklik te maak. Alternatiewe onderwys vorme kan bekostigbaar wees vir selfs die armstes vir verskeie redes.

Eerstens benodig dit nie die bou van skole nie. Dit kan in bestaande infrastruktuur soos residensiële eiendomme, kerke en gemeenskapsentrums bedryf word. Tweedens benodig dit nie groot hoeveelhede geregistreerde onderwysers in fisiese lokale nie, aangesien aanlynplatforms die werk van enkele goed gekwalifiseerde onderwysers beskikbaar stel aan baie meer leerders as wat in ‘n gewone klaskamer moontlik is. Derdens is hierdie modelle meer aanpasbaar en kan beter ingerig word volgens die behoeftes van individuele kinders sonder dat elke behoefte noodwendig ‘n aparte gespesialiseerde skool vereis.

Ongelukkig het die staat die laaste tyd alternatiewe onderwys moeiliker gemaak, veral met die invoering van die BELA wet.

Alternatiewe opvoedingsdenke is Onwelkom

Ten spyte van verskeie oproepe aan parlement is geen voorsiening in die wet gemaak vir aanlynonderwys nie. Ten spyte van oorweldigende kritiek teen die wysigings van artikel 51 van die Skolewet, is die registrasievereistes vir tuisonderwys strenger gemaak. Ten spyte van die groei van 'n verskeidenheid klein en meer informele leersentrums, is die vereistes om as 'n onafhanklike skool te registreer moeiliker gemaak deur die straf vir die bedryf van 'n ongeregistreerde onafhanklike skool te verhoog.

Die algemene beleidsrigting om onafhanklike onderwys te beperk en moeilik te maak is nie slegs ANC beleid nie. Dit strek oor partygrense heen en kan nie opgelos word deur 'n verkiesing of regering van nasionale eenheid nie. Dit gaan 'n onderwyskrisis vereis vir die staat om van rigting te verander. Soos wat vlak 6 beurtkrag die deure oopgemaak het vir onafhanklike kragvoorsiening, kan 'n krisis in onderwys dalk die deure oopmaak vir bekostigbare onafhanklike onderwys.

Die protesaksies in Kraaifontein kan 'n vroeë waarskuwing wees dat druk op die onderwysstelsel toenemend in sosiale konflik omsit. Die staat kan op hierdie krisis reageer deur meer ruimte te skep vir alternatiewe onderwys.

Eerstens kan die Nasionale Onderwysraad geherstruktureer word om wesenlike verteenwoordiging van aanlynonderwys, informele leersentrums, tuisonderwys en onafhanklike skole in te sluit. So 'n raad kan beleid voorstel wat onderwys buite openbare skole meer toeganklik en bekostigbaar maak, ook vir die armste gemeenskappe.

Tweedens kan omsendbriewe wat onnodige beperkings op die gebruik van aanlynonderwys plaas, teruggetrek word.

Derdens kan daar 'n moratorium geplaas word op die vervolging van ouers wie se kinders nie geregistreer is vir tuisonderwys nie.

Vierdens kan daar ook 'n moratorium geplaas word op persone of gemeenskappe wat onafhanklike onderwysinstellings bedryf wat tans nie binne die bestaande registrasiestelsel kan registreer nie.

Die Grondwet het 'n onderwyskrisis geskep. Op sy beurt kan hierdie krisis deure oopmaak vir 'n nuwe bedeling waarin meer onderwysvorme erken word en onderwysvryheid prakties uitgebrei word.

Nog artikels deur Bouwe van der Eems:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die wêreld se bekendste piesang (ja, jy het reg gelees) het onlangs weer internasionale nuusopskrifte gehaal toe die piesang op 30 Mei 2026 by die Centre Pompidou-Metz in Frankryk gesteel is en volgens die kunstenaar se installasieprotokol, binne enkele ure deur die museumamptenare vervang is.

Verbeel jou, 'n installasie met 'n waarde van ongeveer R112 miljoen tot R118 miljoen wat binne minute vervang kan word deur die voorwerp net by jou naaste inkopiesentrum aan te koop, in 'n sak te plaas en teen die muur te plak. As ons hierdie kunswerk so maklik kan vervang, waarom behou dit die waarde van miljoene rande en kan 'n vrot piesang uiteindelik as 'n kunswerk gesien word?

Piesangs en Wêreldwye Roem

Met die bekendstelling van Comedian in 2019, waarin die Italiaanse kunstenaar Maurizio Cattelan 'n gewone piesang met silwer kleefband teen 'n muur aangebring het, is die werk aanvanklik eers as 'n visuele grap afgemaak. Tog het die installasie sedertdien ontwikkel tot 'n voorbeeld van hedendaagse konseptuele kuns en word dit vandag as een van die invloedrykste kunswerke van die een-en-twintigste eeu gesien. Die installasie het 'n uitgebreide wêreldwye debat ontlok oor die aard en betekenis van kuns, die rol van die kunstenaar in die skeppingsproses, en die wyse waarop waarde binne die kunswêreld gekonstrueer en gehandhaaf word.

In hierdie geval lê die kern van die debat in die onderskeid tussen 'n voorwerp en 'n idee. Tradisioneel is kuns verbind aan die fisiese objek wat deur die kunstenaar geskep is. 'n Skildery van Rembrandt bly dieselfde skildery omdat die oorspronklike verf op die oorspronklike doek steeds bestaan. In Comedian se geval is die fisiese komponent egter net tydelik. Selfs al word die piesang nie gesteel of geëet nie, kan 'n piesang verouder, verkleur en binne 'n paar dae vrot word. Waarom dan nie net 'n beeldhouwerk van 'n piesang skep en daarmee basta nie? Waarom die piesangs aankoop en vervang?

Dit gaan nie oor die piesang nie

Interessant genoeg bly die kunswerk se identiteit en voortbestaan onveranderd, ondanks die voortdurende vervanging van die fisiese elemente waaruit die installasie bestaan. Cattelan verduidelik dat die identiteit van die werk eerder op die konsep, oorspronklikheid van die daad en die presiese installasieprosedure berus. Die piesang is dus nie die kunswerk nie, maar eerder die idee, denke en strukture agter die installasie.

Hierdie beginsel plaas die werk binne die tradisie van konseptuele kuns, waar die idee belangriker as die materiaal waaruit die werk bestaan, is. Die Amerikaanse kunskritikus Lucy Lippard het reeds in die twintigste eeu geskryf dat konseptuele kuns die “dematerialisering” van die kunsobjek behels. Met ander woorde, die fisiese voorwerp word minder belangrik as die betekenis, konsep of ervaring wat dit verteenwoordig. Vanuit 'n filosofiese hoek het Cattelan se werk my aan die antieke Griekse paradoks van die Skip van Theseus laat dink: Indien elke plank van 'n skip oor tyd vervang word, bly dit steeds dieselfde skip?

Comedian kan 'n moderne weergawe van dieselfde vraag bied: As die piesang elke drie dae vervang word, word die oorspronklike vrug binne minder as 'n week heeltemal vervang. Oor 'n jaar kan meer as honderd verskillende piesangs deel van dieselfde installasie wees. Tog word die werk steeds as dieselfde kunswerk erken. Die kontinuïteit lê dus nie in die materiaal nie, maar in die konsep wat deur die kunstenaar vasgelê is.

Dié storie strek nou al so ver dat die diefstal en vervanging simboliese waarde in die werk gekry het. Elke voorval word deel van Comedian se geskiedenis, met ander woorde dit is nou 'n interaktiewe kunswerk wat voortleef. Die verhaal van die kunswerk bestaan nie net uit die fisiese installasie nie, maar ook uit die openbare reaksies, die mediaberigte en die voortdurende gesprekke wat dit ontlok. Die kunswerk word dus herskep as gevolg van die aandag wat dit ontvang.

Die piesang is nie die grap nie

Die algemene reaksie op Comedian is dikwels laggend of skepties. Baie mense vra waarom iemand miljoene sou betaal vir iets wat in enige supermark aangekoop kan word. Dis 'n logiese vraag om te vra, maar mense mis die punt.

Alhoewel die piesang 'n belangrike aspek is, lê die ware kuns in die gesprekke wat reeds vir meer as ses jaar voortduur.

Wanneer daar debatte oor die waarde van die werk gevoer word, neem mense reeds aktief aan die konstruksie van die kunswerk se betekenis deel. Wanneer nuusmedia verslag doen oor die jongste diefstal, word die narratief van die werk verder uitgebrei en versterk. Eweneens word die kunswerk telkens herinterpreteer wanneer museumbesoekers visuele dokumentasie daarvan maak en hul interpretasies op sosiale mediaplatforms deel. En ja, ironies genoeg maak hierdie OntLaer-artikel nou ook 'n bydra tot die waarde van Cattelan se werk.

Elke nuwe piesang bevestig dat die identiteit van die werk nie in sy fisiese samestelling lê nie. Die kunswerk bestaan, omdat mense in die idee en denke inkoop. Op hierdie manier weerspieël Comedian baie van die moderne wêreld waarin ons leef. Geld, handelsmerke, digitale bates en selfs sosiale status bestaan dikwels nie omdat hulle fisies tasbaar is nie, maar omdat mense kollektief aan die betekenis glo.

Miskien is dit waarom Comedian na al die jare mense steeds fassineer. Die werk gaan nie uiteindelik oor 'n piesang teen 'n muur nie. Dit gaan oor die menslike behoefte om betekenis en identiteit te vind in 'n wêreld waar alles voortdurend verander.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Bronne

• Lippard, L. (1973). Six Years: The Dematerialization of the Art Object from 1966 to 1972. Berkeley: University of California Press.

• Cattelan, M. (2019). Comedian. Art Basel Miami Beach, Verenigde State van Amerika.

• The Art Newspaper. “Gone Bananas: Cattelan’s Comedian stolen from Centre Pompidou-Metz exhibition.” Gepubliseer 1 Junie 2026.

• Le Monde. “French museum reports theft of arty banana.” Gepubliseer 1 Junie 2026.

• Vogue. “The $120,000 Art Basel Banana, Explained.” Gepubliseer 2019.

• Wikipedia. “Comedian (artwork).” Toegang verkry Junie 2026. (Gebruik as verwysingsbron vir sekondêre feite en aangehaalde bronne.)

Ons Suid-Afrikaners het na my ervaring die vreemde gewoonte ontwikkel om ons land in uiterstes te beskryf. Met beesvleis gaarmaak, vaskopstutte produseer of goud myn, wel, daarmee is ons natuurlik die beste. Met korrupsie, kragvoorsiening, politiek of dienslewering, wel daar is ons slegter as sleg. Afhangend van wie aan die woord is, is Suid-Afrika óf op die rand van totale ineenstorting, óf bestem vir permanente grootsheid op 'n vlak waarvoor Julius Caesar maar net hoed agterna kan gooi. Die geskiedenis ontvou egter maar selde in sulke dramatiese absolutes. Jan Smuts het blykbaar per geleentheid genoem dat die beste nooit in Suid-Afrika gebeur nie, maar die slegste ook nie - nou ja, tye het miskien verander.

In werklikheid misluk baie min state byna oornag. Selfs Castro en Robespierre se rewolusies het vir 'n paar jaar na goeie idees gelyk. Dit is meer algemeen dat state stadig stagneer omdat hul politieke stelsels al hoe minder in staat raak om geleenthede in volhoubare groei te omskep, en omdat hulle mettertyd ophou om die fondament vir ’n volhoubare toekoms te bou. Dít, hierdie langsame haastigheid, is die werklike gevaar waarmee Suid-Afrika vandag worstel.

Wat sukkel ons dan so?

Die land se kernprobleem is nie dat groei onmoontlik is nie, dit is eerder dat groei telkens politieke prioriteit verloor sodra moeilike afruilings of kompromie nodig raak. Suid-Afrika is vir seker nie 'n mislukte staat in die gewone sin van die woord nie: Dit is steeds Afrika se mees geïndustrialiseerde ekonomie, beskik oor gesofistikeerde finansiële markte, wêreldklas-maatskappye, enorme minerale rykdom en sterk grondwetlike instellings. Die uitkomstragedie is dat 'n land met al hierdie dinge eintlik al vir ten minste twee dekades agteruitboer - letterlik, ons bevolking groei meer as ons ekonomie, ons per kapita rykdom word soos 'n arme bottel Oros-konsentraat aan die verkeerde kant van 'n rooi skoolbrandslang.

Net soos al die samelewings wat in hierdie reeks bespreek is, staan ons nie noodwendig op die rand van onvermydelike ineenstorting nie, maar eerder op die rand van onvervulde potensiaal. 'n Demografiese golf kan ook maar net vir 'n ruk gery word, die internasionale guns wat ons na 1994 ontvang het sou natuurlik nie altyd hou nie. Goudpryse is nie altyd hoog nie, en soms word jy genooi om op Eden Park te speel. Mens moet die yster slaan terwyl hy warm is, die boompie buig terwyl hy jong is - want yster koel af, en bome word dik en hard, en kanse waai soos pluimsaad weg.

Toe Suid-Afrika in 1994 tot demokrasie oorgaan, het dit oor omstandighede beskik wat baie ontwikkelende lande slegs kon beny. Die land het moderne infrastruktuur gehad, diep kapitaalmarkte, 'n sterk regstelsel, wêreldklas-universiteite en enorme natuurlike hulpbronne. Destyds het Suid-Afrika bykans 40% van sub-Sahara-Afrika se totale BBP verteenwoordig. Met Apartheid iets van die verlede, was verwagtinge natuurlik enorm. Die aanname was dat politieke bevryding volhoubare ekonomiese uitbreiding sou ontsluit.

Aanvanklik het dit voorgekom asof ons die mas sou opkom. Tussen 2004 en 2007 het Suid-Afrika se ekonomie teen meer as 5% per jaar gegroei. Staatskuld het tot onder 30% van BBP gedaal. Inflasie het gestabiliseer. Staatsinkomste het vinnig toegeneem. Miljoene mense het toegang tot elektrisiteit, behuising en sanitasie gekry. Buitelandse belegging het toegeneem - en heelwat van ons se pa’s kon vir ons Playstations koop - dit is ten minste hoe ek die ekonomiese toestand van daardie tyd gemeet het. Die land het die 2010 FIFA Wêreldbeker suksesvol aangebied en internasionaal selfvertroue uitgestraal. Tog het hierdie optimisme op die oppervlak nie noodwendig verteenwoordig wat onder die water aan’t broei was nie.

Elektrisiteitsopwekkingskapasiteit is nie vinnig genoeg uitgebrei nie, ondanks Eskom se herhaalde waarskuwings van vanaf die laat 1990's. Arbeidsmark-rigiditeit, veral in die vorm van oorregulering en werkplek kwotastelsels onder allerlei name, het werkskepping selfs gedurende groeitydperke beperk. Onderwysuitkomste het swak gebly ondanks stygende besteding. Munisipale bestuur het begin verswak. Staatsbeheerde ondernemings het al hoe meer gepolitiseer geraak. In plaas daarvan om 'n tydperk van sterk groei te gebruik om mededingendheid en institusionele kapasiteit te verdiep, het Suid-Afrika geleidelik begin steun op verbruiksgebaseerde uitbreiding wat deur kommoditeitsinkomste en toenemende staatsbesteding gedra is.

Die waarheid kom na vore

Toe wêreldtoestande ná die finansiële krisis van 2008 versleg, het hierdie swakhede onmoontlik geword om te ignoreer. Sedert 2010 het Suid-Afrika se gemiddelde jaarlikse groeikoers rondom 1% gesweef — ver onder die vlak wat nodig is om werkloosheid of armoede betekenisvol te verminder. Reële BBP per kapita het vir meer as 'n dekade grootliks gestagneer. Volgens die uitgebreide definisie oorskry werkloosheid nou 40%, terwyl jeugwerkloosheid in sommige kwartale bo 60% lê. Min middelinkomstelande het sulke hoë vlakke van werkloosheid vir só lank volgehou sonder ernstige politieke onstabiliteit.

Hierdie stagnasie kan nie bloot deur wêreldtoestande verklaar word nie. Baie vergelykbare ontluikende ekonomieë het oor dieselfde tydperk aansienlik vinniger gegroei. Viëtnam, Indonesië en Indië het almal aggressief uitgebrei. Selfs verskeie Afrika-ekonomieë met swakker institusionele fondamente het hoër volhoubare groeikoerse behaal.

Die verskil lê gedeeltelik in politiek. Dwarsdeur hierdie Politiek bo Prestasie reeks het een les telkens na vore gekom: Samelewings begin agteruitgaan wanneer politieke aansporings teen groei self begin werk. Suid-Afrika vertoon toenemend presies hierdie probleem. My eie oortuiging, gelei deur die werk van veral Proff. Duvenhage en Venter van die NWU se politiekdepartement, is dat die ANC in 2005 'n gedaanteverwisseling ondergaan het. Met Zuma eers uit en toe terug het die ANC se aard geheel en al verander. Die punt is nie dat mens met alles saamstem wat President Mbeki gedoen het nie, maar eerder dat die fokus toe hoofsaaklik die land en sy probleme was.

'n Regering wat op die verkeerde dinge fokus word nie dadelik uitgevang nie, iets moet eers inmekaar tuimel. Die energiekrisis is waarskynlik die duidelikste voorbeeld. Beurtkrag het nie skielik ontstaan nie, tog het politieke besluiteloosheid, tendermislukkings, korrupsie en ideologiese konflik die uitbreiding van nuwe opwekkingskapasiteit herhaaldelik vertraag. Die gevolg was katastrofies. Teen 2023 het beurtkrag rekordvlakke bereik en die ekonomie jaarliks honderde miljarde gekos. Sommige ramings deur die Reserwebank en ekonome in die privaat sektor het aangedui dat elektrisiteitstekorte alleen jaarlikse BBP-groei gedurende ernstige periodes met tussen 2 en 4 persentasiepunte verminder het. Maar hierdie patroon strek veel verder as elektrisiteit.

Transnet se logistieke verval het mynbou- en uitvoerkapasiteit ernstig beperk ondanks hoë wêreldwye kommoditeitspryse. Suid-Afrika beskik oor sommige van die wêreld se grootste reserwes van platinummetale, mangaan en chroom — almal kritieke komponente vir die wêreld se industriële en energie-oorgange. Tog het spoorweg-ondoeltreffendheid en hawewanfunksionering uitvoerders toenemend verhinder om ten volle voordeel uit wêreldvraag te trek. Die land sit letterlik bo-op strategiese ekonomiese voordele, terwyl administratiewe verval die doeltreffende benutting daarvan verhinder.

Dit herinner sterk aan een van die sentrale lesse uit Keiserlike China wat in die derde uitgawe van hierdie reeks bespreek is: Bekwame samelewings stagneer soms nie omdat hulle hulpbronne ontbreek nie, maar omdat politieke stelsels oormatig versigtig, gefragmenteerd of weerstandbiedend teen verandering raak.

Suid-Afrika se regeringskultuur prioritiseer dikwels korttermyn-politieke ewewig bó langtermyn herstrukturering. Mislukkende instellings word beskerm omdat hervorming interne alliansies bedreig. Beslissende veranderinge word uitgestel omdat die politieke koste te hoog lyk. Eindelose konsultasies, kommissies en strategiese planne vervang implementering.

Vaste investering as persentasie van BBP bly ook in Suid-Afrika aansienlik laer as die vlakke wat normaalweg met vinnig groeiende ontluikende ekonomieë geassosieer word. Bruto vaste kapitaalvorming sukkel in onlangse jare om konsekwent bo 15% van BBP te styg, terwyl vinnig groeiende ekonomieë dikwels vlakke van meer as 25% handhaaf. Ekonomieë industrialiseer of brei infrastruktuur nie volhoubaar uit sonder hoë investeringsvlakke nie. Tog is die diepste probleem waarskynlik institusionele erosie self.

Rome se agteruitgang (uitgawe 2 van hierdie reeks) is versnel deur die geleidelike verswakking van administratiewe bevoegdheid. Suid-Afrika staar 'n stiller maar herkenbare weergawe van dieselfde gevaar in die gesig. Oor tyd het dele van die staat al hoe minder in staat geraak om selfs basiese funksies doeltreffend uit te voer. Munisipale verval het oor groot dele van die land versprei. Waterinfrastruktuur verval vinniger as wat dit herstel word. Staatsverkrygingstelsels misluk herhaaldelik. Misdaadondersoeke stagneer. Geskoolde professionele mense verlaat staatsinstellings vinniger as wat hulle vervang word.

Kaderontplooiing het hierdie probleem natuurlik drasties vererger deur bevoegdheid dikwels ondergeskik aan politieke lojaliteit te maak. Die gevolg was nie bloot korrupsie nie, maar die uitkalwing van institusionele kapasiteit self. Hierdie onderskeid is belangrik. Korrupsie kan soms saam met groei bestaan in hoogs bekwame state. Institusionele onbekwaamheid kan nie.

Moderne ekonomieë steun op funksionerende stelsels: elektrisiteitsnetwerke, hawens, polisiëring, vervoerkorridors, lisensiëringstelsels, howe en plaaslike regerings. Wanneer hierdie stelsels gelyktydig begin verswak, vertraag groei byna outomaties ongeag die dinamika van die privaat sektor. Ons moet ook besef dat die ekonomie so oop geraak het, dat swak dienslewering nie meer verdra hoef te word nie. As jy lank genoeg sonder krag sit, sal een of ander Chinese maatskappy jou probleem graag met sonpanele oplos wat oor twee weke by jou huis afgelewer kan word. Dit, of jy gaan soek 'n land waar dit nie nodig is om in die donkerte te sit nie.

Hierdie onbevoegdheid is een rede waarom Suid-Afrika se privaat sektor toenemend amper onafhanklik van die staat funksioneer eerder as in vennootskap daarmee. Private ondernemings bestee nou enorme bedrae aan private sekuriteit, eie elektrisiteitsopwekking, alternatiewe logistiek en waterweerbaarheid bloot om normale bedrywighede vol te hou. Hoewel dit merkwaardige aanpasbaarheid toon, weerspieël dit terselfdertyd 'n diep verlies aan staatsdoeltreffendheid.

Die gevolge hoop stilweg oor tyd op

Suid-Afrika se krisis word nie slegs gemeet aan werkloosheidsyfers of fiskale tekorte nie. Dit word gemeet aan verlore saamgestelde groei. 'n Land wat vir twintig jaar teen 1% eerder as 4% groei, word dramaties armer as wat dit andersins sou gewees het. Infrastruktuur brei stadiger uit. Belastinginkomste verswak. Werksgeleenthede verdwyn. Sosiale mobiliteit neem af. Geskoolde burgers emigreer. Dit is moontlik die belangrikste ekonomiese les van almal: state word nie slegs deur ineenstorting beskadig nie, maar ook deur die voorspoed wat hulle nooit heeltemal bereik nie.

Tog is ons nie op moedverloor se vlakte nie

Anders as baie van die samelewings wat vroeër in hierdie reeks bespreek is, beskik Suid-Afrika steeds oor beduidende institusionele veerkragtigheid. Die regbank funksioneer steeds. Verkiesings is meer mededingend as ooit, en die burgerlike samelewing bly aktief. Die privaat sektor bly gesofistikeerd en wêreldwyd geïntegreer. Belangrike hervormings in energie-opwekking en logistiek begin uiteindelik na vore tree, al gebeur dit ongelykmatig. Die land beskik steeds oor enorme produktiewe potensiaal indien politieke aansporings weer met groei belyn kan word.

So waarheen nou?

Athene het gewys hoe populisme selfbeheersing kan oorweldig. Rome het institusionele verval getoon. China het die gevaar van vrees vir ontwrigting gewys. Frankryk het die koste van elite-selfbehoud uitgelig. Duitsland het gewys hoe ideologie instellings kan oorheers. Argentinië het getoon hoe onvoorspelbaarheid vertroue vernietig.

Suid-Afrika bevat elemente van al ses.

Die land se uitdaging is nie 'n gebrek aan hulpbronne, intelligensie of demokratiese legitimiteit nie. Die uitdaging is of sy politieke stelsel genoeg selfdissipline kan ontwikkel om ten gunste van langtermyn groei te regeer eerder as bloot ten gunste van korttermyn-politieke oorlewing.

Want die geskiedenis se hardste oordeel word selde uitgespreek oor samelewings wat nooit 'n kans gehad het nie.

Dit word gewoonlik uitgespreek oor dié wat wel gehad het, maar gekies het om dit nie aan te gryp nie.

Nog artikels deur Paul Maritz:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die debat oor ongedokumenteerde migrante en buitelandse burgers in Suid-Afrika het een van die mees plofbare politieke kwessies in die land geword. In townships, informele nedersettings en stedelike gebiede word woede oor werkloosheid, behuisingstekorte en gebroke openbare dienste toenemend op “onwettige vreemdelinge” gerig. Sommige politici en aktiviste waarsku selfs dat Suid-Afrika 'n migrasiekrisis beleef soortgelyk aan dié in dele van Europa.

Maar wanneer die syfers, ekonomiese navorsing en breër sosiale konteks noukeuriger ondersoek word, ontstaan 'n veel meer ingewikkelde prentjie as wat politieke retoriek dikwels voorhou.

Daar bestaan min twyfel dat onreëlmatige immigrasie 'n werklike uitdaging vir Suid-Afrika is. Die land het 'n belangrike bestemming geword vir migrante uit verskillende dele van Afrika, veral uit lande wat gebuk gaan onder ekonomiese ineenstorting, politieke onstabiliteit, konflik of klimaatverwante druk. Zimbabwe, Mosambiek, die Demokratiese Republiek van die Kongo, Ethiopië, Somalië en Malawi is van die belangrikste lande van oorsprong.

Wat sê die Syfers?

Die omvang van migrasie word egter dikwels in openbare debatte oordryf.

Suid-Afrika se 2022-sensus het ongeveer 2,4 miljoen buitelandse inwoners in 'n bevolking van sowat 62 miljoen mense aangeteken — ongeveer 3 tot 4% van die totale bevolking. Vorige ramings deur regeringsamptenare het voorgestel dat die totale aantal buitelanders, insluitend ongedokumenteerde migrante, nader aan 4 miljoen kan wees. Selfs dan bly buitelandse burgers 'n relatief klein minderheid eerder as die oorweldigende “vloed” wat dikwels in politieke toesprake en op sosiale media beskryf word.

Beweringe dat Suid-Afrika “15 miljoen onwettige immigrante” huisves, is herhaaldelik deur navorsers en demograwe weerlê. Persepsie speel egter 'n groot politieke rol en in groot stede soos Johannesburg, Kaapstad en Durban dra die sigbaarheid van migrante by tot die gevoel dat gemeenskappe onder druk verkeer. Informele handelaars, spaza-winkels, oorvol behuising en mededinging teen laer lone skep vir seker die indruk dat die stelsel onder die gewig van migrasie knak — veral in arm stedelike gebiede wat reeds worstel met hoë werkloosheid en swak munisipale bestuur.

Dit is hier waar vergelykings met Europa begin opduik. Die Suid-Afrikaanse situasie verskil egter fundamenteel van die Europese migrasiekrisis-narratief.

In Europa word immigrasie debatte dikwels verbind aan grensbeheer, asielsoekers wat die Middellandse See oorsteek en vrese oor kulturele verdringing. Suid-Afrika se migrasie-uitdaging is hoofsaaklik intra-Afrika en grootliks ekonomies van aard. Dit is 'n Suid-Suid-migrasiestelsel wat deur streeksongelykheid gevorm word eerder as deur 'n klassieke “grensinval”-verhaal. Suid-Afrika het egter 'n toenemend kragtiger benadering tot immigrasiebeheer begin volg.

Meer as 46,000 mense is gedurende die 2024/25-boekjaar gedeporteer, terwyl meer as 109,000 deportasies oor twee jaar plaasgevind het. In absolute getalle is dit meer as die deportasies uit Frankryk en Duitsland oor dieselfde tydperk saamgevat. Hierdie strenger benadering weerspieël die toenemende politieke druk op die regering van nasionale eenheid om te wys dat die staat beheer oor migrasie het. Tog kompliseer massadeportasie ook die narratief dat ongedokumenteerde migrante bloot onbeheerd binne die land ophoop.

Word iemand ingedoen?

Die dieper vraag is of buitelandse burgers werklik die Suid-Afrikaanse ekonomie en arbeidsmark benadeel. Navorsing dui daarop dat die antwoord veel meer genuanseerd is as die gewilde slagspreuk dat migrante “werk steel”.

'n Studie deur die Wêreldbank wat die tydperk tussen 1996 en 2011 ondersoek het, het bevind dat migrante werkers gemiddeld positief tot werkskepping bydra en indirek sowat twee plaaslike poste per migrantwerker skep. In plaas daarvan om bloot Suid-Afrikaanse werkers te vervang, vervul baie migrante 'n aanvullende ekonomiese rol of vestig hulle ondernemings wat plaaslike inwoners in diens neem. 'n Oorsig deur die OESO en die Internasionale Arbeidsorganisasie het eweneens bevind dat immigrasie nie die algehele indiensneming van Suid-Afrikaners verminder nie. In sommige sektore verhoog migrasie selfs lone en produktiwiteit.

Een rede hiervoor is dat migrante aansienlik meer geneig is om selfstandig te werk as plaaslike burgers. Ongeveer 'n kwart van migrante werkers bedryf klein ondernemings, vergeleke met sowat 16% van Suid-Afrikaners. Spaza-winkels, straatverkopers, hersteldienste en informele kleinhandelondernemings ondersteun dikwels die plaaslike township-ekonomieë en verskaf soms werk aan Suid-Afrikaners self.

Terselfdertyd is spanning nie bloot verbeelding nie.

In oorvol stedelike gebiede ervaar lae-geskoolde Suid-Afrikaners wel werklike mededinging in sekere informele sektore. Loondruk kan voorkom in huishoudelike werksgeleenthede, konstruksie, sekuriteit en informele handel. Hierdie plaaslike druk voed wrewel, veral in 'n land waar amptelike werkloosheid onder die hoogste ter wêreld is. Maar ekonome voer aan dat migrasie self nie die hoofoorsaak van werkloosheid is nie. Strukturele ongelykheid, swak onderwysuitkomste, korrupsie, stadige ekonomiese groei en staatsmislukking bly veel groter drywers van ekonomiese ondergang.

Dieselfde kompleksiteit geld vir openbare dienste, veral gesondheidsorg. Buitelandse burgers plaas onteenseglik ekstra druk op Suid-Afrika se reeds oorbelaste gesondheidstelsel. Provinsies soos Gauteng meld oorvol hospitale, toenemende pasiëntgetalle en begrotingstekorte wat deels met migrante bevolkings verband hou.

Skaars Hulpbronne en Toegang

Volgens Suid-Afrika se Grondwet en die Nasionale Gesondheidswet het sowel gedokumenteerde as ongedokumenteerde migrante die reg op nood- en basiese gesondheidsorg. Gevolglik gebruik migrante klinieke, kraamsale en noodfasiliteite saam met plaaslike burgers.

Dit het 'n brandpunt vir xenofobiese woede geword, met voorvalle waar groepe probeer het om buitelanders toegang tot hospitale en klinieke te weier.

Gesondheidskenners beklemtoon egter deurgaans dat migrasie nie die hoofrede is waarom die stelsel in duie stort nie. Die dieper oorsake sluit chroniese onderbefondsing, korrupsie, swak administrasie, personeeltekorte en die enorme las van siektes soos MIV en tuberkulose in. Suid-Afrikaners self sukkel dikwels om funksionerende gesondheidsorg te bekom en dit beteken dat migrante 'n stelsel betree wat reeds ernstig onder druk verkeer.

Daar bestaan ook min geloofwaardige bewyse dat migrante verantwoordelik is vir 'n toename in misdaad op nasionale vlak, ten spyte van wydverspreide openbare persepsies wat buitelanders met misdaad verbind. Uiteindelik weerspieël die migrasiedebat in Suid-Afrika 'n veel groter krisis van bestuur en ongelykheid. Buitelandse burgers het hoogs sigbare simbole van ekonomiese frustrasie geword in 'n samelewing wat gebuk gaan onder werkloosheid, behuisingstekorte en vervalle infrastruktuur.

Maar die data toon dat migrante nie die ekonomiese reddingsboei is wat sommige aktiviste voorhou nie, nóg die eksistensiële bedreiging wat populistiese retoriek beskryf. Migrasie bring beide voordele én druk mee. Dit brei arbeidsmarkte uit, stimuleer entrepreneurskap en dra belasting by, maar verhoog terselfdertyd mededinging en plaas ekstra druk op swak plaaslike dienste waar beplanning en bestuur reeds misluk het.

Die werklike beleidsuitdaging vir Suid-Afrika is dus nie bloot deportasie of skuldtoewysing nie. Dit is of die staat 'n funksionerende migrasiestelsel kan bou wat beheer, dokumentasie, integrasie en ekonomiese beplanning kombineer terwyl dit die veel dieper strukturele probleme aanspreek wat sowel burgers as immigrante raak.

Nog artikels deur Jurie van der Walt:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Terwyl die uMkhonto weSizwe (MK)-party in 'n amptelike sin 'n gewone linkse party is, kan mens egter nie verby hul nasionalistiese aspirasies en steunbasis kyk om hulle te evalueer nie.

Nieteenstaande dat hulle nie KwaZulu-Natal (KZN) regeer nie, is hulle ná 2024 se algemene verkiesing gemaklik die grootste party in die provinsie. Hulle het bowendien groot getalle steun in oorwegend Zoeloesprekende gebiede in Mpumalanga en Gauteng ingepalm. En ondanks al hul disfunksie en binnegevegte is hulle opsluit nogtans vir die afsienbare toekoms (wat 'n plaaslike verkiesing insluit) 'n politieke faktor.

Die huidige vlaag van vreemdelingehaat het 'n soort episentrum in KZN. Zoeloes betoog en rand selfs migrante vanuit Afrika met sambokke aan in Durban en die Suidkus. Oudpres. Jacob Zuma se skoondogter Jacinda Ngobese-Zuma het die March and March-beweging teen onwettige immigrasie van stapel gestuur en MK is tans glo in gesprekke met hulle betrokke daaroor.

Zoeloe-nasionalisme en 'n Vae Wetsartikel

Die provinsie het 'n lang geskiedenis van separatisme en eiesoortigheid. Vanaf Shaka Zulu se stigting van die Zoeloe-koninkryk in 1810, het verskeie koninklikes en groot en klein politieke partye die provinsie se andersheid erken en selfs nagestreef.

Die IVP se tradisie is federatief terwyl kleiner streekspartye soos die Abantu Batho Congress vir sesessie agiteer. Wyle Koning Goodwill Zwelithini het etlike jare gelede gedreig om die provinsie af te stig weens die nasionale regering se planne met onteiening sonder vergoeding. Dit bly vir Zoeloes 'n netelige en teer saak dat hul tuiste in die Natalse kolonie en daarna deel van die unie en republiek van Suid-Afrika opgeneem is. Geen ernstige politieke beweging of party onder Zoeloes kan dit onbepaald misken of ignoreer nie.

Dis daarom vreemd dat MK derhalwe Artikel 235 van die Grondwet – wat met selfbeskikking van sekere groepe verband hou – wil afskaf. Dit is immers die sogenaamde selfbeskikking-klousule. Daar was tewens ’n teenreaksie – hoofsaaklik uit Afrikaner-geledere – oor MK se voorneme. Terwyl daar dus ’n huidige en historiese debat (geraas!) heers oor die wenslikheid van hierdie artikel, wil ek eerder fokus op wat die werklike nut en krag daarvan is. Afhangend daarvan, moet selfbeskikking-opsies ook oorweeg word.

Die betrokke artikel lui as volg:

“Die Suid-Afrikaanse bevolking as geheel se reg op selfbeskikking, soos in hierdie Grondwet vergestalt, belet nie, binne die raamwerk van dié reg, die erkenning nie van die konsep van die reg van enige gemeenskap wat ʼn gemeenskaplike kultuur- en taalerfenis deel, op selfbeskikking binne ʼn territoriale entiteit in die Republiek of op enige ander wyse, soos deur nasionale wetgewing bepaal.”

Dit is 'n vae en omslagtige bewoording vol skuiwergate en slaggate wat tydens die grondwetlike onderhandelinge van die 1990’s as sodanig geformuleer is om regse groepe te paai en mislei. Cyril Ramaphosa het vir Roelf Meyer op verskeie sake uitoorlê en bloot laat toegee, maar ek vermoed dat hulle wel gewillig saamgespan het om hierdie artikel beswaarlik meer as 'n ingewikkelde dooie letter te maak. Dit het ondertussen steeds 'n geloofsartikel vir menigte gebly, maar bloot 'n retoriese een wat selfbeskikking outomaties en verkeerdelik aan sesessie gelykstel en wat nog nie andersins regtens of polities getoets of uitgevoer is nie.

Prof. Deon Geldenhuys, emeritus-professor in politiek aan die Universiteit van Johannesburg en een van Suid-Afrika se voorste kenners van selfbeskikking, verklaar in 'n artikel in die Tydskrif vir Geesteswetenskappe in 2006 die volgende:

“Indien die destydse voorstanders van 'n Afrikanervolkstaat gedink het dat artikel 235 vir hulle die weg na volledige eksterne selfbeskikking baan, het hulle hul lelik misgis.

Selfs wat interne selfbeskikking betref, skep artikel 235 beperkte beweegruimte. Desondanks bied die Grondwet sowel die juridiese grondslag as die politieke ruimte vir selfbeskikking. Betekenisvolle territoriaal-gebaseerde selfbeskikking met die doel om die Afrikaanse taal en kultuur te beskerm en bevorder, vereis iets meer ambisieus as Orania maar minder radikaal as 'n Afrikaner-volkstaat.”

Dit is belangrik om hier tussen interne en eksterne selfbeskikking te onderskei om sodoende 'n konseptuele begrip aan die hand te doen. Interne selfbeskikking beteken in wese die reg op selfbeskikking binne 'n bestaande en erkende staat en sluit vele vorme daarvan in, maar nie sesessie nie. Dit is die mees algemene praktyk om diversiteit en multikulturalisme in heterogene samelewings te bestuur, soos beleid en wetgewing wat aspekte soos taal, onderwys en lewenswyse meer idiosinkraties en federatief binne bestaande state hanteer. Eksterne selfbeskikking is die reg van groepe mense (gewoonlik met gedeelde eienskappe) om vryelik hul eie politieke status in die globale gemeenskap te bepaal. Dit dien as regverdiging vir sesessie en is in die verlede grotendeels ten bate van en uitdruklik vir dekolonisering gebruik.

Juridiese Gewig

Jack Miller is leier van die Kaapse Onafhanklikheidsparty (CAPEXIT), wat hulle beywer vir “die strewe na onafhanklikheid vir minderheidsgroepe, inheems tot die Wes-Kaap, wie ’n gemeenskaplike taal en kultuur deel, verkrygbaar deur wetlike prosesse” soos voorgeskryf deur art. 235.

Hy voer in ’n onlangse stuk op Maroela Media na aanleiding van die jongste herrie oor hierdie artikel aan dat Suid-Afrika armer sal wees daarsonder. Hy is reg as hy aanvoer dat die verwydering daarvan een van die min bepalings wat die beginsel van gemeenskapsgebaseerde selfbeskikking uitdruklik erken, sal uitskakel. Die probleem is dat hy hierdie erkenning dan met enige noemenswaardige beregbare regte of tasbare politieke optrede verwar. Hy erken wel die volgende oor hierdie artikel: “Dit skep nie outomaties outonomie nie en skryf geen spesifieke uitkoms voor nie, maar skep bloot 'n grondwetlike opening onderhewig aan demokratiese prosesse en wetgewing.”

Outonomie as 'n vorm van interne selfbeskikking is egter nie die onafhanklikheid wat CAPEXIT voorstaan nie en die Wes-Kaap bevat nie slegs een groep met 'n gemeenskaplike taal en kultuur soos art. 235 voorskryf nie. Dit is slegs een van die probleme met die befaamde artikel.

Die uitdruklike verwysing daarin na selfbeskikking vir 'n groep met 'n gedeelde taal en kultuur op 'n territoriale grondslag is dermate vaag geformuleer dat dit, anders as spesifieke maar beperkte regte in die Handves van Menseregte in die Grondwet, geen spesifieke magte aan 'n groep toeken nie. Daar word niks bepaal oor interne selfbeskikkingsmetodes soos eie skole, vakbonde, beoefening van kultuur en dergelike maatreëls wat meer beregbaar is nie. Sesessie word ook gebiedend as opsie uitgeskakel deur die insluiting van “binne die raamwerk van dié reg”. Artikel 1 van die Grondwet en die Handves van Menseregte beklemtoon plegtig en prominent dat “die Republiek van Suid-Afrika is een, soewereine, demokratiese staat”. Dit smoor dus die reg op territoriale afskeiding in die kiem en dit sal interessant wees om te sien hoe 'n “konsep van die reg” – en nie 'n reg as sodanig nie – ooit gestalte in uiteindelike wetgewing beslag kry asook bereg en beding word.

Prof. Koos Malan, juris en kommentator, skryf insgelyks in 'n artikel getiteld “Die politiek van selfbeskikking: Selfbeskikking en die Grondwet” as volg:

“Die artikel is 'n magtigende bepaling, waaruit geen regstreekse regte vir gemeenskappe met 'n gemeenskaplike kultuur- en taalerfenis spruit nie. Dit kan dus nie regstreeks aangewend word om die soort selfbeskikkingsreg waarna daarin verwys word, af te dwing nie. Dit magtig egter wel die aanneem van nasionale wetgewing waardeur in konkrete terme uitdrukking aan hierdie reg gegee kan word. Selfbeskikking kragtens die bepaling verkry dus eers praktiese betekenis wanneer die wetgewing wat daarin in die vooruitsig gestel word, aangeneem is.”

Hy voer voorts aan dat anders as met verskeie ander bepalings in die Grondwet wat 'n duidelike verpligting op die regering lê om wetgewing aan te neem, bevat hierdie artikel egter nie só ’n plig nie:

“Al wat die bepaling wel doen, is om te sê dat selfbeskikking van kultuur- en taalgemeenskappe nie grondwetlik verbied word nie. Artikel 235 laat die regering derhalwe met 'n duidelike keuse om selfs wanneer die behoefte aan die reg op selfbeskikking deur 'n kultuur- en taalgemeenskap betuig word, steeds nie wetgewing te laat aanneem nie.”

Dit is dus 'n negatiewe eerder as positiewe (konsep van 'n) reg.

Quo vadis selfbeskikking?

Die reg op selfbeskikking is niks nuut nie. Die Volkebond en Verenigde Nasies het sterk daarop gefokus in die nadraai van die twee wêreldoorloë en dit in handveste en verbonde laat kodifiseer.

Art. 235 se taal en betekenis – soos trouens die Grondwet as sodanig – is 'n uitvloeisel van die internasionale reg. Dit is egter nie regte wat die afskeiding van nuwe state bepaal het nie want die internasionale reg bied geen uitdruklike reg daarvoor nie, maar politieke kragte (tesame met 'n gunstige sameloop van omstandighede) en geweld.

Ek het my doktorale studies onder Geldenhuys se leiding oor sesessie in post-koloniale Afrika voltooi. Daar was suksesvolle gevalle – soos Suid-Soedan en Eritrea – asook onsuksesvolle pogings, soos Katanga en Biafra. Somaliland binne Somalië is vandag nóg vis nóg vlees: 'n Redelike mate van interne selfbeskikking nadat hulle hulself in 1991 eensydig onafhanklik verklaar het, maar sonder betekenisvolle diplomatieke en internasionale status en dus ekonomiese en politieke voordele.

In al hierdie gevalle was daar egter burgeroorloë en grootskaalse geweld en lewensverlies betrokke. Soms het dit suksesvol geëindig, maar in meeste gevalle nié. Die mislukte pogings het buitendien uiters beperkte erkenning in Afrika en elders geniet en is redelik gou gefnuik. Die Afrika-Unie (AU) se stigtingsakte en ander besluite toon 'n sterk afkeur in afskeiding. Ondanks Afrika se kunsmatige koloniale grense, is sesessie hier steeds regsfeitlik onmoontlik en vind dit beslis nie deur verkiesings en regsweë plaas nie.

Hoewel dit uiters onwaarskynlik is dat daar ooit aan nasionale wetgewing kragtens Art. 235 beslag gegee sal word en of dit in welke geval betekenisvol sou wees, is ons egter nie goedsmoeds in Suid-Afrika aan ongebreidelde sentralistiese beheer onderworpe nie. Orania val straks nie in almal se smaak nie en is geensins 'n onafhanklike staat nie, maar dit is 'n wesenlike vorm van outonomie wat reeds die 1996-grondwet voorafgegaan het. Ditto die Ingonyama-trust in die noorde van KZN, wat in 1994 geskep is en deels die eertydse KwaZulu vervang het. Die Grondwet bied tewens bykomende afwentelingsmagte aan munisipaliteite, provinsies en gemeenskappe. Dit setel heelwat belangrike en nuttige magte in plaaslike en verspreide gemeenskappe. Ofskoon kulturele puriste hul neus vir landgoedere sal optrek, het menigte van hulle oorwegend funksioneel selfversorgend en minder staatsafhanklik geraak.

Nie een van hierdie oplossings is uiteraard volmaak nie en die Grondwet laat net soveel toe. Die enigste uitweg, kort van gewelddadige en onrealistiese wetlike sesessie, is om eerstens iets te bou en ontwikkel en dit 'n de facto werklikheid laat word – of die grondwet dit toelaat of nie. De jure erkenning en politieke onderhandelinge kan later volg indien dit hoegenaamd nodig is.

Dis wat Orania gedoen het. Daar kan nie oor niks selfbeskik word nie. Grootskaalse territoriale selfbeskikking vir 'n taal-en-kultuurgroep bied ook net ’n gedeeltelike oplossing. Wat van die mense wat nie na die beloofde land kan of wil trek nie? Wat van die ander mense wat daar bly? Gaan dit ekonomies haalbaar en aantreklik genoeg wees om soontoe te trek? Sal die bepaalde gemeenskap se taal- en kultuurbehoeftes wesenlik beter daar as elders bevredig word? Dit is vrae waarop daar selde sinvolle antwoorde gegee word. Die ander opsies is om bloot na 'n plek van jou keuse binne Suid-Afrika te trek. Iets wat jou ekonomiese, politieke, sosiale en kulturele behoeftes bevredig. Dis trouens wat reeds vir 'n geruime tyd gebeur. Of jou huidige dorp, stad en woongebied te verbeter en daar te skep wat jy begeer. Maar om op grondwetlike en ander regte soos art. 235 en verkiesings staat te maak vir iets so drasties soos sesessie – veral in Afrika – is oordrewe romanties.

Indien KZN ooit wegbreek, sal dit beslis nie ingevolge die reg en Grondwet gedoen word nie. MK is op stuk van sake openlik vyandig jeens die grondwetlike bedeling. Hou dit in gedagte wanneer daar weer ter wille van goedkoop publisiteit gestry word oor die behoud of afskaffing van hierdie grondwetlike artikel. Artikel 235 gaan nêrens nie, maar dit bring ons ook nêrens.

• Dr. Brink is ’n entrepreneur, sakekonsultant en ontleder van die Paarl

Nog artikels deur Eugene Brink:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Afgelope Maandag was dit presies vier weke dat inwoners in Uitenhage sonder water en elektrisiteit moes oorleef. Nie vier ure nie. Nie vier dae nie. Vier weke. 'n Volle maand.

Dit is ook nie 'n geïsoleerde voorval nie. Dit het deel geword van die nuwe normaal in groot dele van Uitenhage, Despatch en ander gemeenskappe aan die periferie van die Nelson Mandelabaai Metropool. Vir inwoners van hierdie dorpe is die werklikheid eenvoudig. Hulle betaal belasting en munisipale rekeninge, maar ontvang nie meer die basiese dienste waarop hulle grondwetlik geregtig is nie.

Die vraag wat nou gevra moet word, is nie meer of die metro-stelsel besig is om te misluk nie. Die vraag is eerder waarom gemeenskappe soos Uitenhage en Despatch nog nie die Howe genader het om hulle outonomie terug te eis nie.

Voor 1994 het Uitenhage en Despatch hulle eie munisipaliteite gehad. Hierdie dorpe was nie perfek nie, maar hulle was funksionele administratiewe sentrums met plaaslike aanspreeklikheid, plaaslike besluitneming en dienslewering wat grootliks gewerk het. Uitenhage was 'n sterk industriële sentrum. Volkswagen se aanleg en Goodyear Tyres het duisende werkgeleenthede geskep. Die dorp het 'n funksionele ekonomiese hart gehad. Strate is in stand gehou. Water- en elektrisiteitsinfrastruktuur het gewerk. Munisipale bestuur was nader aan die gemeenskap.

Despatch was bekend as 'n netjiese, stabiele dorp met relatief goeie munisipale administrasie. Besluite is geneem en raadslede was direk aanspreeklik teenoor die gemeenskap wat hulle bedien het.

Beloftes, beloftes…

Toe die Nelson Mandelabaai Metropool geskep is, was die belofte dat sentralisering beter dienslewering, groter ekonomiese integrasie en meer gelyke ontwikkeling sou bring. Die teenoorgestelde het egter in baie gebiede gebeur.

Vandag ervaar inwoners van Uitenhage en Despatch herhalende waterkrisisse, langdurige elektrisiteitsonderbrekings, vervalle paaie, swak rioolbestuur, stygende misdaad, groeiende werkloosheid, toenemende stedelike verval en stadige of afwesige reaksie op diensleweringsprobleme. Die probleem lê nie bloot by swak administrasie nie. Die probleem lê ook by die model van sentralisering self.

Wanneer groot metros geskep word, word mag gekonsentreer in n sentrale administrasie wat dikwels fokus op die stedelike kerngebiede ten koste van perifere dorpe. In Nelson Mandelabaai beteken dit dat groot dele van administratiewe en politieke fokus op Port Elizabeth gesentreer is, terwyl Uitenhage en Despatch al hoe meer gemarginaliseer word. Gemeenskappe verloor regstreekse beheer oor hulle eie begrotings, infrastruktuurprioriteite en plaaslike ontwikkeling. Die gevolg is dat inwoners fisies in 'n dorp woon, maar administratief deur 'n verre burokratiese stelsel regeer word wat min begrip het vir plaaslike realiteite.

Die Suid-Afrikaanse Grondwet bepaal in Artikel 152 dat plaaslike regering die volgende doelwitte moet nastreef, die voorsiening van demokratiese en verantwoordbare regering vir plaaslike gemeenskappe, die versekering van volhoubare dienslewering, die bevordering van sosiale en ekonomiese ontwikkeling, die bevordering van 'n veilige en gesonde omgewing en die aanmoediging van gemeenskapsbetrokkenheid.

Kan enige eerlike persoon vandag argumenteer dat hierdie doelwitte in groot dele van Uitenhage en Despatch bereik word? Wanneer inwoners vir weke sonder water en elektrisiteit sit, word dit meer as net 'n administratiewe probleem. Dit raak 'n grondwetlike probleem.

Artikel 27 van die Handves van Regte beskerm toegang tot voldoende water. Artikel 24 beskerm die reg op 'n omgewing wat nie skadelik vir gesondheid en welstand is nie. Artikel 195 vereis dat openbare administrasie doeltreffend, verantwoordbaar en ontwikkelingsgerig moet wees. Wanneer 'n metro stelselmatig versuim om hierdie basiese funksies uit te voer, ontstaan daar 'n sterk argument dat inwoners se grondwetlike regte geskend word. Die sentralisering van regeringsmagte binne metros skep ook 'n ernstige demokratiese probleem. Plaaslike gemeenskappe verloor betekenisvolle politieke invloed. Besluitneming skuif verder weg van die mense wat die gevolge van daardie besluite moet dra. Inwoners van Uitenhage en Despatch voel toenemend soos belastingbetalers sonder werklike plaaslike verteenwoordiging. Dit is presies waarom die tyd aangebreek het om die Howe te nader.

Die Regsargument ter Sprake

Die regsargument hoef nie noodwendig te wees dat metros op sigself ongrondwetlik is nie. Die fokus behoort eerder te wees op die praktiese en grondwetlike gevolge van oormatige sentralisering. Daar bestaan reeds grondwetlike beginsels wat gemeenskappe kan gebruik om die huidige stelsel uit te daag.

Een moontlike hofroete is om aan te voer dat die Nelson Mandelabaai Metropool sistematies versuim om sy grondwetlike verpligtinge teenoor perifere gemeenskappe na te kom. Nog 'n moontlike argument is dat die huidige metrostruktuur inwoners se reg op verantwoordbare en responsiewe plaaslike regering ondermyn.

Gemeenskappe kan ook vra dat die Hof ondersoek instel na die billike verspreiding van hulpbronne binne die metro, infrastruktuurverval in perifere dorpe, diskriminerende diensleweringspatrone, die verlies aan plaaslike demokratiese beheer en die grondwetlike implikasies van oormatige administratiewe sentralisering.

Daar is ook ruimte vir 'n groter konstitusionele argument oor subsidiariteit. Subsidiariteit is die beginsel dat besluite op die laagste moontlike vlak geneem moet word, so na as moontlik aan die gemeenskappe wat geraak word. Hoewel die woord nie prominent in die Suid-Afrikaanse Grondwet voorkom nie, leef die beginsel duidelik binne die idee van demokratiese plaaslike regering. Wanneer gemeenskappe honderde kilometers van besluitneming verwyder word, verloor plaaslike regering sy doel. Daar moet ook ernstig gekyk word na die moontlikheid van herafbakening.

Die Munisipale Afbakeningsraad het metros geskep. Daar is geen rede waarom gemeenskappe nie nou kan argumenteer dat sekere metrostrukture misluk het en heroorweeg moet word nie. As 'n administratiewe model nie funksioneer nie, behoort dit nie permanent beskerm te word bloot omdat dit polities gerieflik is nie.

Uitenhage en Despatch behoort die reg te hê om te argumenteer vir groter plaaslike outonomie, afwenteling van magte, onafhanklike plaaslike administrasie, eie infrastruktuurbestuur, groter beheer oor plaaslike begrotings en sterker plaaslike aanspreeklikheid. Dit gaan nie oor nostalgie vir die verlede nie. Dit gaan oor funksionele regering. Dit gaan oor gemeenskappe wat voel hulle word vergeet terwyl hulle belasting betaal vir dienste wat hulle nie ontvang nie. Dit gaan oor inwoners wat in die donker sit terwyl politieke leiers toesprake lewer oor transformasie en ontwikkeling.

Die waarheid is dat baie dorpe wat in metros opgeneem is, ekonomies en administratief agteruitgegaan het. Uitenhage en Despatch is nie alleen nie. Regoor Suid-Afrika bestaan daar soortgelyke frustrasie in gemeenskappe wat voel hulle het beheer oor hulle plaaslike toekoms verloor. Die model het in baie plekke 'n stelsel geskep waar sentralisering politieke mag konsentreer, maar plaaslike dienslewering verswak. Die howe bestaan juis om grondwetlike regte te beskerm wanneer politieke strukture misluk. Die tyd het aangebreek vir inwoners, burgerlike organisasies, sakelui en gemeenskapsleiers om ernstig te begin dink oor strategiese litigasie. Nie as 'n simboliese politieke daad nie, maar as 'n grondwetlike noodsaaklikheid.

Want wanneer gemeenskappe vir weke sonder water en elektrisiteit sit, terwyl plaaslike ekonomieë verval en infrastruktuur ineenstort, het die debat reeds verby akademiese teorie beweeg.

Dan gaan dit oor menswaardigheid. Dan gaan dit oor grondwetlike regte en dan gaan dit oor die fundamentele vraag of gemeenskappe soos Uitenhage en Despatch nog die reg het om hulle eie toekoms te bestuur.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die geval van Sisisi Tolashe, ons onlangs geskorsde en nou gewese minister van maatskaplike ontwikkeling – wat ondersoek is oor ernstige vergrype – het my genoop om te skryf oor die verskynsel waarna ek sal verwys as die “gewaande aandringing op slagofferskap en/of selfs martelaarskap” in die Suid-Afrikaanse konteks.

Vir diegene wat dit nie weet nie, Tolashe het na bewering twee luukse sportnutsvoertuie by die Chinese ambassade ontvang as skenkings ten bate van die ANC-vroueliga. Onse minister het dit toe egter goedgedink om die twee voertuie eerder aan haar kinders te skenk. Maar dit is nog nie die einde nie, want sy het na bewering ook haar huishulp, wat met belastinggeld betaal word, gedwing om die helfte van daardie staatssalaris aan haar dogter oor te betaal.

Wat was Tolashe se amptelike reaksie? Ontkenning, natuurlik. Maar ook slagofferskap: sy is kwansuis die slagoffer van 'n doelgerigte en volgehoue poging om die publiek te mislei en haar leierskap te ondermyn deur die verspreiding van vals en verwronge inligting.

Tolashe se verhaal klink ongelukkig al te bekend in die Suid-Afrikaanse konteks. Wanneer ’n ANC-kader uitgevang word weens bedrog, is die eerste linie van verdediging gewoonlik bewerings van die een of ander komplot wat daarop neerkom dat hy of sy slegs 'n slagoffer van iemand anders se mala fides was. Dikwels word die redes vir die slagofferskap baie ver in die verlede gesoek. Dit is nie ongehoord dat beweer word dat dit teruggevoer kan word na die tyd van Van Riebeeck, kolonialisme of apartheid nie.

Aversie vir Verantwoordbaarheid

Hoewel die beweerde bron van Tolashe se slagofferskap in hierdie geval “een van haar eie” is – naamlik ’n voormalige woordvoerder van die departement wat afgedank is en na bewering nou wraak neem – vat dit gewoonlik nie lank voordat die verre verlede se onregte opgehaal word nie. Laat ons maar net hoop dat die verre verlede nie ook weer in hierdie geval – al is dit net by implikasie – opgehaal sal word as 'n “ernstig bydraende faktor” wat die beweerde vergrype van die Minister behoort te verskoon, indien nie selfs te regverdig nie.

Ons kan nou aanbeweeg na die groter verhaal van gewaande slagofferskap weens die verre verlede, wat klaarblyklik nie 'n vervaldatum in Suid-Afrika het nie. Dit is bloot te gerieflik, óf as regstreekse en blatante verskoning vir vergrype, óf as gesuggereerde verskoning en/of regverdiging vir vergrype. As ons almal dit nie al so dikwels gehoor het nie, sou ek hier die talle gevalle kon aanhaal waar die onregte van die verlede gebruik is – en nog steeds gebruik word – om afwykende gedrag te regverdig.

Een van die mees klassieke gevalle wat herhaling werd is, was egter dié van Maite Nkoana-Mashabane, wat van 2009 tot 2018 as Suid-Afrika se Minister van Internasionale Betrekkinge en Samewerking gedien het.

'n Onderhoud met die agbare Minister is deur Jane Dutton, 'n joernalis wat in Suid-Afrika gebore is, op die Al Jazeera English-kanaal in laat Mei 2016 uitgesaai. Die Minister het geweier om regstreekse vrae oor die destydse politieke klimaat te beantwoord, wat groot verleentheid onder Suid-Afrikaners veroorsaak het. Om alles te kroon, het Nkoana-Mashabane die gesprek toe herlei na haar eie grootwordjare onder apartheid. Sy het vir Dutton gesê: “Sekerlik is ek en jy in dieselfde ouderdomsgroep, maar jy het nog nooit 'n waterkan op jou kop gedra nie. Ek het, toe ek 10 jaar oud was... Ek het 'n gat hier in my kop van ’n waterkan dra.” Sy het na die bokant van haar kop gewys terwyl sy die bewering gemaak het, en dit as 'n analogie gebruik om die swaarkry wat sy verduur het, te kontrasteer met die ervaring van die onderhoudvoerder.

Kritici het regverdiglik gevoel sy gebruik haar persoonlike geskiedenis om aandag af te lei van die ernstige kontemporêre kwessies in die land.

Soos reeds gesê, daar is 'n berg ander soortgelyke gevalle, ook baie kontemporêres, waarmee ek nie die lesers gaan verveel nie, want ons almal is al te bewus daarvan. Daar is egter 'n bykanse psigose te bespeur, waarna ek verwys as “gewaande aandringing op slagofferskap en/of selfs martelaarskap”.

Werklike teenoor Opportunistiese trauma-beweringe

Dit gesê, daar is beslis baie gevalle waar werklike slagofferstatus wel bestaan weens die trauma wat onder apartheid beleef is. Dit is nie na daardie gevalle wat ek verwys nie, maar na die geveinsde bewapening daarvan ten einde ontoerekeningsvatbaarheid te kan pleit.

Of om omgekeerde diskriminasie en selfs blatante rassisme daarmee te probeer regverdig. Of om duidelike misdadigheid en korrupsie daarmee te probeer toesmeer en af te maak as “geregverdig”. Dit is ook die ou “two wrongs make a right”-redenasie: dit is nou blykbaar “reg” om 'n verkeerde daad wat onder apartheid gepleeg is, te mag herhaal, want dan kanselleer die historiese verkeerde optrede die huidige verkeerde optrede uit. Of die geykte regverdiging vir vergrype wat verskoon word met woorde soos “dit is nou ons tyd om te eet”.

Sonder twyfel impliseer die mislukte ANC ook keer op keer dat redes vir hul mislukkings nie by hulself gesoek moet word nie. Onthou die lesers die bykans lagwekkende geleenthede waartydens ANC-leiers saam met die werklike slagoffers van die einste ANC se gebrek aan dienslewering gaan betoog het? Om teen jou eie gebreke te betoog, in plaas daarvan om die gebreke daadwerklik aan te spreek, kan myns insiens beslis as psigotiese optrede of gedrag beskou word.

Oorskakeling na agentskap – dit wil sê om van 'n passiewe slagoffermentaliteit na 'n aktiewe boueridentiteit te beweeg – word juis deur kenners gesien as een van die belangrike metodes om van kronies beleefde slagofferskap weg te beweeg en die lokus van beheer binne jouself te vestig, in plaas van buite jouself, by “die ander”. Dink net hoe die toepassing van korrekte ekonomiese en ander beleide, wat oor 32 jaar 'n bewese suksesvolle Suid-Afrika tot gevolg kon gehad het, die geregverdigde traumas sou kon versag het. Dit is nie wensdenkery nie, want dit is in Duitsland se geval na die Tweede Wêreldoorlog bewys as 'n effektiewe kuur vir diepe trauma: werklike heropbou en ontwikkeling, sonder om aan die verlede vas te klou en “bewusteloosheid” te pleit.

Die ontsaglik getraumatiseerde Jode het ook ná die Holocaust hulself opgehef deur 'n magtige staat in Israel uit niks uit op te bou.

Daar sal natuurlik verwys word na beide genoemde gevalle se eksterne hulp, maar dit is mos nie asof Suid-Afrika nie die wêreld agter hom gehad het in die beginjare ná 1994, en lank daarna, nie. Daardie morele ondersteuning en daadwerklike finansiële bystand deur baie wêreldlande is egter skandelik verkwis deur middel van korrupsie en gebrekkige ontwikkelingsimplementering. Laasgenoemde, naamlik gebrekkige ontwikkelingsimplementering, het dikwels plaasgevind omdat bekwame hulp uit die ou bedeling doelbewus gemarginaliseer is of heeltemal uit die ontwikkelingsektore uitgewerk is. Dit het gebeur ten spyte daarvan dat baie bekwame amptenare en ander professionele beroepslui uit die ou bedeling geensins 'n bedreiging vir die nuwe regime ingehou het nie. Hulle moes egter plek maak vir “boeties en sussies” met ander pigmentasie, ongeag of hulle opgewasse was vir hul take of nie. Dit op sigself het Suid-Afrika ook 'n geweldige terugslag op ontwikkelingsterrein toegedien.

Dit hoef nie eens gesê te word dat oorgange baie oordeelkundig bestuur moet word nie. Ervaring neem baie jare om verwerf en opgebou te word. Jy faseer dus nie een dispensasie bloot met oorhaastigheid uit en vervang dit met die nuwe dispensasie se “gewenstes” nie. Dis die soort dwaasheid wat volg op revolusionêre verandering, met tragiese gevolge wat oorbekend is aan ons. Die Russiese Rewolusie en die swaarkry-gevolge daarvan is waarskynlik die bekendste voorbeeld, maar daar is nog meer voorbeelde.

Komplekse Stelsels verg Komplekse Kompromie

In ons geval in Suid-Afrika was ons oorgang nie die gevolg van 'n rewolusie nie. Dit was 'n vreedsaam onderhandelde oorgang. Maar natuurlik kon die Kamerade, met hul ouderwetse en uitgediende Sowjet-ideologieë, toe nie wag om “revolusionêr” op te tree deur hul oorhaastige vervangingsbeleid nie.

Wat onder andere as gevolg daarvan vernietig is, word na verwys as “institusionele geheue”. Dis daardie poel van meestal “onsigbare” ervaring, kennis en implementeringsvaardighede wat oor baie jare binne 'n bepaalde werkerspoel of instelling as geheel opgebou word. Daardie elemente werk oor tyd in simbiose saam om uitsonderlike effektiwiteit moontlik te maak. Dis ook bekend as sogenaamde sinergie, wat postuleer en bewys dat die totaal van byvoorbeeld ’n stelsel groter kan wees as die som van al die mindere dele daarvan gesamentlik.

As een van die min “bevoorregtes” wat ná die oorgang van 1994 as Afrikaner in 'n senior posisie in die ANC-administrasie aangestel is, ten spyte van my politieke neutraliteit en status as nie-ANC-kader, kan ek eerstehands getuig hoe die ANC die land ontwikkelingskade aangedoen het deur ervaring en bekwaamheid uit te werp ten gunste van baantjies vir boeties en sussies, ongeag die vermoëns van die plaasvervangers. Ek kan ook persoonlik getuig van die uiters professionele staatsamptenare en werknemers in staatsondernemings uit die ou bedeling, wat weens hul professionele en bekwame werksetiek nie 'n oomblik se gevaar vir die nuwe regering ingehou het nie, maar steeds uit die stelsel uitgewerk is. Nes ek, het hulle ook omrede hul liefde vir die land nie geskroom om die nuwe regering tot diens te wees om landsontwil nie.

Dis juis 'n kenmerk van ware professionaliteit om persoonlike voorkeure en sydighede op die agtergrond te skuif ten einde werksdoelwitte te bereik. Dokters hoef nie hul pasiënte se ideologiese ingesteldhede te deel ten einde hulle op professionele wyse te behandel nie. Dit geld ook vir ander professies, onder meer professionele staatsamptenare. Ek het vele uiters bekwame en professionele staatsamptenare uit die ou bedeling geken en met hulle saamgewerk, veral tydens die oorgang van die ou bedeling na die nuwe toe. Dit het my hart gebreek, om ons land se onthalwe, om te sien hoe die meeste van hulle maar net nie aanvaarbaar was vir die Kamerade nie, weens redes van velkleur en die dikwels ongegronde verskoning dat hulle “ongetransformeerd” was; 'n skynbaar onskuldige etikettering wat egter gewoonlik beteken het dat hulle in die Kamerade se pad sou staan om al wat 'n reël is te oortree, meestal ten einde onverdiende persoonlike rykdom te bekom – ten koste van die belastingbetalers.

In soverre slagofferskap dus wel in die Suid-Afrikaanse konteks waargeneem kan word, is baie se sogenaamde slagofferskap egter bloot van selfopgelegde en selfveroorsaakte aard. Dit kom neer op minagting van diegene wat wel legitieme slagoffers is, maar nie net om historiese redes nie: hulle is slagoffers van beide geskiedkundige ongeregtighede en ongeregtighede gepleeg in die post-1994-era deur die nuwe politieke meesters en hul klein sirkel van bevoorregte en onregmatig bevoordeelde meelopers.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In 'n vorige artikel is uiteengesit hoe die Suid-Afrikaanse regering toenemend sy mag gebruik om 'n enkele kurrikulum vir alle leerders voor te skryf. Een kurrikulum vir publieke skole, onafhanklike skole en selfs tuisonderwys.

Soos die kurrikulum tydens apartheid gebruik is om die staatsideologie te bevorder, word dit ook gedoen na apartheid, ondanks die Witskrif vir onderwys van 1995 wat die bedoeling uitgespreek het om diversiteit in kurrikula te bevorder. Met die publikasie van voorgestelde veranderings aan die geskiedenis leerplan in 2026 het meer mense bewus geraak van hoe staatsbeheer oor kurrikulum gebruik kan word om bepaalde ideologiese raamwerke te bevorder.

Hoewel daar sedert die vroeë 2000’s verset teen staatsbeheer oor kurrikulum was, was dié verset dikwels swak en gefragmenteer. Hierdie artikel analiseer die redes daarvoor, met spesifieke fokus op Afrikaanse onderwys, maar ook op die breër onderwyslandskap.

Die SA Onderwyslandskap

Die Skolewet erken tans slegs drie onderwysvorme naamlik publieke skole, onafhanklike skole en tuisonderwys. Oor die afgelope dekades het nuwe onderwysvorme soos aanlynskole, leersentrums en tutorsentrums egter toenemend prominent geword. Hierdie vorme word nie deur die Skolewet erken nie.

Die meeste Afrikaanse onderwys word steeds deur publieke skole verskaf. Na raming is daar ongeveer 300 000 tot 500 000 leerders in Afrikaanse enkelmedium publieke skole. Baie van hierdie skole se beheerliggame handhaaf gehalte Afrikaanse onderwys en Christelike waardes deur hulle magte te gebruik om taal- en toelatingsbeleid te bepaal. Die BELA-wet teiken egter hierdie skole deur die magte van beheerliggame in te perk wat hulle vermoë om hul karakter te behou, bedreig.

Ouers vir wie Christelike en/of Afrikaanse onderwys belangrik is, kies dikwels onafhanklike skole. Die swaar las van regulatoriese voldoening maak dit egter dikwels duur om sulke skole op te rig en te bedryf. So 'n skool moet aan munisipale bywette voldoen om reg gesoneer te wees, by die provinsie registreer en by Umalusi geakkrediteer word. Die BELA Wet verskerp hierdie oorregulasie verder deur die straf vir die bedryf van 'n ongeregistreerde skool tot een jaar tronkstraf te verhoog.

Selfs wanneer 'n skool geregistreer is, kan owerhede die registrasie maklik terugtrek as die skool in onguns beland by die politieke maghebbers. 'n Bekende voorbeeld is die Curro Roodeplaat skool, wat in 2015 met deregistrasie gedreig is na 'n gerug oor beweerde rassisme versprei is. Selektiewe afdwinging van oorregulering maak onafhanklike skole kwesbaar.

Bedreigde Tuisonderwys

Tuisonderwys, waar ouers self verantwoordelikheid neem vir die onderrig van hulle kinders, is een van die vinnigste groeiende onderwysvorme in Suid-Afrika. Onlangse navorsing toon dat daar ongeveer 300 000 tuisleerders in Suid-Afrika is, waarvan 48,5% se huistaal Afrikaans is. Afrikaanse tuisleerders vorm dus 'n beduidende deel van die breër Afrikaanse onderwyslandskap.

Die BELA-wet bedreig hierdie onderwysvorm deur universele registrasie af te dwing, gekoppel aan vereistes oor kurrikulum en assessering. Ouers wat nie voldoen nie, kan krimineel vervolg word. Dit beperk tuisonderwys verder tot “hoofsaaklik in die omgewing van die leerder se tuiste” en ouers mag tutors, ander ouers of familie slegs gebruik vir “spesifieke areas van die kurrikulum wat die leerder volg”. So word tuisonderwys in effek omskep in staatsgoedgekeurde onderwys tuis, met ouers wat self die koste en verantwoordelikheid dra.

Leersentrums word dikwels deur oud-onderwysers of entrepreneurs bedryf, meestal op bestaande residensiële eiendomme. Omdat sulke sentrums onderrig kan aanpas by die behoeftes van individuele leerders, is dit veral geskik vir kinders met spesiale behoeftes of kinders wat nie goed in groot skoolomgewings funksioneer nie. Weens streng en onbuigsame regulatoriese vereistes sukkel baie van hierdie sentrums om as onafhanklike skole te registreer.

Aanlynskole bied weer onderrig via die internet aan, insluitend leermateriaal, interaktiewe lesse, assessering en individuele ondersteuning. Vir baie gesinne maak dit buigsame gehalte-onderwys meer toeganklik.

Tog funksioneer leersentrums en aanlynskole in 'n regulatoriese niemandsland.

Leerders, in skole en tuisonderwys, maak gereeld gebruik van tutors, wat individuele onderrig verskaf om leerders te help om by die kurrikulum te bly, hetsy fisies of aanlyn. Sommige tuisskoolouers gebruik tutors nie net vir ekstra hulp nie, maar vir die volledige kurrikulum. In gevalle waar leerders nie in skole geplaas kan word nie, bied tutorsentrums aan desperate ouers 'n oplossing om onderwys aan hulle kinders te verskaf. Veral waar oorvol klasse en krimpende skoolbegrotings die geval is, word tutors al hoe noodsaakliker. Die BELA-wet beperk egter beide die hoeveelheid onderrig wat tutors mag gee en die plek waar hulle dit mag aanbied.

Verskeie tendense beïnvloed die dinamiek in die onderwyslandskap. Eerstens is die aantal leerders uit middelklasgesinne wat vir onderwys kan betaal besig om te krimp, alhoewel die totale leerlingtal steeds groei. Die fertiliteit van middelklasgesinne is al vir dekades onder die vervangingsyfer van 2,1 kinders per vrou. Volgens navorsing van Solidariteit is die fertiliteit van Afrikaners ongeveer 1,6. Selfs die fertiliteit van die totale bevolking is byna by die vervangingsyfer. Aan die ander kant groei die aantal leerders wat nie kan betaal vir onderwys nie, en selfs afhanklik is van die skool om kos te voorsien.

Hoër-kwintiel publieke skole en onafhanklike skole kompeteer toenemend vir hierdie krimpende poel leerders uit middelklasgesinne. Dit word vererger omdat baie van sulke gesinne emigreer. Verder kies baie Afrikaanse ouers vir Engelse skole, omdat hulle hul kinders wil voorberei om in die buiteland te gaan werk. Tweedens het die staat vir dekades nagelaat om genoegsame publieke skole te bou om tred te hou met die groeiende leerdertal. In April 2026 het Lebogang Maile van die Gautengse Onderwysdepartement publiek erken dat daar 'n tekort van 200 skole in die provinsie is, terwyl daar slegs 7 nuwe skole per jaar gebou kan word. Dit het veroorsaak dat klasgrotes konstant gegroei het en kwaliteit van onderwys in publieke skole gedaal het. Slegs in hoër-kwintiel publieke skole waar ouers finansieel bydra kan kwaliteit gehandhaaf word.

Derdens word die tekorte in skole deur verstedeliking vererger. Die hoeveelheid leerders in provinsies soos Gauteng en die Weskaap het bogemiddeld gegroei, terwyl leerders in meer plattelandse provinsies afneem, wat die voortbestaan van kleiner plattelandse skole bedreig.

Vierdens trek Suid-Afrika se ekonomie swaar en sy belastingbasis is besig om te krimp. Om die begroting te laat klop het die staat vir dekades meer skuld aangegaan, en die rente op hierdie skuld raak nou 'n noemenswaardige deel van die begroting. Terwyl onderwys altyd een van die grootste items op die begroting was, plaas die kleiner belastingbasis en hoër rentes nou druk op onderwysbegrotings. In 2024 het die Weskaapse onderwysdepartement meer as 2400 onderwysers afgelê as gevolg van 'n R3.8B tekort oor drie jaar. In 2026 het die Gauteng Departement subsidies aan Kwintiel 5 skole gesny as gevolg van 'n R444M tekort. In die Ooskaap het die onderwysdepartement gereeld nagelaat om onderwysers te betaal en selfs sekere skole gesluit.

Spannings tussen onderwysvorme

Bogenoemde tendense veroorsaak spannings tussen die verskillende onderwysvorme.

Onderwys word dikwels as 'n kollektiewe verantwoordelikheid van ouers gesien. Sommige kerke sien dit as 'n gemeenskaplike verantwoordelikheid van kerklidmate en stig onafhanklike skole vir hulle lidmate. Ander sien dit weer as 'n kollektiewe verantwoordelikheid van 'n kultuurgemeenskap en gebruik beheerliggame om die karakter en kwaliteit van publieke skole vir hulle gemeenskap te bewaar. Sulke gemeenskappe belê miljoene rande in die fasiliteite van sulke skole. As gesinne in sulke gemeenskappe kies vir tuisonderwys of informele sentrums, word dit dikwels gesien as 'n ontwyking van die kollektiewe verantwoordelikheid wat die res van die ouers met 'n swaarder las laat. Veral in plattelandse gebiede waar die voortbestaan van die skool bedreig kan word as slegs 'n klein aantal leerders die skool verlaat, kan dit groot spanning veroorsaak.

Onderwyservakbonde is dikwels negatief oor leersentrums, aanlynskole en tuisonderwys, aangesien dit tradisionele onderwysposte bedreig. Veral in 'n omgewing waar onderwysbegrotings onder druk is. Vir geregistreerde onderwysers wat jare lank gestudeer het oor hoe om kinders te onderrig, is dit ook 'n teer punt as enige ouer dit sommer tuis kan doen.

Oorvol goeie publieke skole, veral in die Weskaap en Gauteng is dikwels negatief teenoor tuisleerders of leerders van informele sentrums, wat probeer terugkeer na publieke skole. Daar bestaan 'n vrees dat hierdie leerders nie op standaard is nie, en dat hulle toelating die skool se slaagsyfer negatief kan beïnvloed.

Fragmentasie in die onderwys

Afrikaanse skole se regte word reeds deur invloedryke organisasies soos Afriforum en Fedsas beskerm. Daarom is die noodsaak vir samewerking met ander onderwysvorme nie altyd vir hulle onmiddellik sigbaar nie. Alhoewel alternatiewe onderwysvorme nie beskerming geniet van soortgelyke organisasies nie sal hierdie onderwysvorme bly groei, aangesien die skoolstelsel toenemend minder relevant word vir 'n wêreld wat vinnig verander.

Die BELA-wet kan gelees word as 'n poging van 'n falende staat om deur swaarder strawwe vrees te skep sodat skole en ouers hulle vrywillig onder staatsbeheer plaas, ten spyte van beperkte administratiewe kapasiteit om die wet af te dwing.

Terwyl Afrikaanse skole hulle teen toenemende staatsbeheer verset funksioneer alternatiewe onderwysvorme toenemend onafhanklik van die staat se praktiese beheer, selfs al bestaan daar formeel regulatoriese beperkings. Die grootste bedreiging vir alternatiewe onderwysvorme is nie vervolging self nie, maar die vrees vir vervolging wat in die praktyk selde plaasvind.

Soos onderwysers aftree en nie vervang word nie, soos begrotings krimp, soos skole minder word, sal altenatiewe onderwysvorme groei en staatsbeheer oor onderwys afneem. Teen die tyd dat beleid aangepas word, sal groot dele van die alternatiewe onderwyslandskap reeds onafhanklik van die bestaande model ontwikkel het.

Nog artikels deur Bouwe van der Eems:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die film The Devil Wears Prada 2 illustreer op oortuigende wyse dat die hedendaagse modebedryf binne 'n mediakonteks funksioneer wat fundamenteel deur sosiale platforms herstruktureer is.

Waar mode-inligting tradisioneel deur gedrukte tydskrifte, redakteurs en gevestigde modehuise gefilter en gereguleer is, het digitale platforms toenemend die primêre ruimtes geword waar tendense ontstaan, versprei en gevolg word. Hierdie verskuiwing impliseer nie net die versnelling in die tempo van modekommunikasie nie, maar ook 'n herstrukturering van gesagstrukture wat bepaal wat nou as nuuswaardig of stylvol gesien kan word.

Die film The Devil Wears Prada (2006) bied 'n kulturele metafoor vir die era van gedrukte mode-gesag. Die karakter Miranda Priestly, gespeel deur Meryl Streep, verteenwoordig 'n stelsel waarin mode onder 'n streng hiërargie beheer word deur tydskrifredakteurs en modehuise wat as poortwagters optree. In hierdie model beweeg tendense stadig van die loopplank na tydskrifte en uiteindelik na massamark-klere. Die cerulean sweater-monoloog illustreer hoe selfs alledaagse klere deel van 'n lang, beheerde ketting van estetiese invloed is.

Mode deur baie lense

Gedrukte mode-tydskrifte soos Vogue, Vanity Fair en Harper’s Bazaar het aanvanklik hierdie funksie as kulturele gesagsfigure vervul deur nie net te bepaal wat mense dra nie, maar ook hoe mode as 'n kulturele en sosiale praktyk verstaan word. Hierdie tydskrifte was stadig, gesofistikeerd en redaksioneel gefilter, met beperkte uitgawe-siklusse wat die tempo van mode bepaal het.

Die opkoms van sosiale media het egter hierdie stelsel die afgelope 20 jaar ontwrig en in The Devil Wears Prada 2 (2026) word dit duidelik raakgesien. Navorsing toon dat gedrukte mode-tydskrifte wêreldwyd 'n bestendige afname in sirkulasie ervaar, terwyl die toename in digitale uitgawes en aanlyn platforms drasties verhoog, wat die afname in druk-siklusse deels kompenseer maar nie omkeer nie. Hierdie verskuiwing is nie net 'n verandering in formaat nie, maar 'n fundamentele herdefiniëring van hoe mode-inhoud toegepas word.

Tradisionele tydskrifte verloor hul funksie as primêre trendsetters oftewel giergewers, omdat sosiale media platforms soos Instagram en TikTok dadelike toegang tot mode-inhoud teen bekostigbare pryse kan aanbied. Waar 'n tydskrif vroeër maande vooruit beplan is, kan 'n TikTok-video 'n globale tendens binne ure skep. Hierdie verskuiwing het die ekonomiese model van gedrukte media ook beïnvloed, aangesien advertensiebegrotings toenemend na digitale platforms en smaakmakers beweeg, eerder as gedrukte publikasies

Alhoewel gedrukte mode-tydskrifte nie verdwyn het nie, het hul rol verander. In plaas daarvan om massa-inligting te lewer, beweeg baie publikasies na 'n premium of versamelbare model. Uitgawes word nou minder gereeld gepubliseer, maar met groter klem op estetiese gehalte en kulturele waarde. Hierdie herposisionering is deels 'n reaksie op die oorvloed en snelheid van digitale inhoud, wat die unieke waarde van fisiese tydskrifte as tasbare kultuurprodukte versterk.

Terselfdertyd het sekere tydskrifte ook digitale strategieë geïntegreer om relevant te bly. Hulle funksioneer nou as multimediaplatforms eerder as net drukpublikasies. Gevolglik funksioneer hulle toenemend as multimediale platforms eerder as uitsluitlik gedrukte publikasies. Hierdie transformasie impliseer egter dat die tradisionele funksie van gedrukte modepublikasies as finale gesagsinstansies in modebedeling beduidend afgeneem het.

Mikro-tendense en die Verbrokkeling van Estetiese Eenheid in mode

In die hedendaagse digitale landskap volg mode nie meer 'n hiërargiese benadering nie, maar eerder 'n netwerkgedrewe stelsel waarin gebruikers, smaakmakers en algoritmes gesamentlik bepaal watter tendense sigbaar en relevant word. Sosiale media het mode verander in 'n vorm van visuele kommunikasie wat voortdurend herinterpreteer word. Gebruikers is nie meer passiewe lesers van tydskrifte nie, maar aktiewe deelnemers wat inhoud skep, deel en verwerk.

Hierdie verandering impliseer dus dat mode toenemend meer demokraties geword het, maar terselfdertyd ook in 'n groter mate besig is om te verbrokkel. In plaas van een dominante estetiese rigting, bestaan daar nou duisende mikro-tendense wat gelyktydig floreer. Die spoed en volume van inhoud beteken dat tradisionele redaksionele filters nie meer die primêre rol speel nie en dat algoritmes en gebruikersbetrokkenheid nou die relevansie en sigbaarheid daarvan bepaal.

Gebuiker-gemaakte Estetika

In Suid-Afrika illustreer die onlangse TikTok-tendens “Kyk wat doen 'n blazer” hoe globale digitale modekultuur plaaslik aangepas word. Hierdie tendens het ontstaan uit eenvoudige inhoud wat die transformerende effek van 'n blazer beklemtoon, maar het vinnig ontwikkel tot 'n breër kulturele taal van styl en selfuitdrukking.

Die belang van hierdie tendens lê daarin dat dit toon hoe mode-inhoud nie meer van internasionale modehuise of tydskrifte afhanklik is nie. Plaaslike gebruikers skep self estetiese betekenis deur kort-video’s en digitale narratiewe op sosiale media te deel. Handelsmerke en individue gebruik hierdie tipe inhoud om identiteit, humor en bemarking te kombineer, wat wys hoe sosiale media 'n ruimte van aktiewe kulturele produksie geword het.

Die sentrale kentering in die modebedryf is die verskuiwing van media-gesag van institusionele beheer na algoritmiese en deelnemende netwerke. Waar tydskrifte soos Vogue vroeër bepaal het wat relevant is, word sigbaarheid vandag deur interaksie, deelbaarheid en platformlogika bepaal. Selfs gevestigde publikasies moet nou meeding met individuele inhoudskeppers wat dikwels 'n groter invloed op die teikenmarkte het.

Hierdie nuwe model het beide voordele en uitdagings. Aan die een kant is mode meer toeganklik en inklusief; aan die ander kant is dit meer kortstondig en beïnvloed deur digitale aandagsekonomieë wat vinnige verbruik bo diepgaande kulturele analise prioritiseer.

Die verhouding tussen sosiale media en gedrukte mode-tydskrifte weerspieël 'n breër verskuiwing in globale mediakultuur, waarin tradisionele vorme van mediagesag toenemend herstruktureer word. The Devil Wears Prada funksioneer as 'n simboliese voorstelling van 'n era gekenmerk deur gesentraliseerde, redaksioneel-gedrewe modegesag, terwyl die hedendaagse digitale landskap eerder gekenmerk word deur netwerkgedrewe, algoritmiese en gebruiker-gegenereerde mode-narratiewe. Gedrukte mode-tydskrifte het nie verdwyn nie, maar word eerder as 'n kulturele tydsdokument gesien en nie as die primêre drywers van tendense nie. Binne hierdie nuwe ekosisteem word mode nie meer as gepubliseerde inhoud gesien nie, maar eerder as 'n dinamiese proses wat voortdurend binne digitale ruimtes geskep, herskep en herinterpreteer word. Hierdie ontwikkeling laat die vraag ontstaan of individue in die toekoms steeds sal poog om tred te hou met vinnig veranderende tendense, en of persoonlike styl eerder sal verskuif na 'n meer outonome uitdrukking van individuele voorkeur.

Daar is natuurlik ook 'n duidelike onderskeid tussen mode en tendense, maar dit is 'n storie vir 'n ander dag. Soos die bekende karakter Miranda Priestly sou sê: “That’s all.”

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die groot politieke vraag van die volgende paar jaar is waarheen gaan MK se steun gaan wanneer die party uiteindelik begin ineenstort. Die geskiedenis van Suid-Afrikaanse politiek wys dat partye wat gebou word rondom protes, persoonlike lojaliteit en een dominante figuur selde lank hou.

Al veroorsaak sulke partye dikwels groot opskuddings, hou hulle dikwels nie lank nie. Sonder strukture, interne dissipline, opvolgplanne en 'n geloofwaardige plaaslike grondslag, word hulle uiteindelik gevange gehou deur dieselfde krag wat hulle geskep het, naamlik die kultusfiguur. MK is nie werklik 'n gewone volhoubare politieke party nie. Dit is 'n protesstem en 'n voertuig vir woede teen die ANC, teen Cyril Ramaphosa, teen die RNE, teen die huidige orde en teen die gevoel dat die bevrydingsbelofte nie nagekom word nie. Maar dit is nie 'n gevestigde party met 'n diep, onafhanklike organisasiekultuur wat nodig is vir volhoubare partypolitiek nie.

Maar die party se verkiesingsuitslag in 2024 was merkwaardig. Nasionaal het MK 58 setels in die Nasionale Vergadering gewen en die EFF verbygesteek as die derde grootste party in die land. In KwaZulu-Natal het MK die grootste party geword met sowat 45% van die stemme, byna soveel steun as die IVP, ANC en DA saam. Dit was dus nie 'n klein protessein nie.

Talle kommentators maak wel nou die fout om MK se steun as 'n nuwe permanente blok te beskou. MK se kiesers is nie almal “MK-mense” nie. MK se steun bestaan uit Zoeloe-nasionaliste, anti-ANC-aktiviste, Zuma-lojaliste, anti-Ramaphosa-kiesers (dis nie dieselfde as anti-ANC nie), gefrustreerde oud-ANC-kiesers, radikale protesstemme en gewone heel gematigde Suid-Afrikaners wat bloot teen die huidige orde wou stem.

Dit beteken dat MK se stemme waarskynlik nie eendag netjies as 'n pakket na 'n enkele ander party sal beweeg nie. Hulle gaan versplinter. En Suid-Afrika het hierdie storie al voorheen gesien.

Hoop vir MK is 'n Cope

Die mees ooglopende voorbeeld is COPE. Toe die Congress of the People in 2008 uit die ANC se interne skeuring gebore is, het dit vir 'n oomblik gelyk asof Suid-Afrika 'n nuwe groot opposisieparty sou kry. COPE het senior ANC-figure gelok. Dit het die taal van grondwetlikheid, interne demokrasie en anti-Zuma-politiek gepraat. En in 2009 het COPE meer as 7% van die nasionale stem gekry en 30 setels in die Parlement gewen. Vir 'n splinternuwe party was dit ’n buitengewone prestasie.

Maar toe kom die werklikheid van politiek. Dis een ding om teen die ANC ideologies en in meningsblaaie te baklei, maar dit is iets anders om 'n politieke party op die been te bring wat doeltreffend en wyd aan verkiesings deelneem. COPE moes 'n identiteit bou wat groter is as die oomblik waaruit dit gebore is maar dit kon nie. Net vyf jaar later in 2014 was COPE gereduseer tot drie setels. Daarna het dit verder gekrimp tot byna politieke onsigbaarheid, en vandag het hierdie party geen parlementêre verteenwoordiging nie.

'n Party kan dus uit 'n enorme nasionale breuk gebore word en steeds binne 'n dekade feitlik verdwyn.

Anders as COPE het die EFF wel langer gehou. Dit het 'n duideliker ideologie, 'n sterker visuele identiteit, 'n energieke jeugbasis en 'n meer militante politieke styl opgebou. Vir 'n tyd het dit selfs gelyk asof die EFF dalk die uitsondering op die reël sou wees: 'n protesparty wat mettertyd 'n volwaardige en noemenswaardige politieke party word.

Die EFF het 'n redelike duidelike verkiesingsplafon van 10%.

Selfs die EFF wys die perke van persoonlikheidspolitiek. Die EFF was nog altyd ondenkbaar sonder Julius Malema. Die rooi barette, parlementêre teater en hul ideologiese posisionering draai uiteindelik om hom. Die party het wel ander bekwame en prominente figure gelok, soos Floyd Shivambu en Mbuyiseni Ndlozi, maar die het ook al intussen die party verlaat. Oor tyd het dit duidelik geword dat daar beperkte ruimte is vir onafhanklike politieke swaartekrag binne 'n party waar alles om een figuur wentel.

Daar is dus vir die EFF 'n sleutelpersoon- (key-man) en konsentrasierisiko, en Malema se eie regskwessies maak dit nog meer prominent. In April vanjaar is hy tot vyf jaar tronkstraf gevonnis in die vuurwapensaak, hoewel hy hangende appèl nog vry is. Indien die vonnis uiteindelik gehandhaaf word, kan dit ernstige gevolge vir sy parlementêre posisie hê. 'n Politieke party wat rondom een figuur wentel word in sy geheel kwesbaar wanneer die sentrale figuur kwesbaar word.

MK is nog meer blootgestel aan hierdie gevaar as die EFF. Die EFF het ten minste oor jare 'n styl, 'n taal, 'n organisasie en 'n jong aktivistebasis opgebou. MK het net vir Zuma.

Verskietende Sterre

Daar is dus 'n duidelike Suid-Afrikaanse patroon van “oomblikspartye”. Ons politieke geskiedenis is vol partye wat op 'n spesifieke breuk, persoonlikheid of oomblik gebou is. Buiten dié wat reeds bespreek is, was daar onlangs Agang, die Independent Democrats, die UDM en die NFP, en langer gelede was daar Oswald Pirow se Nuwe Orde-beweging in die 1940’s, Albert Hertzog se Herstigte Nasionale Party ná sy breuk met die Nasionale Party in 1969, en die New Republic Party wat in 1977 uit die sterwende United Party probeer herrys het, maar gou tot 'n hoofsaaklik Natalse nisparty verskraal het. Almal wys hoe moeilik dit is om 'n party te bou wat groter is as die persoon, krisis of nis waaruit dit ontstaan het.

MK se toetsvraag is of dit sonder Zuma kan bestaan. Die waarskynlike antwoord is nee.

Die volgende vraag is dan waarheen die stemme gaan. Die maklikste antwoord is dat dit terug ANC toe gaan. Maar dit is waarskynlik te eenvoudig. Sommige MK-kiesers sal natuurlik terugkeer na die ANC, veral indien die ANC in KwaZulu-Natal nuwe plaaslike geloofwaardigheid opbou of indien die party ná Ramaphosa 'n nuwe interne balans vind. Maar baie MK-kiesers het nie net tydelik van die ANC afgedwaal nie. Hulle het teen die ANC gestem omdat hulle die ANC self as deel van die probleem begin sien. Hulle het nie bloot vir Zuma gestem nie maar teen 'n mislukte regerende orde gestem.

Die idee dat hierdie kiesers sommer outomaties “huis toe” sal gaan, onderskat hoe diep die breuk met die ANC geword het.

Gaan hulle dan EFF toe? Daar is immers ideologiese oorvleueling tussen MK en die EFF. Maar die EFF is self nie meer die vanselfsprekende tuiste vir protesstemme nie. En indien Malema se politieke toekoms onseker bly, is die EFF minder van 'n bestemming en meer van 'n tussenstasie.

Gaan hulle IVP toe? Hier is die saak sterker, veral in KwaZulu-Natal. Die IVP het geskiedenis, strukture, plaaslike regeringservaring en 'n diep gewortelde politieke identiteit. In 'n post-MK-landskap kan die IVP waarskynlik sommige tradisionele, konserwatiewe en Zoeloe-identiteitsbewuste kiesers terugwen. Maar dit sal ook nie vanself gebeur nie. Die IVP is nie die enigste politieke uitdrukking van Zoeloe-identiteit nie, en die IVP het, soos die ANC, sy eie politieke bagasie.

Verder is Zoeloe-kiesers nie 'n homogene stemblok nie. As Zoeloe-kiesers bloot as 'n etniese blok gestem het, sou KwaZulu-Natal se politiek baie eenvoudiger gelyk het. Oor dekades was Zoeloe-kiesers verdeel tussen die IVP, die ANC, die NFP, die DA, kleiner partye en nou MK. Politiek in KwaZulu-Natal was nog altyd twee dinge, lewensgevaarlik vir sy politici en dinamies verkiesingsgewys. Ons moet onthou dat in die 1994 verkiesing het die IVP 'n volstrekte meerderheid in KwaZulu-Natal gewen en was slegs een van twee provinsies wat dus nie deur die ANC toe regeer is nie.

Net soos Afrikaners nie almal vir een party stem nie, soos ook doen Zoeloes nie. Etnisiteit maak saak in Suid-Afrikaanse politiek, maar dit verklaar nie alles nie.

Die DA gaan waarskynlik nie die grootste erfgenaam van MK se stemme wees nie. Maar daar is waarskynlik 'n segment van MK-kiesers wat nie radikaal ideologies is nie. Hulle het MK nie gestem omdat hulle elke beleidsposisie van die party onderskryf nie. Hulle het MK gestem omdat hulle kwaad, vervreem en sonder 'n politieke tuiste gevoel het.

Hierdie kieser is nie noodwendig anti-DA nie. Hy of sy is dalk skepties of wantrouig oor die DA maar bereid om sy stem vir die DA te gee as hy of sy oorreed kan word.

Blou Rebelle uit die MK?

Die DA kan dus aan gematigde proteskiesers 'n beter vorm van rebellie bied. Nie chaos teen die stelsel nie, maar bekwame regering teen mislukking, nie vernietiging van instellings nie, maar herstel van instellings.

Daar is reeds tekens dat sommige gemeenskappe wat geskiedkundig buite die DA se kernsteun geval het, bereid is om ongewone vennootskappe te oorweeg wanneer hulle voel dat die bestaande orde hulle versaak het. Dieselfde Zoeloe-groeperings wat vir MK stem is ook bereid om met organisasies soos AfriForum te werk. Dit wys dat Suid-Afrikaanse politiek meer vloeibaar is as wat die ou etniese ontledings toelaat. Wanneer mense voel hul veiligheid, grond, taal, gemeenskappe of ekonomiese toekoms word bedreig, ontstaan nuwe gesprekke wat nie net deur die ou struggle-kategorieë verklaar kan word nie.

So die mees waarskynlike post-MK-scenario is verdere versplintering.

Sommige MK-kiesers sal terug ANC toe gaan. Sommige sal IVP toe gaan. Sommige sal EFF toe gaan. Sommige sal by 'n kleiner MK bly. Sommige sal na nuwe plaaslike partye beweeg. Sommige sal glad nie weer stem nie. Sommige sal dalk DA toe beweeg.

Die post-MK-era gaan dus waarskynlik nie een wenner hê nie. Dit gaan 'n politieke strooiveld hê.

Nog artikels deur Daniël Eloff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Moderne gym-kultuur het iets stilweg buitengewoons reggekry: dit het die eenvoudige handeling van die sluk van gegeurde stof — saam met 'n hele steierwerk van twyfelagtige wetenskap — in 'n kenteken van persoonlike deug verander.

Stap enige fiksheidsentrum deesdae binne en jy sal die volle ritueel sien ontvou: jong mans wat vloeistowwe in plastiekbottels met ernstige konsentrasie skud, elke gram op hul fone intik, obsessief ysters pomp en die nuutste beïnvloeder-protokol napraat asof dit van die bergtop af gekom het. Die verkooppraatjie verander nooit: “ontploffende wins”, “metaboliese optimalisering”, “wetenskaplik gefundeerde transformasie”, alles aangebied met die glansende sekerheid van 'n waagkapitaal-dekking of 'n laatnag-advertensie. Maar stroop al die bemarking en algoritmiese swaai af, en wat oorbly is 'n multimiljard-dollarmasjien wat aan die lewe gehou word deur regulatoriese skuiwergate, selektief gekose studies en die verleidelike halfwaarhede van “bro-wetenskap”.

Poeier-aanvullers is bloot die sigbaarste sakrament in hierdie groter kultus. Dit gaan nie regtig oor voeding nie. Dit is 'n sielkundige plaasvervanger vir iets diepers: die hunkering na vinnige transformasie sonder om ooit toe te gee dat dit basies 'n soeke is na die voordele van steroïedes onder 'n ander naam. “Intellektuele” eiendomsmengsels, handelsmerk-geheimhouding en heldbestanddele wat in mikroskopiese dosisse geneem word (die res is maltodekstrien en bemarkingskopie) laat maatskappye toe om chemie aan jou te verkoop teen die prys van 'n ordentlike steak.

Leuens oor Natuurlikheid

Neem kreatien, jare lank uitgeroep as die goue standaard van “bewysgebaseerde” supplementering.

'n Behoorlik beplande dubbelblinde studie in 2025 het gevind dat deelnemers ná twaalf weke se behoorlike gewigoptel geen ekstra massa opgedoen het in vergelyking met die placebo groep nie — want albei kante het ongeveer twee kilogram se spiermassa opgetel. Die skrywers het beleefd opgemerk dat vroeëre entoesiasme opgeblaas is deur “metodologiese tekortkominge”. Tog prewel die gelowiges steeds dat kreatien “natuurlik” is, asof die industriële poeier wat in chemiese fabrieke gekook word op die een of ander manier die stille deug van rooivleis of vetterige vis dra, en asof die woord “natuurlik” enigiets meer beteken as 'n siniese bemarkingspreuk.

As jy dit werklik genoeg uit kos kon kry, waarom op aarde sou enigiemand 'n 300 persent-opslag betaal in plaas daarvan om net ordentlik te eet?

Dieselfde intellektuele dwaasheid besmet die hele fiksheidsindustrie. Kalorie-teller-apps en makro-opvolgers behandel die liggaam soos 'n eenvoudige sakrekenaar en vuuroond en ignoreer wat wetenskaplikes soos Tim Noakes en skrywers soos Gary Taubes al dekades lank argumenteer: gewigsregulering gaan oor hormonale seine, nie rekenkunde nie. Insulienweerstandigheid, nie wilskrag of sigblad-tekorte nie, is wat vet laat aanpak. Kroniese kaloriebeperking vertraag bloot die metabolisme en stel die onvermydelike terugslag op, tog oorleef die dogma omdat dit netjies in slanke apps en maandelikse intekeninge verpak kan word. Om vet te wees is eenvoudig die gevolg van te veel suiker in jou dieet.

Net so misleidend is die moderne obsessie met oefen-“volume”. Die idee dat eindelose stelle en herhalings die geheime sous is, terwyl dit wat werklik saak maak is om elke werkende stel naby aan ware spierversaking te dryf. Dit is die kwaliteit van die stimulus, nie die tonnemaat wat opgestapel word nie, wat die liggaam laat groei. Basies, as jy elke keer swaarder gewig probeer optel en genoeg rus kry, dan sal jou liggaam spiere bou.

Die Stelsel is Gerat om te Fnuik

Hierdie selektiewe blindheid verdraai selfs die sport se eie geskiedenis. Pumping Iron, die 1977-dokumentêr oor die Mnr Olympia kompetisie in Pretoria, wat liggaamsbou na die massas gebring het, het Arnold Schwarzenegger sien swymel oor “die pomp” as die uiteindelike beloning van oefening.

Tog het vandag se kultus van slegte wetenskap daardie gevoel in 'n alibi vir marathonsessies verander wat geen werklike inspanning het nie. Selfs al het van die grootste name in die spel die waarheid lank voor die podcast-bros dit in happiegrootte-snitte herontdek het. Mike Mentzer het sy hele filosofie gebou rondom kort, brutaal intense oefensessies en Dorian Yates, vyfvoudige Mr. Olympia, het met minimalistiese genadeloosheid geoefen wat absolute inspanning bo ure van rituele herhaling gestel het. Nie een van die twee het gelyk soos 'n uithouvermoë-rekenmeester wat blokkies op 'n sigblad afmerk nie. Hulle was lewende bewys dat jy 'n uitsonderlike liggaam kon bou deur nie meer as 'n paar gefokusde ure per week in die gim te spandeer nie.

Soos dit gewoonlik met slegte wetenskap gaan, is die werklike aansporing byna altyd 'n regulatoriese skuiwergat. Onder die 1994 Dietary Supplement Health and Education Act in die Verenigde State van Amerika — en die ewe tandelose reëls in die meeste ander lande — hoef maatskappye nie doeltreffendheid of selfs basiese veiligheid te bewys voordat hulle die rakke oorstroom nie. “Testosteroon-aanvullers” propvol fenugriek en ashwagandha in lagwekkend klein dosisse belowe om jou vlakke te “laat skiet”. Bloedtoetse wys dat hierdie aanvullings presies nul verandering toon.

Vetverbranders verkoop “termogeniese” wonders wat eintlik net ekstra kafeïen en groentee ekstrak is en skep 'n voorspelbare siklus van uitserste opwenning gevolg deur die ineenstorting, wat jou laat aanhou koop. Kolesterol-reduseringsmites, spier-verwarring-nonsens, die mitologiese post-oefening anaboliese venster en die eindelose fetisj vir sogenaamde “funksionele” oefening volg almal dieselfde draaiboek.

Die jongste foefie is “TRT” — testosteroon-vervangingsterapie. Opmerklik ouer mans ontdek 'n wettige agterdeur na die steroïede wat hulle eens nie die eerlikheid gehad het om toe te gee hulle wou hê nie. Soos die ‘roids van die 1980’s het hulle presies dieselfde newe-effekte. Are wat lyk asof hulle wil bars en blink kaal koppe wat verduidelik waarom soveel liggaamsbouers lyk asof hulle al tyd in die tronk deurgebring het. Hierdie voorkoms raak al hoe meer algemeen, met selfs die mega-podsender Joe Rogan wat deel daarvan uitmaak.

Elke laaste een van hierdie modes word toegedraai in wetenskaplik klinkende taal wat ineenstort die oomblik wat jy dit aan werklike ondersoek onderwerp. En dit is die diepste ironie. Die gym en kombuis bevat reeds die enigste prestasieverbeterende stof wat die meeste mense ooit sal nodig hê: volgehoue, swaar, dikwels vervelige inspanning saam met 'n dieet wat nie in suiker verdrink nie.

Jy het nie eindelose ure, die nuutste meta-ontledings of bakke industriële poeiers nodig om 'n gespierde liggaam te bou nie. Die kultus van slegte wetenskap floreer nie omdat sy beloftes werklik lewer nie, maar omdat hoop, veral die manlike soort, een van die mees winsgewende kommoditeite van ons era bly.

Nog artikels deur Hügo Krüger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Dalk gaan sekere lesers van OntLaer, wanneer hulle sien dat hier nóg 'n eiertjie gelê word oor xenofobie in Suid-Afrika, eerder na 'n ander artikel wil aanbeweeg. En ek sal dit intuïtief verstaan. Xenofobie raak “ander mense”, nie onsself nie. Die slagoffers daarvan praat nie ons taal nie, lyk nie soos ons nie, en bly nie tussen ons nie. Na alles is dit 'n township-probleem. Baie van ons was nog nooit in 'n township nie en wil ook nie 'n township, waar miljoene der miljoene mense bly wat anders as ons lyk en praat, besoek nie.

Begryplik, maar staan ons werklik geïsoleerd van die probleem van xenofobie?

En nou praat ek nie net van gevalle waar dit onsself wel raak nie, soos wanneer onwettige Agnes van Zimbabwe, wat ons huishulp is, nie vir werk opdaag nie. Of wanneer die buitelanders uit ander Afrikalande, wat onwettig deur ons in ons besighede in diens geneem word, nie werk toe kom nie. Ons hoor dan oor die nuus, of sien dan op TV, dat daar weer xenofobiese aanvalle was in die townships waar ons gemelde werknemers bly. Maar ons het mos genoeg probleme van ons eie om nog oor daardie uitlanders se probleme ook te stres. Ons hoop maar net Agnes kom gou terug, want die huis is erg deurmekaar en dat die regering se inspekteurs nie kom ondersoek instel om te sien watter onwettige immigrante ons in ons besighede in diens het nie – mense wat ons in diens geneem het omdat hulle bereid was, of gedwing was, om vir soveel minder as die plaaslike bevolking te werk.

Word Bewus

Ek sal later in die opiniestuk terugkom na die werklikheid, of waarskynlikheid, dat xenofobie “onsself” dalk ook alreeds bekruip, soos die “dief in die nag” waarvan die Bybel praat; maar dat ons dit óf nie raaksien nie, óf eerder nie wíl raaksien nie weens verstaanbare, “gerusstellende” ontkenningsredes. Om 'n ander bekende analogie te gebruik: daar word mos gesê dat bankrotskap nie eensklaps plaasvind nie. Dit gebeur bietjies-bietjies – en dan skielik. So kan dit dalk ook met “ons” gebeur.

Terug na die algemene verskynsel van xenofobie. Daardie verdelende aangeleentheid of verskynsel bekend as xenofobie, is nou weer groot nuus in Suid-Afrika. Die woord kom van die antieke Griekse xénos (vreemdeling, gas of vreemd) en phóbos (vrees). Vreemdelingehaat of vreemdelingevrees, of buitelanderhaat of uitlanderhaat, is dan ook alternatiewe woorde wat ons soms in Afrikaans hoor om dieselfde fenomeen mee te beskryf. Die alternatiewe woorde, veral die oorspronklike Grieks, is vir my belangrik in die konteks van wat ek hier as my opinie wil deel. Maar die Afrikaanse woorde ook, want ons taal is mos heerlik beskrywend van aard.

Dit sal later duideliker word wat ek daarmee bedoel dat ons eerder na die oorspronklike Griekse betekenisse – en die raakvat, alternatiewe Afrikaanse woorde wat vir die verskynsel van xenofobie gebruik word – moet kyk.

Vreemdelingehaat of vreemdelingevrees, buitelanderhaat of uitlanderhaat (xenofobie), manifesteer dikwels as verdagmaking, diskriminasie, vyandigheid of geweld teen mense wat as buite die “in-groep” (byvoorbeeld nasionaal, etnies of kultureel) gesien word.

Gewelddadige xenofobiese aanvalle op mense wat as ongewens in Suid-Afrika beskou word, het kort ná 1994 al begin kop uitsteek. Alhoewel verwag is dat die nuutgevonde demokrasie en “Reënboognasie”-ideale dit sou verminder, het voorvalle eerder toegeneem. Gewelddadige aksies word meestal gerig teen swart Afrika-migrante uit lande soos Zimbabwe, Mosambiek, Nigerië, Ghana, Kenia, Somalië en Ethiopië, en soms ook teen Asiërs.

In 2008 het xenofobie tot 'n groot uitbarsting gekom in Suid-Afrika: ten minste 62 mense is dood, duisende is gewond en meer as 100 000 is ontwortel uit die townships waar hulle gewoon het. Aanvalle het in Alexandra in Johannesburg begin en van daar af verder versprei.

Nog 'n nasionale golf van vreemdelingehaat het ook weer in 2015 tot uitbarsting gekom, met buitelandse regerings wat selfs burgers moes repatrieer. Winkels wat as “buitelanders” se winkels beskou word, soos spaza-winkels, is beroof, selfs afgebrand, en die eienaars en hul families is wreed aangerand en selfs vermoor. Hulle word soos honde uit townships weggejaag, en só word baie gesinne met weerlose kinders ontwortel en aan die genadelose elemente uitgelewer, veral gedurende die wintermaande of tydens reëntyd. Dit is uitermatige, gewelddadige en onmenslike optrede, wat ironies genoeg dikwels gepleeg word teenoor mense wat ekonomiese bydraes tot ons land lewer, hetsy as spaza-winkel-eienaars of as kelners in restaurante, ensovoorts.1

Die Res van Afrika raak Gefrustreerd

Onlangse 2026-opvlammings van vreemdelingehaatvoorvalle in Suid-Afrika het Ghana op 6 Mei 2026 genoop om 'n formele diplomatieke brief aan die Afrika-unie (AU) te stuur oor xenofobiese aanvalle en geweld teen Afrika-migrante in Suid-Afrika. Hulle versoek dat die kwessie as 'n dringende saak op die agenda van die AU se Koördineringsvergadering geplaas word, wat van 24 tot 27 Junie 2026 in El Alamein, Egipte, sal plaasvind.

Ons onthou natuurlik – ironies genoeg – Suid-Afrika se aanklag teen Israel by die Internasionale Hof van Justisie.

Net soos gedurende vorige jare sedert 1994 se oplewings in vreemdelingehaatvoorvalle, was ons regering se reaksie op Ghana se skrywe maar redelik louwarm. Daar word ontken dat vreemdelingehaat sistemies van aard in Suid-Afrika is, en dit word eerder as geïsoleerde voorvalle, misdaad en protesaksies teen onwettige immigrasie beskryf, wat aangewakker word deur ekonomiese frustrasies as gevolg van die hoë werkloosheidsituasie in Suid-Afrika.

Nou, met die uiteensetting van die konteks en aard van vreemdelingehaat in Suid-Afrika agter die rug – soos hierbo redelik breedvoerig uiteengesit is – kan ek by die eintlike rede vir my opiniestuk uitkom, soos belowe. Dink aan die sleutelwoorde of kernwoorde wat aan xenofobie gekoppel word: “vreemdeling”, “vrees”, “haat”. Vervolgens sal ek daardie woorde koppel aan situasies wat mense anders as swartmense – en veral witmense – nie sien nie, of nie wíl sien nie, ook aan hulle situasie in Suid-Afrika gekoppel kan word.

Dink hieraan: hoe ironies is dit nie dat witmense selfs ná 374 jaar sedert Jan van Riebeeck se landing nog steeds as “vreemdelinge” deur talle swartmense – maar veral deur sommige van hul leiers – gebrandmerk word. Wie ken nie Malema se uitsprake in daardie verband nie? Maar daar is ongelukkig vele ander wat ook glo en sê dat witmense nie in Suid-Afrika hoort nie. Hoe dikwels lees of hoor ons nie dat “witmense moet teruggaan Europa toe waar hulle hoort” nie?

Dis nie iets wat ons wil hoor nie, en daarom maak ons dit dikwels af as ignoreerbaar, of slegs as 'n irritasie of uitlokking.

Op daardie wyse plaas ons onsself dus in 'n ander kategorie as diegene teen wie vreemdelingehaat in Suid-Afrika sedert 1994 gepleeg word. En dank die sterre, of wie ook al, dis nog net merendeels die wit plaasboere wat die slagoffers blyk te wees van xenofobiese liedere soos “kill the farmer, kill the boer!” Ons weet natuurlik dat “boer” witmense, en Afrikaners in die besonder, impliseer. Maar tans hoor ons hoofsaaklik net die “farmers”-gedeelte van daardie walglike lied of dreunsang wat – kom ons wees nou maar eerlik – die uitwissing van alle wit Suid-Afrikaners aanpor. Dis wat ons boeregemeenskap al vir geruime tyd die teikens gemaak het van wat ons nooit by die naam noem nie, maar wat na alles in baie gevalle ook maar xenofobiese aanvalle is. Terloops, Trump sou meer korrek gewees het as hy eerder van xenofobie gepraat het as van volksmoord.

As lesers my dalk nie wil glo nie, kyk na hierdie videogreep van 11 Mei 2026 by die skakel. Dit is 'n uittreksel uit een van die gereelde The Common Sense-podsendings van dr. Frans Cronjé. Hy is sonder twyfel een van ons bes ingeligte en mees befaamde politieke, ekonomiese en maatskaplike ontleders, internasionaal gesog vir sy kennis en insig oor Suid-Afrikaanse tendense. Hy en nog 'n groot Suid-Afrikaner met geweldige kennis en insig, vanuit Duitsland, naamlik dr. James Myburgh, is aan die woord oor presies dieselfde onderwerp wat ek in hierdie opiniestuk met die lesers deel.

Sien ons nou die kernwoorde of sleutelwoorde van xenofobie raak, naamlik “vreemdeling”, “vrees” en “haat”, in wat ons hoor in verband met baie van die gewelddadige en uiters wrede plaasmoorde en aansporings tot geweld teen witmense ook – of veral teen witmense – wanneer ons na Malema en ander soos hy luister?

Binnelandse Vervreemdingsosiologie

Soos gesê, ons is maar al te bewus van die feit dat ons as witmense nog steeds, ná geslagte se teenwoordigheid in Suid-Afrika, deur té veel swartmense as “vreemdelinge” gesien word wat eerder op die Europese kontinent hoort. En hoeveel “haat” is daar nie te sien in die uiters gewelddadige en wrede aanvalle op ons boeregemeenskap nie?

“Vrees” vir witmense is so oud soos die eerste vestiging van witmense aan die suidpunt van Afrika. Ons ken almal die rassegeskiedenis van Suid-Afrika, vanaf slawerny soos vanuit Europa oorgeneem; tot die jag van sommige van die oorspronklike bewoners aan die suidpunt van Afrika; tot grensoorloë; vergeldingsaanvalle om gesteelde vee terug te kry; werksreservering op die myne en elders; inperking in kamponge; gedwonge verskuiwings; en die streng en dikwels wrede toepassing van die apartheidswette.

Dit het 'n diepliggende vreespsigose onder baie swartmense nagelaat wat nie met die oorgang na 'n demokratiese bedeling verdwyn het nie. Vrees bestaan nog steeds – en word doelbewus wakker gehou – dat witmense weer apartheid wil terugbring. Ons het daardie insinuasie selfs uit Ramaphosa se mond gehoor. Van die baie ander vreesaanblasers wie se walglike opruiing, waarvan die ingeligte lesers maar al te goed bewus is, sal ek nie eens praat nie. Hulle is ongelukkig té veel.

Verder is “killing you softly”, soos in die bekende liedjie gesing word, ook 'n strategie van geleidelike doodversmoring van die ongewenste wit “vreemdelinge” in Suid-Afrika. Diskriminerende wetgewing help om die persepsie aan te wakker dat witmense “minder gelyk” is as byvoorbeeld swartmense. Of by implikasie dat daar aan hulle mindere regte toegesê mag of moet word. Die walglike implikasie is dat witmense, selfs diegene wat al vir geslagte in Suid-Afrika bly en wettige landsburgers is, ook maar eintlik deel van die groep moet wees teen wie xenofobies opgetree kan word, al is dit volgens Malema se berugte “...not for now...”. Vergesog? Ek wens ek kon so dink. Maar dink vir 'n oomblik hoe maklik “not for now” in “now” kan ontaard. Die regte sneller is net daarvoor nodig, en ons sien hopeloos te veel potensiële snellers in die huidige Suid-Afrika wat wag om getrek te word: massiewe werkloosheid en armoede; munisipale dienslewering wat in duie stort; misdaad; swak onderwys- en gesondheidsdienste; behuisingstekorte en groeiende plakkerskampe met haglike lewensomstandighede; ensovoorts. Dit is nie Micky Muis-aangeleenthede nie. Mense word in hul diepste menswees daardeur aangetas. Dis vernederend. Al wat nog help om wal te gooi, is die massiewe aantal maatskaplike toelaes, waaroor daar konsensus is dat die land dit nie kan bekostig nie en dat dit dus onvolhoubaar is.

Ten slotte – en ek besef dat hierdie soort stelling dikwels veroorsaak dat die boodskapper eerder geskiet word – moet ek ongelukkig uitwys dat die “perfekte storm” besig is om in Suid-Afrika op te bou. Die negatiewes waarna ek verwys het, het ongelukkig die euforiese post-1994-positiewes begin oorheers en begin nou konvergeer. Ek wens ek kon sê dat ek dink dat diegene van ons wat tot dusver baie van die negatiewes gespaar is, veral persoonlike geweldsaanvalle, gewone misdadigheid uitgesluit, soos wat die boere al lankal beleef, dit gespaar gáán bly. Daar is ongelukkig, myns insiens, 'n wesenlike gevaar dat vreemdelingehaat – hoe onregverdig ons dit ook al sal beskou – kan uitkring na meer as net ons wit boerderygemeenskap.

Mag ek verkeerd wees, maar mag ons ook tendense mooi dophou met die oog op selfbehoud. Die volgende nasionale verkiesing in 2029 sal die waterskeiding wees as daar 'n ANC-samesmelting kom met die EFF en MK Party, wat dan weer 'n tweederdemeerderheid sal vorm soos die ANC tydens die oorgang in 1994 gehad het. Daar sal dan na die onteienaars en nasionaliseerders se pype gedans moet word – die voormalige EFF’s en MKP’s. En daar sal dan geen waarborg wees dat enige van die werklike of geëtiketteerde “vreemdelinge”, naamlik witmense, nie almal toegelate teikens van xenofobiese aanvalle sal wees nie. Op hoeveel beskerming van regeringskant sal daar dan gereken kan word?

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Drie dae voordat een van Suid-Afrika se rykste mans, ANC-president Cyril Ramaphosa, die 32ste Vryheidsdagtoespraak voor 'n leë stadion in Bloemfontein gelewer het, het die SAKP 'n ongekende omsendbrief aan al sy lede uitgestuur. Die doel was om die onafhanklikheid van die party met revolusionêre dissipline te verdedig en die stryd van werkers te bevorder.

Kort daarna het die party opgevolg met 'n inisiatief genaamd die “Konferensie van Linksgesindes”, wat binnekort moet plaasvind. Dit is 'n poging om almal op die sogenaamde “linkerkant” byeen te bring: van MK tot die EFF, van Saftu tot Cosatu, en 'n magdom minder bekende linkse organisasies.

Ons is besig om die doodsnikke van die nasionaal-demokratiese revolusie te aanskou. Suid-Afrika se oudste politieke partye, wat al vir meer as 'n eeu op die een of ander manier met mekaar in alliansie staan — die ANC en die SAKP, Afrika-nasionalisme en kommunisme — is besig om om egskeiding aansoek te doen.

Werklikheid teenoor Ideologie

Ideologies is dit 'n groot saak. In werklikheid minder so. Albei organisasies lê op hul sterfbeddens. Die SAKP se Konferensie van Linksgesindes sal 'n ramp wees, as dit hoegenaamd plaasvind. Baie onafhanklike linkse organisasies behandel dit met agterdog, of sommer met openlike minagting.

Die SAKP speel die slagofferkaart en verwerp die ANC se “ultimatum” dat hy nie teen die ANC moet veldtog voer nie. Dit is 'n geval van rotte wat gedwing word om die sinkende skip te verlaat en nou, in 'n laaste desperate skuif vir die “revolusie”, by die “linkses” om hulp aanklop. Hulle staan hoegenaamd geen kans nie. Hoewel 'n mens met deernis na hul nalatenskap behoort te kyk — hulle was immers verreweg die eerste nie-rassige organisasie in Suid-Afrika, hul visie van 'n nie-rassige demokratiese Suid-Afrika is in 1994 verwesenlik, en hulle het 'n sentrale rol gespeel om dit te bereik — het hulle sedertdien alle geloofwaardigheid verloor.

Dit is ironies, want in die geskiedenis van die nasionale bevrydingstryd het die SAKP sy alliansie met die ANC gebruik om enige ander moontlike vryers vir die ANC in die stryd te polisieer en uit te hou. Onafhanklike linkses was “vyand nommer 1” in die vakbond- en massademokratiese beweging van die 1980’s en 1990’s. Die onafhanklike linkses, toe en nou, bestaan uit 'n bont mengsel “werkeriste”: van sosiaal-demokrate en sosialiste tot Trotskiste, anargiste en selfs Maoïste. In die 1980’s was hulle baie meer magtig as wat hulle vandag is.

Hierdie kragte probeer al vir die afgelope dertig jaar, sonder sukses, 'n massiewe arbeidsgebaseerde alternatief vir die SAKP vorm.

Ten spyte daarvan dat Numsa — die grootste, mees militante en goed georganiseerde vakbond in Afrika — sentraal tot al hierdie inisiatiewe was, het dit uiteindelik skipbreuk gely toe Numsa se leier 'n Leninistiese “revolusionêre party”-model verkies het, eerder as 'n massawerkersparty- of Arbeidersparty-model. Hierdie modelle hou op hul beurt verband met die geskiedenis van die internasionale kommunistiese beweging. Ná die Eerste Kommunistiese Internasionaal, wat deur Marx en Engels gestig is en die Kommunistiese Manifes aanvaar het, het die Tweede Internasionaal gekom. Vandag word dit verteenwoordig deur sentrum-linkse, arbeiders- en sosiaal-demokratiese partye in die Weste, asook organisasies soos die ANC. Hulle kom steeds van tyd tot tyd onder hierdie vaandel byeen.

Daarna het die Derde Internasionaal gekom, ná die Russiese Rewolusie, wat Stalin en Sowjetmag wêreldwyd verteenwoordig het: die internasionale kommunistiese partye soos ons hulle leer ken het. Die SAKP was 'n uiters lojale en kruipende agent van hierdie stroming en het die gruweldade van Derde Internasionaal-Stalinistiese regimes ondersteun totdat daardie regimes omvergewerp is.

Daar is, en was nog altyd, baie onafhanklike stemme aan die “linkerkant”. Sommige van hulle vereenselwig hulle met die jongste Vierde Internasionaal in die geskiedenis van die kommunistiese beweging. Die Vierde Internasionaal is die Trotskyiste van die verbeelding van permanente revolusie, gestig in 1938.

Al hierdie kragte is die afgelope 80 jaar heeltemal op hul knieë gedwing. Die “linkses” word in baie dele van die Westerse wêreld, en ook in Suid-Afrika, deur die “regses” uitgehol.

SA die Onvoorstelbare

In die kern van die Suid-Afrikaanse politiek lê die Nasionale Vraagstuk. Ons besef nie genoeg hoe geweldig groot die 1994-ooreenkoms was om een nasie te skep nie. In vandag se wêreldomgewing sou dit byna ondenkbaar wees. Dit is soos om van een verenigde nasie vir Israel/Palestina te praat — vir baie mense eenvoudig onvoorstelbaar.

Die onvermydelike gevolg van kolonialisme en imperialisme was 'n reaksie daarop deur die mense wat onderdruk en uitgebuit is. Daar het 'n verbeelding ontstaan dat die teenoorgestelde van kolonialisme is wat verlang word. In Afrika word dit gewoonlik die nasionale bevrydingstryd genoem.Dit bly tot vandag toe 'n kragtige impuls in al ons Afrika-nasionalistiese organisasies. Die sewedelige Netflix-reeks The Trials of Winnie Mandela is 'n briljante uitbeelding van hierdie kragtige stroming en behoort verpligte kykstof te wees vir mense wat die dinamika binne die ANC en sy afsplinterings wil verstaan.

In Suid-Afrika het die kommuniste daarin geslaag om hierdie Afrikanistiese stroom te herraam binne die konsep van die nasionaal-demokratiese revolusie. In hul terme was dit die eerste fase van 'n twee-fase-rewolusie wat uiteindelik tot sosialisme sou lei.

Die nasionaal-demokratiese revolusie moes “nasionaal” wees. Dit moes die hele nasie verenig teen die apartheidsprojek wat daarop gemik was om die hele nasie te verdeel.

Dit het inderdaad gebeur, en dit was 'n merkwaardige prestasie. Tog is dit besig om gedeeltelik te misluk deur die opkoms van etnies-geankerde nasionalistiese organisasies soos MK onder Zoeloes, die Vryheidsfront onder Afrikaners, Inkatha onder Zoeloes, en die PA onder bruin kiesers.

“Demokraties” het ook gebeur. Ons Grondwet. Vryheidsdag. Menseregte. Ons oorwinning in al ons diversiteit. Een mens, een stem. Gelykheid. Merkwaardig genoeg hou hierdie aspek baie beter stand as in die meeste dele van die wêreld.

“Revolusie” is waar die probleem lê, naamlik tussen die nasionaliste, die kommuniste en die res van die linkerkant.

Die nasionaal-demokratiese revolusie — die eerste fase in die SAKP se twee-fase-visie na sosialisme — was ongetwyfeld 'n sukses. In dertig jaar het dit twee swart klasse geskep wat drie dekades gelede nie bestaan het nie.

Dit het 'n piepklein superryk swart bourgeoisie geskep, asook 'n aansienlike, goedbetaalde middelbestuursklas in die staatsdiens. Dit is bewerkstellig deur 'n kombinasie van, in volgorde van belangrikheid: wit netwerke, kaderontplooiing, SEB-transaksies, staatskaping, misdaad en korrupsie, en staatsalarisse wat in 'n wêreldwye konteks belaglik is — selfs terwyl die “diens” wat gelewer word jammerlik is.

Hoewel kommuniste nog altyd 'n betreklik klein georganiseerde mag binne die alliansie was, het hul idees, strategieë en teorieë tot nou toe die alliansie oorheers. Deur via hierdie konferensie 'n beroep op die linkerkant te doen, verklaar hulle dat hulle nou vorentoe wil beweeg na die tweede fase: sosialisme. Die breuk beteken dat die kommuniste hul program vir die tweede fase na sosialisme na die kiesers sal moet neem — teen die ANC, wat reeds by sy eerste én finale bestemming aangekom het.

Op pad hierheen het die ANC telkens skywe van homself afgestroop, skynbaar altyd na “links”: verskillende politieke personas van nasionalisme, soos die EFF met sy Pan-Afrikanisme, MK met Zoeloe-nasionalisme, die PA met bruin nasionalisme, Africa Mayibuye, die Land Party, ensovoorts — almal groepe wat self verskillende Marxistiese idees gebruik om hulself te verduidelik.

Die SAKP self het Sosialisme geskaad

Die SAKP was aan die voorpunt van die vernietiging van die onafhanklike arbeidsbeweging en die moontlikheid van 'n ander, arbeidsgebaseerde, sosialisties-demokratiese pad. Dat hulle nou dink hulle kan die “linkerkant verenig”, is ’n lugkasteel.

Hul bestaansrede was om die werkersstem via die vakbonde aan die ANC te lewer, in ruil vir die lone en diensvoorwaardes wat ons veral in die staatsdiens sien. Die vakbondbeweging is nou 'n skaduwee van wat dit eens was, grootliks danksy die SAKP se invloed sedert die 1990’s. Die SAKP se werklike steun sal vir die eerste keer in die munisipale verkiesings in November getoets word. Daar is geen rede tot enige kommer oor al hierdie skermutselings vir diegene wat die linkerkant vrees nie. Dit sal 'n storm in 'n teekoppie wees.

Dit is ironies dat, in die as van die ANC/SAKP se nasionalisties-kommunistiese projek van die afgelope 100 jaar, die enigste duidelike uitblinker op die Suid-Afrikaanse politieke toneel die liberales is, hoofsaaklik verteenwoordig deur die DA.

Van Helen Suzman se eensame stem in die apartheidsera tot vandag toe het die liberale, teen alle verwagtinge in, vir hulself 'n plek aan die hooftafel uitgekerf — juis die tafel wat die SAKP nou besig is om te verlaat.

Nog artikels deur Dirk Hartford:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

“ 'n Man mag dalk weet wat in die openbare belang is, maar indien hy absolute mag het, is dit in die menslike natuur dat hy plesier in stede van deug soek, en so sal duisternis oor sy siel en oor die staat posvat. As hy die verstand gehad het, sou daar geen nut wees vir die reg nie; want verstand is die volmaaktheid van die reg. Maar sulke vrymanne, ‘wie die waarheid vrymaak’, is selde te vinde; en daarom is reg en orde 'n vereiste, wat tweede beste is. Dit reguleer dinge soos dit bestaan gedeeltelik, maar kan nie die geheel insluit nie.” – Plato, Wette I

Hierdie is die tydlose woorde van een van die vaders van filosofie en regeringsvorme, die einste Plato. Hiermee stel hy 'n alternatief voor vir sy voortgesette ideaal in sy Politeia (soms vertaal as Die Republiek), die sogenaamde “filosoof-koning” wat oor die volkome verstand (“logos”) beskik om sy staat met ysterhand en goue hart te regeer. Plato bied die reg as plaasvervanger vir wysheid aan, aangesien sodanige wysheid na sy mening so skaars soos hoendertande in die beskawing is.

Die oppergesag van die reg kom dikwels voor as 'n abstrakte ideaal en 'n veraf konsep wat uitsluitlik in stowwerige boekrakke en vir akademiese gebruik deur regsgeleerdes te vinde is. Alhoewel die oppergesag van die reg trots pronk in artikel 1(c) van ons Grondwet, is dit 'n omstrede konsep wanneer dit kom by praktiese toepassing te midde van staatskaping, die Phala Phala-skandaal en die onregmatige gebruik van vuurwapens deur sekere politici. Vanuit hierdie kritiese uitgangspunt is my geskrif vandag geskoei. Ek sien dit eerstens as 'n noodsaaklikheid om die oorsprong verder te bestudeer soos ons hierdie lywige legkaart bemeester.

Meer as net 'n Voetnota

Die begrip, soos hierbo deur Plato gedoop, sou later verder uitgebrei word deur die natuurregjuris Johannes Voet, waar hy aanvoer dat die reg gebaseer moet word op gemene sienings van reg en verkeerd:

“[D]it was nie slegs nodig om die ... aangebore reëls van reg en verkeerd, die universele voorskrifte van die natuurreg, te bevestig deur geskrewe wette vir elke nasie se gebruik te hê nie, maar meer bepaald om hulle aan te pas by die morele optrede van mense in die gewone lewe, sodat die seker en eenvormige beginsel van geregtigheid wat die gemeenskap deurdring, ook in die individu kon bestaan, met belonings bygevoeg om deugde aan te moedig, en strawwe om verontagsaming af te skrik.” – Voet, Commentarius ad Pandectas.

Voet beskou die reg as iets goddeliks. Hy maak hier staat op die lering van Pomponius, wat in die Enchiridion (D.1.1.2) die reg vergelyk met die eerbieding van God (religio erga deum) en gehoorsaamheid aan jou ouers en jou vaderland (ut parentibus et patriae pareamus). Hierdie siening word verder weerspieël in Plato se dialoog Crito, waar Sokrates weier om uit die gevangenis te vlug juis omdat hy die wette van Athene as bindend en waardig beskou, ten spyte daarvan dat dit tot sy eie dood sou lei.

Die Engelssprekende wêreld is geen vreemdeling wanneer dit kom by begripsvorming oor die oppergesag van die reg nie. Dit was veral van kardinale belang ná die misbruik van mag deur die voormalige koning Karel I, wat onthoof is ná afloop van die Tweede Engelse Burgeroorlog. John Locke het in 1690 die volgende in sy werk Second Treatise of Government geskryf:

“Die natuurlike vryheid van die mens is om vry te wees van enige hoër mag op aarde, en om nie onder die wil of wetgewende gesag van die mens gebuk te gaan nie, maar om slegs die wet van die natuur as sy heerskappy te hê. Die vryheid van die mens, in die samelewing, is om onder geen ander wetgewende mag te wees nie, behalwe dié wat deur toestemming in die statebond gevestig is.”

Hierdie Lockiaanse grondslag het diep wortelgeskiet in die Anglo-Amerikaanse tradisie, en is deur een van die stigtersvaders van die Amerikaanse Grondwet, John Adams, kort en bondig opgesom in sy stelling: “'n Regering deur die reg, nie mense nie.” Dit is verder beklemtoon deur Thomas Paine, 'n politieke filosoof wat in sy pamflet Common Sense geskryf het dat die reg in Amerika koning is. Vir die meer klassieke lesers sal die gesegde “Lex Rex” dalk 'n klokkie lui — die Latynse ekwivalent soos gebruik deur Samuel Rutherford, 'n Skotse kommissaris aan die Westminster-vergadering.

Die mees gesaghebbende akademiese uitdrukking van hierdie beginsels in die Anglo-regstelsel kom egter van die Britse staatsregsgeleerde A.V. Dicey, wat in sy Introduction to the Study of the Law of the Constitution (1885) drie kernbeginsels van die oppergesag van die reg uiteengesit het. Eerstens, dat geen mens gestraf kan word sonder 'n duidelike skending van die reg wat op die gewone regterlike wyse voor die gewone howe vasgestel is nie. Tweedens, dat elke mens, ongeag sy rang of status, aan die gemenereg van die land onderhewig is. Derdens, dat grondwetlike regte in Brittanje nie in 'n geskrewe grondwet vervat word nie, maar uit die gemenereg soos deur die howe uiteengesit, voortspruit. Dicey se beginsels stel dus voor dat 'n wye, ryklike verskeidenheid van regsuitsprake deur die howe moeiliker deur die regering teëgewerk kan word as 'n enkele geskrewe grondwet. In die demokratiese Suid-Afrika is 'n meer genuanseerde benadering aangeneem wat die Grondwet as die hoogste wet van die land ag, met die gemenereg aanvullend daartoe en onderhewig daaraan.

Die Verloop in Suid-Afrika

In die Suid-Afrikaanse geskiedenis voor die val van apartheid is die aanvaarding en bespreking van die oppergesag van die reg yler gesaai. Volgens Johann Scholtz in die Tydskrif vir die Hedendaagse Romeins-Hollandse Reg se uitgawe van 1987, is die werke van A.S. Matthews in Law, Order and Liberty in South Africa een van die enigste gesaghebbende bronne rakende die oppergesag van die reg, tesame met dié van Marius Ackermann in Die Reg insake Openbare Orde en Staatsveiligheid.

Matthews omskryf die oppergesag van die reg in sy boek Freedom, State Security, and the Rule of Law: Dilemmas of the Apartheid Society, te midde van tye waar parlementêre oppergesag en die onafhanklikheid van die regsbank in die weegskaal geplaas was. Die professor van Natal verduidelik dat daar 'n intieme en permanente verhouding bestaan tussen vryheid en die oppergesag van die reg, aangesien die wetlike beheer van die regering in die belang van vryheid en geregtigheid is. Die apartheidstelsel was juis 'n bewys van die tragiese gevolge wanneer hierdie verhouding verbreek word. Hoewel die wette aan Dicey se vereistes voldoen het aangaande toepaslike regsprosedures, is die beginsels van gelykheid en beskerming teen willekeurige optrede in elke wesenlike opsig geskend. Die natuurreg, soos deur Voet en Plato ondersteun met moraliteit en goddelikheid as basislyn, is verder ook deur die stelsel die deur gewys.

Die aanvaarding van die Grondwet van 1996 het 'n honderd-en-tagtig grade-skuif teweeggebring in die Suid-Afrikaanse begrip van die oppergesag van die reg. Waar die apartheidstelsel parlementêre oppergesag gebruik het om die inhoud van die reg te bepaal en die regsbank deur regspositivisme aan die strot gegryp het, vestig artikel 1(c) van die Grondwet nou die oppergesag van die reg uitdruklik as 'n fundamentele waarde van die Republiek. Dié waarde het in die daaropvolgende jare bewys dat dit nie slegs simbolies van aard is nie, maar ook bindend in die land se howe.

Krüger toon in haar ontleding van die Grondwetlike Hof in die artikel “The South African Constitutional Court and the Rule of Law: The Masethla Judgment, A Cause for Concern?” (Potchefstroomse Elektroniese Regsjoernaal, 2010) aan dat die Hof formele en substantiewe interpretasies van die oppergesag van die reg gebruik, terwyl die klem steeds op die formele interpretasie val. In Fedsure Life Assurance Ltd v Greater Johannesburg Transitional Metropolitan Council het die Hof bevind dat regmatigheid implisiet in die Grondwet vervat is, en dat die wetgewer en uitvoerende gesag in elke sfeer beperk word deur die beginsel dat hulle geen mag mag uitoefen en geen funksie mag verrig buite dit wat deur die reg aan hulle verleen is nie (ultra vires). In Dawood is verder bevind dat die oppergesag van die reg vereis dat wette op 'n duidelike en toeganklike wyse gestel word.

Die meer substantiewe dimensie van die oppergesag van die reg blyk uit die Hof se behandeling van rasionaliteit en nie-willekeurigheid. In die afwesigheid van 'n redelike verband tussen die uitoefening van mag en die doel waarvoor die mag verleen is, is die uitoefening van sodanige mag irrasioneel, willekeurig en dus onregmatig. Dit is juis hier waar die Masethla-saak kommer wek, waar die meerderheid van die Grondwethof 'n uitleg van die oppergesag van die reg ondersteun het wat die President vrystel van die vereistes van billike prosesse by die uitoefening van sekere grondwetlike magte — in hierdie geval die afdanking van Billy Lesedi Masethla as direkteur-generaal van die Nasionale Intelligensie-agentskap. Hierdie uitkoms is lynreg teenstrydig met die sieninge van Plato, wat reeds millennia gelede gewaarsku het oor die gevare van onbeperkte uitvoerende besluitneming.

Die Reg is die Beste wat ons het

Die post-1994 tydperk bied dus 'n ingewikkelde beeld. Aan die een kant verteenwoordig die Grondwet die mees omvattende wetlike erkenning van die oppergesag van die reg in die Suid-Afrikaanse geskiedenis en bied dit 'n regstreekse antwoord op die Matthews-era se desperate roep tot aksie om regsbeskerming teen staatsmag te bied.

Aan die ander kant toon Masethla dat selfs 'n waardegebaseerde grondwet nie 'n beslissende waarborg teen die verwaarlosing van hierdie beginsel is nie.

Die vraag waarmee ons begin het, naamlik “feit of flater?”, bring dus 'n oënskynlik dubbelsinnige, tog verklarende antwoord na vore. Die oppergesag van die reg is nie bloot 'n abstrakte ideaal nie; dit is 'n lewende beginsel wat telkens in die geskiedenis oortree en dan weer verdedig moes word — van Athene na Londen tot in Pretoria.

Maar soos Plato reeds gewaarsku het, is die reg slegs die “tweede beste” en kan dit nie die geheel omvat nie. Die werklike uitdaging is om dit te beskerm teen diegene wat, soos Karel I of die apartheidsregering, die vorm van wettigheid gebruik terwyl hulle die kern daarvan, soos deur Voet vasgestel, uithol. In hierdie sin bly die oppergesag van die reg altyd 'n strewe, en 'n sprokiesverhaal slegs in absolute sin 'n werklikheid in stowwerige boeke en in die hande van bejaarde professore.

Ten spyte daarvan is hierdie deug sy sout werd en waardig van die nodige erns in die handhawing daarvan deur ons howe, wetgewers en landsburgers.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Met die vinnige ontwikkeling van kunsmatige intelligensie (KI) het platforms soos OpenAI se ChatGPT die manier waarop mense skryf, kommunikeer en bemark verander (OpenAI, 2023). Besighede, inhoudskeppers en bemarkers gebruik toenemend generatiewe KI om advertensies, sosiale media-inhoud, blogs en selfs volledige handelsmerkstrategieë te ontwikkel. Hoewel hierdie tegnologie produktiwiteit verhoog en koste verminder, ontstaan daar 'n groeiende probleem, want skielik klink ons almal dieselfde.

Wat vir my ironies is, is dat kommunikasiekundiges dikwels die belangrikheid van 'n tradisionele stemtoon en handelsmerkidentiteit aan kliënte verduidelik, maar uiteindelik op KI se bewoording of styl staatmaak wanneer die inhoud geskep word. Die gevolg is dat handelsmerke besig is om die onderskeibaarheid in 'n oorversadigde digitale wêreld te verloor, omdat KI vir ons praat en ons uiteindelik dieselfde klink.

“Tone of Voice” in Bemarking

Kevin Lane Keller stel in Strategic Brand Management dat 'n handelsmerk se “tone of voice” die konsekwente kommunikasiewyse van die handelsmerk behels, wat woordkeuse, styl, emosionele toon en algehele persoonlikheid insluit. Hy beklemtoon dat hierdie kommunikasie-identiteit 'n kernkomponent van handelsmerkidentiteit vorm en 'n deurslaggewende rol speel in die wyse waarop verbruikers 'n handelsmerk herken en lojaliteit ontwikkel (Keller, 2013).

Sterk handelsmerke bou hul identiteit rondom 'n duidelike kommunikasie-stem. Nike gebruik byvoorbeeld motiverende en aspirerende taal wat prestasie beklemtoon, terwyl Apple op minimalistiese, eenvoudige en presiese kommunikasie fokus. Vanuit 'n Suid-Afrikaanse konteks gebruik Woolworths 'n verfynde en premium toon, terwyl Nando’s bekend is vir hul humoristiese en sosiaal-bewuste advertensiestyl (Fill, 2009).

Net soos met handelsmerkontwikkeling, ontwikkel die kommunikasie-stemme van besighede ook. KI maak dit moontlik om uitsette vinniger te lewer, maar praat vandag ook vir baie besighede wat kan veroorsaak dat daar 'n beduidende afstand tussen kommunikasiekundiges en hul teikengroepe kan wees en die emosionele stemtoon en persoonlikheid uiteindelik te kort skiet.

Wanneer algoritmes dieselfde stem begin praat

Generatiewe KI-modelle soos ChatGPT werk op grond van statistiese taalpatrone wat uit groot datastelle geleer word (OpenAI, 2023). Hierdie modelle voorspel waarskynlike woordreekse, wat beteken dat hulle geneig is om taal te produseer wat reeds wyd op die internet voorkom. Dink aan sinne soos: “Daar is iets besonders in…” en selfs die oorgebruik van koppeltekens en emoji’s.

As gevolg hiervan spruit herhalende taalpatrone in KI-gegenereerde inhoud voort, wat tipies gekenmerk word deur 'n oorbenutting van positief-gelaaide, bemarkingsgeskikte taal en vooraf voorspelbare strukture gekenmerk kan word.

Die gebruikersopdragte wat in KI-platforms gevoer word, het ook natuurlik 'n invloed op die inhoud. Wanneer bemarkers generiese instruksies soos “skryf 'n professionele advertensie” of “skryf 'n inspirerende plasing” gebruik, lewer KI-modelle dikwels soortgelyke uitsette, omdat die insette self nie spesifiek genoeg was om 'n unieke rigting te gee nie.

Die Verlies van Menslike Dimensie

Menslike skryfwerk word gevorm deur ervaring, kultuur, emosie en konteks. KI beskik nie oor persoonlike ervaring nie, het ook nie emosies nie en genereer inhoud op grond van patrone en data. Volgens Davenport en Ronanki (2018) kan KI prosesse outomatiseer, maar sukkel dit om menslike intuïsie en kreatiewe oorspronklikheid volledig te vervang.

Hierdie beperking beteken dat KI-gegenereerde inhoud dikwels emosioneel neutraal of generies kan voel, selfs wanneer dit tegnies korrek is en kan dit 'n afstand tussen die handelsmerk en verbruiker veroorsaak.

Die verdwyning van unieke handelsmerkstemme

Wanneer baie handelsmerke dieselfde styl gebruik, word dit moeiliker vir verbruikers om onderskeid te neem. Verbeel jou as Woolworths soos Nando’s begin klink of 'n wêreld waar ons sukkel om onderskeid tussen katkos en Panado’s te neem. In 'n digitale omgewing waar gebruikers daagliks aan honderde boodskappe blootgestel word, is onderskeibaarheid in handelsmerkherkenning krities (Kapferer, 2012).

Die eentoonigheid kan lei tot verminderde emosionele betrokkenheid en laer handelsmerklojaliteit. Selfs wanneer inhoud professioneel lyk, kan dit minder impak hê indien dit nie uniek of herkenbaar is nie. En ja, selfs die woord “uniek” het reeds sy betekenis verloor, want wat is uniek dan nou eintlik vir mense?

Afgesien hiervan is daar ook 'n kulturele risiko. KI-modelle is grootliks op globale, hoofsaaklik Engelse-data, opgelei wat beteken dat plaaslike taalvariasies en kulturele uitdrukkings maklik afgewater kan word. In Suid-Afrika kan dit lei tot die verlies van unieke Afrikaanse of streekgebaseerde kommunikasie-identiteit.

Outentisiteit as verbruikersmaatstaf in moderne bemarking

In Authenticity: What Consumers Really Want, argumenteer James H. Gilmore en B. Joseph Pine dat moderne verbruikers nie meer net produkte, koste of kwaliteit beoordeel nie, maar op grond van hoe “eg” of “werklik” 'n handelsmerk of ervaring vir hulle voel. Hierdie verskuiwing beteken dat outentisiteit 'n nuwe ekonomiese en psigologiese maatstaf word waarmee verbruikers waarde aan ondernemings toeken (Gilmore & Pine, 2007). Handelsmerke moet dus nie net fokus op wat hulle doen nie, maar ook op hoe dit waargeneem word.

Namate KI al hoe meer in bemarking geïntegreer word, kan menslike kreatiwiteit en egtheid 'n groter differensiasiefaktor word. Handelsmerke wat hul unieke stem, stories en kulturele identiteit behou, kan sterker emosionele verbintenisse bou en getroue kliënte werf.

Na my mening lê die optimale benadering in 'n balans: KI as ondersteunende instrument vir idees en struktuur, en die mens as die kurators daarvan.

Die gebruik van generatiewe KI soos ChatGPT het ongetwyfeld bemarking verander, maar dit bring ook nuwe risiko’s na vore. Een van die risiko’s sluit die verskynsel van stilistiese eentonigheid in, waarin handelsmerke toenemend dieselfde begin klink en gevolglik nie deur hul taalgebruik en stemtoon onderskei kan word nie. 'n Handelsmerk se tone of voice is nie 'n stilistiese keuse nie, maar 'n strategiese en emosionele bate. Wanneer daardie stemtoon in generiese KI-taal verlore raak, kan handelsmerke hul onderskeibaarheid en kulturele relevansie verloor.

Die uitdaging vir die toekoms is om KI nie as plaasvervanger vir menslike kreatiwiteit te gebruik nie, maar as versterker daarvan.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met ‘n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Daar word in Amerika (waar anders?) beweer dat regses ook “wokeness” begin gebruik het as teenvoeter vir linkse “wokeness”. 'n Amerikaanse artikel oor die onderwerp, getiteld “How the Woke Right Replaced the Woke Left” deur Thomas Chatterton Williams, is byvoorbeeld op 17 Februarie 2025 in The Atlantic gepubliseer. Daar het ook in ander Amerikaanse publikasies opinies oor die sogenaamde “woke right” verskyn, wat geredelik toeganklik is vir lesers wat meer Amerikaanse sieninge daaroor onder oë wil kry.

Plaaslik is daar ook baie onlangs daaroor geskryf. Die rede waarom ek hierdie opiniestuk skryf, is om te probeer bepaal of sogenaamde “woke”-gedrag ook in “regse” kringe in Suid-Afrika gesien kan word, soos blykbaar in Amerika waargeneem word – en indien wel, of dit, in konteks beoordeel, as geregverdig beskou kan word. Of is dit bloot regses wat linkses naboots omdat hulle die resultate van “wokeness” gesien het en toe besluit het om 'n soortgelyke ideologie vir regse doeleindes te bewapen, ook hier in Suid-Afrika?

Eerstens 'n kort beskrywing van wat ek onder “wokeness” verstaan: Dit is om bewus te wees van wat individue of groepe as selfgeïdentifiseerde maatskaplike ongeregtighede beskou – soos sistemiese rassisme, onverdiende bevoorregting, genderdiskriminasie en, oor die algemeen, diskriminasie teen sekere “gemarginaliseerde” groepe. Ongelykheid op alle terreine tussen mense en groepe word as 'n groot euwel beskou wat beveg moet word. Hierdie bewustheid (“wokeness”) word dan in dade omskep om dié wat verantwoordelik gehou word vir die ongeregtighede, aktief te konfronteer. Die konfrontasie neem allerhande vorme aan, soos protesoptogte, maar ook die gewraakte “kansellering” van mense of instellings wat nie die linkse “woke”-mense en -groepe se persepsies deel nie. Sulke kansellering bestaan uit openlike en vyandige verdagmaking, op enige wyse moontlik, met die doel om die individue of groepe waarop dit gemik word, irrelevant te laat voorkom.

Sogenaamde “regse wokeness”, in die breë gesien, klink vir my na die antipool van die “linkse wokeness” wat deur linkses uitgedink is. Wat “links” en “regs” betref, vra ek die leser om dit saam met my as baie breë en oorvereenvoudigde kategorieë te beskou wat individue en groepe in teenoorgestelde denk- en doenskole verdeel. “Links” word dikwels geassosieer met 'n strewe na groter gelykmaking. “Regs” word dikwels getipeer as groepe of individue wat sterk voel oor die handhawing en voortbestaan van unieke groepswaardes, -kultuur en -tradisies.

Ons kan nog baie verder gaan met die onderskeie definisies, maar vir ons doeleindes hier is dit voldoende om te probeer bepaal of “wokeness” – wat aanvanklik aan die linkerkant ontstaan het – nou ook aan die regterkant in Suid-Afrika inslag begin vind het, of dalk al lankal bestaan. En natuurlik, as dit wel bestaan, of dit geregverdig kan word wanneer dit in konteks beoordeel word.

Omdat die meerderheid Afrikaners in Suid-Afrika eerder as “regs” as “links” beskou word, in terme van my breë omskrywing hierbo, moet ons kyk of Afrikaners, en veral die groeperings wat hul belange probeer beskerm, ook “woke” optree.

Ek is bewus daarvan dat daar geen eenstemmigheid is oor wie 'n Afrikaner is of nie. Vir doeleindes van hierdie opiniestuk verwys ek egter op vereenvoudigde wyse bloot na Afrikaners as die meerderheid mense wat ondersteuners is van organisasies soos AfriForum, Solidariteit en die Orania-beweging. Ek glo dat dit 'n redelik veilige aanname is.

Die vraag is dan: Laat die Afrikaner-ondersteuners van daardie organisasies wat in hul belang as Afrikaners optree, daardie organisasies toe om “woke” op te tree aan die regterkant, net soos linkses en hul organisasies dikwels “wokeness” in hul eie geledere beoefen? Is dit dieselfde soort “wokeness”, en is dit geregverdig as dit in konteks beoordeel word – indien dit wel in regse kringe bestaan?

Beginnende by AfriForum: Dit is pertinent 'n organisasie wat homself hoofsaaklik beywer vir die beskerming van minderheidsregte, met 'n spesifieke fokus op die Afrikaner-gemeenskap. In daardie opsig is dit beslis “regs” in soverre dit 'n bepaalde kultuurgroep se belange wil beskerm en bevorder.

Solidariteit is ook primêr daarop ingestel om die Afrikaner-gemeenskap se voortbestaan in die ekonomie te beskerm. In daardie opsig is dit dus ook “regs”.

Orania fokus eweneens op Afrikaners, hoewel hulle meer territoriaal ingestel is omdat hulle 'n enkele, wetlik omskrewe stuk grond beset. Andersins is hulle ook “regs” omdat hulle 'n bepaalde kultuurgroep se belange bevorder.

Tree hierdie “regse” organisasies egter “woke” op?

Kyk ons na 'n primêre AfriForum-funksie – naamlik om onregte teenoor 'n bepaalde groep, Afrikaners, teë te staan – is dit moeilik om nie ook “wokeness” daarin raak te sien nie; te wete, “wokeness” ten bate van 'n oorwegend “regse” groep. Maar daar is 'n belangrike verskil met linkse “wokeness”: hierdie “regse wokeness” word nie as wapen aangewend om ander groepe te diskrediteer, verdag te maak of te verkleineer nie. Dit het nie ten doel om ander te kanselleer nie. Dit word nie bewapen om teen ander groepe gebruik te word nie, maar bloot om te behou, te beskerm en uit te bou wat vir Afrikaners van groot belang is: moedertaalonderrig, groter selfstandigheid en minder regeringsafhanklikheid, gelykberegtiging onder die wet, ensovoorts. Ek kan nie sien hoe die vervulling van hierdie funksie as bewapening beskou kan word om ander groepe te benadeel nie. Deur “die eie” te probeer beskerm, onderhou en uitbou, word die benadeling van ander – buite die groep – tog nie nagejaag nie.

Tweedens, Solidariteit: Hoe kan hul pogings om die Afrikaner-gemeenskap se ekonomiese voortbestaan te beskerm, as bewapening van “wokeness” gesien word ten einde ander groepe te diskrediteer of te kanselleer? Inteendeel, my waarneming is dat Solidariteit saam met ander groepe agiteer vir die beskerming van alle werkers se regte. As hulle in die proses uitwys dat daar regeringspogings is om spesifiek Afrikaner-werkersregte weg te neem, kan dit steeds nie as “regse woke”-pogings beskou word ten einde ander werkers se regte te “kanselleer” nie.

Derdens, Orania: Op watter manier kan geredeneer word dat, omdat hulle ook 'n bepaalde kultuurgroep se belange bevorder, naamlik dié van Afrikaners, sodanige “regse wokeness” dan ander groepe benadeel? Grondeienaarskap is geredelik beskikbaar vir al Suid-Afrika se onderskeie bevolkingsgroepe. Baie groepe, soos die Zoeloes met hul Ingonyama Trust, het reeds aansienlike grondeienaarskap. Wat Orania betref: dit staan enige ander bevolkingsgroep vry om ook hul eie “Oranias” te vestig (“Black is the New Orange” in daardie geval, om die bekende TV-reeks se titel effens te verdraai ...).

Ten slotte, my gevolgtrekking: Ons sien wel elemente van “wokeness” in sekere regse groepe in Suid-Afrika. Maar anders as “wokeness” – links of regs – wat die benadeling nastreef van dié wat nie hul waardes deel nie, is ons Suid-Afrikaanse “regse groepe”, soos hierbo genoem en ooreenkomstig my positiewe definisie van “regsheid”, nie op wraak, vergelding, veroordeling, verkleinering of verdagmaking ingestel soos tipiese “woke left”-groepe nie; of selfs soos sommige “woke right”-groepe in Amerika nie.

Ek dink ook nie die Suid-Afrikaanse regse groepe probeer die woke linkses bloot naboots nie. Inteendeel, ons het lank voor Amerika reeds besef dat 'n minderheid soos die Afrikaners met “wokeness” beskerm moet word – maar 'n wokeness wat nie bewapen is om ander seer te maak nie. Dit is in groot kontras met linkse wokeness, wat juis bewapen word om seer te maak. Regse wokeness om seer te maak, sal net so verkeerd wees, maak nie saak of dit in Suid-Afrika of elders in die wêreld plaasvind nie.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In 2007 het Denemarke 271 munisipaliteite tot 98 saamgesmelt. Die amptelike rede was bekend: skaalvoordele, administratiewe doeltreffendheid, en 'n sterker belastingbasis om dienste te finansier. Internasionale hervormingskonsultante het goedkeurend geknik. Wat gevolg het, was nie 'n diensleweringsrewolusie nie. Wat gevolg het, toe navorsers die situasie voor en ná die hervorming deeglik bestudeer het, was 'n meetbare ineenstorting in iets wat moeiliker is om te kwantifiseer: burgers se gevoel dat hulle werklik 'n invloed op hul plaaslike regering kan uitoefen.

Daardie bevinding behoort enigeen te ontstel wat munisipale regeringshervorming vir 'n lewe ontwerp. Dit pla my.

Daar loop 'n gevestigde aanname deur die meeste werk oor stadsbestuur: in Afrika, in Suid-Asië, in Oos-Europa, en in feitlik elke konteks waar sentrale regerings probeer om swak presterende plaaslike regeringstelsels reg te ruk. Die aanname is dat groter beter is. Groter munisipaliteite behaal skaalvoordele. Gekonsolideerde regering is meer professioneel, makliker om mee saam te werk, en eenvoudiger om te monitor. Wanneer plaaslike regerings misluk, is die voorskrif: smelt hulle saam, standaardiseer hulle, en bou hul kapasiteit.

Die getuienis toon aan dat dié voorskrif, op sy beste, net gedeeltelik reg, en dikwels gevaarlik verkeerd is.

Die vorm van die doeltreffendheidskurwe

Vergelykende internasionale navorsing oor munisipale prestasie vind telkens 'n omgekeerde U-vormige verhouding tussen jurisdiksiegrootte en doeltreffendheid. Munisipaliteite wat tussen 25 000 en 250 000 mense bedien, presteer die beste. Bo 250 000 neem doeltreffendheid af namate koördineringskoste vermeerder en administratiewe afstand vanaf dienslewering groter word. Die ideale omvang is kleiner as wat die meeste hervormingsprogramme aanvaar.

Maar selfs dié bevinding oor grootte onderspeel die probleem, want doeltreffendheid is taakgebonde op maniere wat die konsolidasie-argument ignoreer.

Kapitaalintensiewe dienste — waterinfrastruktuur, riolering, openbare werke — trek wel voordeel uit skaal. Die logika is eenvoudig: groot pype, groot aanlegte en lang voorsieningskettings beloon grootmaatverkryging en gesentraliseerde bestuur. Maar arbeidsintensiewe dienste — polisiëring, vullisverwydering, basiese onderwys — word doeltreffender deur kleiner jurisdiksies gelewer. En arbeidsintensiewe dienste maak 80 tot 85 persent uit van dit waaraan munisipaliteite werklik hul geld bestee.

Die oorheersende argument vir konsolidasie geld dus vir die minderheid van munisipale aktiwiteit. Die meerderheid, volgens bestedingsaandeel, ly onder skaal eerder as om daarby te baat. Niemand skryf dit in die hervormingsvoorstel nie.

Brasilië voer die eksperiment agteruit

Tussen 1988 en 2000 het Brasilië die teenoorgestelde gedoen van wat hervormingskonsultante gewoonlik aanbeveel. Honderde munisipaliteite is in twee verdeel, wat kleiner, jonger en armer plaaslike regerings geskep het. Konvensionele wysheid het 'n ramp voorspel. Nuwe munisipaliteite sou nie fiskale kapasiteit hê nie. Hulle sou deur plaaslike magsfigure gekaap word. Hulle sou te onervare wees om diensleweringskontrakte te bestuur.

Huishoudelike vullisverwydering in die nuutgeskepte munisipaliteite het met 4,4 persentasiepunte gestyg. Geletterdheid het verbeter. Die verklaring was eenvoudiger as wat die kritici verwag het: afgeleë gebiede, wat lank politiek ondergeskik was aan die groter munisipaliteite waaruit hulle gesny is, het uiteindelik hulpbronne en administratiewe aandag gekry wat die ou hoofsentra chronies van hulle weerhou het.

Groot stede steel van hul periferieë. Dit is amper 'n wet van politieke ekonomie. Dit verskyn selde in die saamgestelde data, omdat die gemiddeld die gradiënt verdoesel. Maar as jy tyd in 'n groot Afrika-stad deurgebring het, het jy dit gesien. Die middestad kry teerpaaie; die peri-stedelike rand kry beloftes.

Suid-Afrika se vervaardigde krisis

Suid-Afrika illustreer 'n ander dimensie van dieselfde probleem. Ná 1994 het Suid-Afrika een van die mees gesofistikeerde plaaslike regeringstelsels op die vasteland gebou. Muur-tot-muur-munisipaliteite wat elke duim grondgebied dek. Ingewikkelde prestasiebestuursvereistes. Verkrygingsreëls, diensvlakooreenkoms-template, interregeringsverslagdoeningsraamwerke. Die stelsel is ontwerp om plaaslike regering leesbaar, verantwoordbaar en professioneel te maak.

Wat dit eerder opgelewer het, is wat navorsers begin beskryf as 'n vervaardigde kapasiteitskrisis.

Die wyd herhaalde diagnose is dat Suid-Afrikaanse munisipaliteite misluk omdat hulle nie genoeg vaardige personeel het nie. Twintig jaar se hervormingsprogramme het probeer om dit reg te stel: meer opleiding, beter menslike-hulpbronbestuur, beurskemas vir ingenieurs en finansiële bestuurders. Die diagnose word met soveel sekerheid herhaal dat enige bevraagtekening daarvan na dwarsdenkerigheid klink.

Maar die werklike beperking is iets anders. Suid-Afrikaanse munisipaliteite bestee enorme finansiële en menslike hulpbronne bloot daaraan om administratiewe legitimiteit te behou onder 'n nakomingsargitektuur van verstikkende kompleksiteit. Verslae wat niemand lees nie. Oudits wat proses meet en uitkomste ignoreer. Konsultante wat aangestel word om dokumentasie te produseer eerder as om probleme op te los. Die vaardigheidstekort is werklik, maar dit is deels 'n produk van die stelselontwerp self. Munisipaliteite wat volgens die spesifikasies van grootmetro-kompleksiteit gebou is, is oor yl landelike gebiede ontplooi wat iets veel eenvoudiger nodig het.

Die staat het 'n stelsel vir Johannesburg ontwerp en dit op dorpe van 15 000 mense toegepas. Toe diagnoseer hy die gevolglike disfunksie as 'n menslike-kapitaalprobleem.

Dít is wat gebeur wanneer vorm nie funksie volg nie. Wanneer eenvormige regeringsmodelle gebiede dek wat wissel van digte metropolitaanse kerne tot verspreide landelike gebiede wat feitlik niks met mekaar gemeen het nie, skep jy 'n chroniese institusionele wanpassing. Standaardisering is nie 'n neutrale tegniese keuse nie. Dit is 'n politieke keuse wat die administratiewe voorkeur van die sentrum bo die werklike behoeftes van die periferie stel.

Meer teikens, minder prestasie

Sentrale regerings reageer gewoonlik op plaaslike regeringsmislukking deur meer meting by te voeg. Die intuïsie is verstaanbaar: as jy nie kan sien wat gebeur nie, kan jy dit nie verbeter nie. Meet genoeg aanwysers, en prestasie sal volg.

Die Verenigde Koninkryk se ervaring onder Blair is leersaam. Die raamwerk vir Openbarediens-oreenkomste het teen 1998 tot ongeveer 600 teikens gegroei. Teen 2008 het die regering dit tot 30 verminder. Dié vermindering was nie 'n toegewing aan laer ambisie nie. Dit was die erkenning dat 600 teikens 'n verslagdoeningsbedryf geskep het eerder as 'n prestasieverbeteringstelsel. Noorweë vertel 'n soortgelyke verhaal: nasionale agentskappe belê aansienlik in die formulering van prestasiemetingsraamwerke wat daarna bitter min van hul werklike bestuur dryf.

Meer teikens lewer beter teiken-nakoming. Dit is nie dieselfde as beter dienslewering nie.

Die uitsondering van stedelike uitdying

Niks hiervan beteken dat kleiner altyd beter is nie. Daar is sterk getuienis uit Europa en Noord-Amerika dat hoogs gefragmenteerde metropolitaanse regering — baie klein jurisdiksies wat om dieselfde belastingbasis meeding — stedelike uitdying aanwakker. Wanneer dosyne munisipaliteite meeding om hoë-inkomste-inwoners te lok terwyl hulle streekinfrastruktuurkoste op hul bure afskuif, word grondgebruik 'n mededingende spel met negatiewe-som-gevolge vir die metropolitaanse gebied as geheel. In stede met meer as 'n miljoen mense korreleer fragmentasie betroubaar met stedelike uitdying.

Die beperking is dus nie grootte nie, maar funksie. Kapitaalbelegging het skaal nodig. Roetine-dienslewering het nabyheid nodig. Politieke verantwoordbaarheid versterk op kleiner skaal. Metropolitaanse grondgebruik het koördinering oor jurisdiksies heen nodig. Die fout is om een institusionele model op al vier gelyktydig toe te pas.

Die hervorming wat niemand wil hê nie

Die hervormingsgemeenskap se voorkeur vir konsolidasie is nie irrasioneel nie. Groot jurisdiksies is makliker om vanuit die sentrum te bestuur, makliker vir skenkers om mee te werk, en makliker om binne gestandaardiseerde raamwerke aanspreeklik te hou. Daar is 'n logika van administratiewe gerief in grootte wat onafhanklik funksioneer van die vraag of grootte werklik dienste lewer.

Maar 80 tot 85 persent van munisipale besteding gaan aan dienste wat swakker presteer namate afstand toeneem. Die periferieë van groot munisipaliteite word chronies onderbedien, soos Brasilië se natuurlike eksperiment getoon het. En burgers in groot munisipaliteite voel, met redelike regverdiging, dat hul stem skaars registreer.

Die hervorming waarvoor die getuienis die sterkste steun bied, is ook die mees polities ongemaklike een: onderskei die model volgens funksie. Laat dienste wat skaal nodig het, op skaal funksioneer. Laat dienste wat nabyheid nodig het, op kleiner skaal funksioneer. Aanvaar dat die administratiewe landskap morsiger en moeiliker sal wees om te monitor as 'n eenvormige model. Meet uitkomste, nie nakoming nie.

Niemand het dit nog ernstig probeer nie. Die redes is nie raaiselagtig nie. Differensiasie vereis dat sentrale regerings beheer prysgee. Uitkomsmeting vereis dat daar besluit word watter uitkomste saak maak — en dit is 'n politieke vraag wat hom as 'n tegniese een voordoen. En om te erken dat jou nakomingsargitektuur die kapasiteitskrisis vervaardig het wat jy twintig jaar lank probeer regstel het, is nie 'n gemaklike institusionele erkenning nie.

• Hierdie artikel is met vergunning van die outeur Abhas K. Jha vertaal en herplaas. Die oorspronklike artikel kan op sy Substack The Urban Stack gelees word.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks