Beskawing

Op die gesamentlike inisiatief van die Griekse en Chinese regerings het verteenwoordigers van Griekeland, China, Indië, Irak, Iran, Egipte, Italië, Meksiko, Peru en Bolivia op 24 April 2017 in Athene vergader. Dit was by geleentheid die eerste byeenkoms van die Forum vir Antieke Beskawings (Ancient Civilisations Forum).

Die regerings verteenwoordig groot antieke beskawings: die Egiptiese, Romeinse, Persiese, Chinese beskawings, die van die Mayas, Inkas, Asteke, die van Mesopotamië en die Indus Vallei. Die Forum het sedertdien elke jaar vergader.

Dit is onder andere teen hierdie agtergrond wat historikus Christopher Coker se stelling in 2019 verstaan moet word wanneer hy in The rise of the civilizational state verklaar:

“You may not have given civilization a great deal of thought, but others certainly have. In fact, you are already living in a world in which civilization is fast becoming the currency of international politics.”

Ons praat natuurlik nie hier van beskawing teenoor nie-beskawing, barbarisme of primitiwiteit gestel, maar van beskawings elkeen synde 'n eiesoortige stelsel met sy eie oorhoofse godsdienstige en dergelike fundamentele opvattings en kulturele temperament, wêrelduitkyk, mites, metafisika en taal / tale en aksiologie, sy eie omvattende Gestalt. Daar word dikwels in die Duitse literatuur na beskawing in hierdie sin kultuur (Kultur) verwys.

Dienooreenkomstig sou 'n mens net sowel of dalk eerder van die Westerse kultuur as die Westerse beskawing kon praat. In hierdie bespreking word met beskawing in hierdie laasgenoemde kulturele betekenis daarvan volstaan.

Die Marxistiese einde van die geskiedenis

Volgens die klassieke Marxistiese sou die geskiedenis na die voltrekking van die kommunistiese rewolusie/s tot ‘n einde kom. Die kommunistiese rewolusie sou nasies, state, die kapitalisme en klasse ophef; en dit sou die laaste rewolusie wees, want daarna sou die mensdom opgaan in 'n klaslose utopiese toestand van gelykheid.

Gedurende die twintigste eeu was daar inderdaad opeenvolgende sosialistiese rewolusies – in Rusland, wat die Sowjet-Unie geword het, China, wat kommunistiese (Rooi) China geword het, talle soortgelyke rewolusies in Sentraal- en Oos-Europa ten dele aangestig deur die Sowjet-Unie, en talle rewolusies oor die Derde Wêreld heen.

Maar in weerwil van die enorme krag van die kommunisme, het hierdie rewolusies toe nie die geskiedenis tot 'n einde laat knars nie. Sowjet-geïnspireerde sosialisme is uitgedoof en het binne die bestek van enkele jare vanuit sy basis in Oos- en Sentraal-Europa verdwyn en die Sowjet-Unie het in 1991 in duie gestort; China het ook 'n nuwe weg ingeslaan.

Die liberaal-demokratiese einde van die geskiedenis

Dit mag in 1992 gelyk het of die sosialisme nie slegs uitgedoof was nie, maar dat sy aartsteenstander, liberale demokrasie, onherroeplik en globaal geseëvier het. Dit mag voorgekom het of die geskiedenis uiteindelik toe tog beëindig is, egter nie vanweë 'n kommunistiese sege nie, maar danksy die klinkende liberaal-demokratiese triomf.

Presies dit was Francis Fukuyama se oortuiging. In sy The end of history and the last man redeneer hy in 1992 dat die geskiedenis, ten minste die idee-geskiedenis van die wêreld (synde die eintlike bewegende krag volgens die Hegeliaanse beskouing van die geskiedenis) volbring is. Die val van die Berlynse Muur en die inploffing van die Sowjet-Unie het die einde van liberale demokrasie se ideologiese antitese beteken, met die gevolg dat liberale demokrasie wêreldwyd finaal as die enigste geldige ideologie geseëvier het.

Daar is gevolglik ten slotte nie werklik iets van die aard van 'n verskeidenheid van beskawings met hulle eiesoortighede nie. Daar is net een algemene geldige ideologie – een politieke waarheid – wat die wêreld onvermydelik verder homogeniseer. In die geglobaliseerde wêreld sal die openbare orde derhalwe op die grondslag van slegs een ware en egte stel idees naamlik liberale demokrasie ingerig word.

Ja, dit is so dat die wêreld nie onverwyld volskaals hierby sal inval nie. Plek-plek sal daar nog eienaardige, wrede en uitbuitende diktators, verspotte godsdienstige sektes, en irrasionele nasionalismes, regeringsmislukkings en dergelike manewales wees. Maar dit lewer oplaas niks meer op nie as sydelingse skermutselings en politieke vermaak, sonder beduidende gevolg. Dit sal weldra swig voor die onkeerbare kragte van die liberale demokrasie, wat onverbiddelik oral gaan wortel skiet. Ten slotte is daar geen keer daaraan nie. Die liberale universalisme het geseëvier.

Net soos Marx en ander aankondigers van die einde van die geskiedenis van tevore, het Fukuyama inderdaad ook nie gelyk gehad nie. Trouens, reeds met die verskyning van The Last Man was die tekens reeds daar dat 'n nuwe geskiedenis besig was om stoom op te tel – 'n geskiedenis aangedryf deur die groot beskawings van die wêreld.

Beskawings was regdeur die geskiedenis van groot belang. Die prominensie van 'n aantal ryke – in die besonder die Habsburgse, Ottomaanse en Oostenryks-Hongaarse ryk – het die regstreekse belang van beskawings in die politiek egter gemarginaliseer. So ook natuurlik nasiestate (oftewel eerder territoriale state), wat sedert die sewentiende eeu die toonaangewende akteurs van die (internasionale) politiek was.

Mededingende ideologieë en meegaande ideologiese stryd was veral vanaf 1917 tot 1991 die sterkste krag in die internasionale politiek.

Die prominentste was eers die stryd tussen (Westerse) liberalisme en die Fascisme / nasionaal-sosialisme, wat oplaas in 1945 deur oorlogsvernietiging ten gunste van eersgenoemde beslis is.

Daarna is die stryd tussen die liberalisme en die Sowjet-kommunisme sowel as Chinese kommunisme eweneens in die guns van liberale demokrasie beslis: in die geval van Sowjet-kommunisme vanweë die ekonomiese inploffing van die Sowjet-ekonomie; en in die geval van China, vanweë 'n interne kentering weg vanaf die Maoïsme na die Chinese beskawingstaat.

Dit was juis die liberale oorwinning van die vroeë 1990’s wat Fukuyama oortuig het dat die geskiedenis permanent beëindig is – dat ons die ryk van die blywende liberale universalisme tegemoet gegaan het. Slegs liberale state, wat kwalik van mekaar onderskeibaar sou wees, het nou oorgebly.

Nie The Last Man nie maar The Clash of Civilizations

Maar nie almal het saamgestem nie – nie almal was so optimisties, pessimisties of onrealisties nie. Samuel Huntington het reeds in die 1990’s radikaal anders geoordeel. Enkele jare na Fukuyama se Last Man het sy Clash of Civilizations and the Remaking of World Order die lig gesien. Hierin het hy hom deeglik verantwoord oor die beslissende prominensie van beskawings in die politiek – ook die wêreldpolitiek.

Kenmerkend van sommige beskawings is dat hulle as’t ware opvolgersbeskawings is, wat ruim put uit een of meer vorige beskawings en die voorgangers deels as’t ware kontinueer.

Volgens Huntington se myns insiens akkurate beskouing, verdeel die wêreld tans – en oor die afgelope aantal eeue – in sewe groot beskawings: Sino (Chinese) Japanese, Hindoe, Islamitiese, Ortodokse, Latyns-Amerikaanse en die Westerse beskawing. Die lewensduur van beskawings wissel gewoonlik tussen een en twee millennia, maar as die tydsduur van opvolgersbeskawings bygereken word, kan dit veel langer wees.

Ons onderneem vervolgens 'n vinnige voëlvlug oor die beskawings van ons tyd en betrek tegelyk die verskynsel van beskawingstate daarby.

Chinese-beskawing

Die Chinese beskawing dateer terug tot 1500 jaar voor die huidige jaartelling. Dit is beduidend, maar nie volledig nie Confuciaans. Die huidige Chinese bewind trag juis om die Confusiaanse karakter van die Chinese beskawing - na die Maoïsme - weer op die voorgrond te plaas. Dit Die Chinese beskawing strek wyer as die Chinese staat om ook Chinese gemeenskappe in Suidoos-Asië en die verwante (sub)kulture van Korea en Vietnam in te sluit. China kan as 'n beskawing- eerder as 'n nasieststaat getipeer word aangesien die wesenlike eienskap daarvan juis die langdurige Chinese beskawing en nie bloot die huidige Chinese nasie nie, is. Ofskoon die Maoïsme vanaf die deurvoer van die rewolusie in 1949 'n beduidende uitwerking op die aard van die Chinese staat gehad het, en aan die hand van die Marxisme wat uit Wes-Europa stam, tydelik 'n merk links-Westerse ideologie op China gelaat het, het die momentum van sy langdurige beskawing uiteindelik die Chinese beskawingskarakter van China herstel. Die belangrikste uitwerking van die Maoïsme mag egter geredeneer word, was om as 'n vorm van nasionalisme China se waardigheid na die eeu van vernedering gedurende die negentiende eeu aan die hand van Westerse moondhede (en Rusland) te herstel.

Japanse-beskawing

Die Japanse beskawing, synde 'n wegbreek uit die ouer Chinese beskawing het sy ontstaan in die tydperk 100 tot 400 in die huidige jaartelling. Japan val vierkantig binne die omskrywing van 'n beskawingstaat, aangesien die beskawing in totaliteit met die Japanese staat vereenselwig is. Vanweë realpolitieke oorwegings is Japan tans in hegte bondgenootskap met die VSA.

Indiese of Hindoe-beskawing

Die Indiese of Hindoe-beskawing gaan soos die Chinese beskawing ook terug na die tweede millennium voor die huidige jaartelling, na die tydperk 1500 v.c.. Onderlê deur die Hindoe godsdiens en sosiale stelsel, in die onlangse dekades, versterk deur onder andere die tans regerende Bharatiya Janata Party (BJP), is die beskawingskarakter van Indië na die Britse koloniale tydperk en die sekularisme van die Kongres Party wat vir die eerste dekades na onafhanklikwording dominant in Indië was, herstel. Indië het egter nogtans die tipiese verdraagsaamheid teenoor pluraliteit van die Hindoeïsme behou, as gevolg waarvan dit na alle waarskynlikheid (net soos Rusland) nie besig is om 'n uitsluitlike beskawingstaat te word nie. Nogtans dra die beskawingbevestigende karakter van die Indiese staat klaarblyklik daartoe by om die Hindoebeskawing wêreldwyd onder Hindoe-minderhede elders in die wêreld – ook in Suid-Afrika – te beklemtoon.

Islam-beskawing

Die Islam-beskawing het in die sewende eeu in die Arabiese Skiereilande ontstaan, en op die rug van militêre energie vinnig oor Noord-Afrika en die Iberiese skiereiland en later in Suidoos-Asië en elders uitgebrei. Soos die Christelik-Westerse beskawing het dit universalistiese aansprake en 'n universaliserende, Messiaanse missie. Dit is proseliterend en derhalwe altyd potensieel wedywerend en vyandig teenoor ander beskawings en teenoor afvalligheid in eie geledere.

Die Islam verdeel in 'n verskeidenheid sub-beskawings, sommige daarvan vereenselwig met bepaalde state: sekulêre Turkye wat in onlangse tye hegter met Islam vereenselwig het; Iran, wat put uit sy antiek Persiese beskawingsagtergrond en die feit dat hy die sentrum van Shia in die Islam-wêreld is; Indonesië en talle ander.

Latyns-Amerikaanse-beskawing

Volgens Huntington konstitueer Latyns-Amerika, onder andere vanweë die blywende invloed van 'n aantal inheemse karaktertrekke 'n eiesoortige beskawing. Dit is ook, anders as die Weste meer korporatief en outoritêr, nie gemaklik konstitusioneel nie en het bowendien, anders as die Weste nooit 'n Reformasie beleef nie. Indien nie 'n afsonderlike beskawing nie, is dit 'n sub-beskawing van die Weste.

Russies-Ortodokse beskawing

Die volgende beskawing is die (Russies)-Ortodokse beskawing met Rusland as die sentrum. Dit is 'n opvolgerbeskawing met sy wortels in Bizantium. Dit het 'n drieledige karakter naamlik die Ortodokse kerk (die grondslag van Rusland se identiteit as die sogenaamde Derde Rome, in opvolging van Rome self, daarna Konstantinopel en uiteindelik Moskou); die Russiese kulturele tradisie, wat veral sedert die negentiende eeu in 'n hoogkultuur ontwikkel het en die outoritêre Russiese staat, wat homself onder andere beskou as die beskermheer van die ortodokse wêreld.

Rusland (en die ortodokse beskawing) het die ergste gely onder die sosialistiese universalisme (en diktatuur). Die kommunisme het homself die taak gestel om die Russies-ortodokse beskawing te likwideer en het in die eerste dekades na die aanvang van die rewolusie in 1917 ver hiermee gevorder.

Die Russiese staat het deurlopend 'n uitbreidingsdrang gehad, wat klaarblyklik nie slegs realpolities was nie (dit wil sê gemik was op die maksimalisering van die mag van die Russiese staat nie) maar ook Messiaans, aangesien dit ook wat dit beskou het die sogenaamde ware Christendom moes beskerm.

Die kommunistiese rewolusie het hierdie bo-wêreldse heilige karakter van die Russiese beskawing met 'n nuwe wêreldse heiligheid toegerus. Gevolglik moes dit na 1917 die blye boodskap van die kommunisme wêreldwyd uitdra, wat deurlopend een van die hoofmomente van die Sowjet-Unie se proseliterende buitelandse politiek was, net soos proselitering integraal deel van die Islam en die Westerse beskawing is.

Die verdediging van Rusland teen die Nasionaal-sosialistiese inval vanaf 1941 was die eerste groot kentering om onbedoeld die sosialistiese universalisme in die Sowjet-Unie te stuit, want wat Rusland verdedig het, was die sosialisme nie, maar wel wat as Moeder Rusland beskryf is.

Die Russiese nasionalistiese faktor gepaard met die ekonomiese mislukking van die sosialisme (kommunisme) het egter die Sowjetstaat vernietig en die nasionale en uiteindelik beskawingsaard van die Russiese staat herstel.

Die beskawingsdiskoers het teen die 1880’s in Rusland ontstaan en het 'n komplekse geskiedenis. Die presiese beskawingskarakter van die Russiese staat is egter 'n omstrede kwessie. Tevore – teen die einde van die negentiende eeu en die begin van die twintigste eeu – was daar die aanspraak dat Rusland die basis van 'n Pan-Slawiese beskawing moes wees. Dit lyk of dit stroming stoom verloor het. Dan is daar die sogenaamde Euro-Asiatiese beskouing, waarvolgens Rusland deel moet wees van 'n Oos-Europese/Asiatiese blok (onder andere saam met China en ander Asiatiese moondhede) teen liberale, spesifiek Amerikaanse en Wes-Europese universele liberalisme. Myns insiens is hierdie sienswyse egter bloot 'n aspirasie vir 'n realpolitieke-militêre magsblok en behels dit nie 'n bona fide beskawingstroming nie.

Die Ortodokse beskouing wat Rusland in die sentrum van 'n breër Ortodokse beskawing saam met gemeenskappe en state in Oos-Europa plaas, is klaarblyklik histories en kultureel meer verantwoordbaar. Die Russiese nasionalistiese faktor soos onder andere deur Aleksandr Solzhenistyn verwoord en wat tans in die Valdai-groep waaraan Vladimir Putin ook deelneem, is die mees prominente front hiervan.

Westerse beskawing

Laastens is daar natuurlik die Westerse beskawing hierna die Weste genoem met sy grondslag in Wes- en dele van Sentraal-Europa. Dit het vir eeue as Westerse Christendom bekend gestaan. Oor die afgelope vier eeue het Noord-Amerika 'n belangrike – moontlik die kardinale – komponent van die Westerse beskawing geword. Weens suksesvolle Westerse kolonisasie het Australië en New-Seeland ook deel van die Weste geword terwyl die Weste ook 'n onmiskenbare teenwoordigheid in Suider-Afrika het.

Die Weste is ook 'n opvolgerbeskawing. Dit het sedert die negende eeu ontstaan en uiteindelik in die elfde eeu beslag gekry. Dit volg op drie vroeëre beskawingsgrondslae aan die Middellandse See: die Helleense, Christelike en Romeinse beskawing, wat ten slotte in die elfde eeu in 'n sintese, synde die Weste versmelt is en veral met die Renaissance, waartydens Griekeland en Rome ywerig herontdek is, wat die bedding was, van waar dit verder in bykans alle denkbare kulturele, intellektuele en politieke opsigte gegroei het.

Daar word soms aangevoer dat daar eintlik geen Weste bestaan nie; dat dit 'n blote abstraksie is; dat dit dermate van “buite die Weste” beïnvloed is, dat daar geen essensies daaraan toegeskryf kan word nie. Hierdie sienswyse is egter om twee redes onjuis: eerstens omdat geen beskawing – ook nie die Weste nie – 'n blote tydlose versameling van onveranderlike essensies is nie, maar eerder 'n samehangende kollektiewe biografie. En tweedens is dit, soos Remi Braque in Eccentric Culture – A theory of Western civilization aangetoon het juis tipies van die Westerse verhaal om danksy opeenvolgende hergeboortes (Renaissance-episodes) uitsonderlike spronge te maak.

Tweedens word aangevoer dat dit eenvoudig onwaar is dat daar iets van die aard van 'n soomlose kontinuïteit tussen antieke Griekeland en die latere en huidige Weste bestaan. Deels toegegee, maar dis ten slotte volkome nie-ter sake, want dit is onteenseglik waar dat die latere en hedendaagse Weste, veral sedert die Renaissance van die veertiende eeu die Klassieke – Griekeland en antieke Rome – ywerig sy eie gemaak het. Indien die Klassieke nie soomloos tot die latere Weste herlei kan word nie, het Wes-Europa derhalwe die Klassieke ex post facto deel van homself gemaak. Europa – die Weste – (anders as die Islam) het derhalwe die Klassieke as’t ware as sy voorvader aangeneem en gekoester. Soos Christian Meier in A culture of freedom – Ancient Greece and the origins of Europe verduidelik:

“Can the impression be entirely wrong that Europeans not just appropriated antiquity, but allowed themselves to be appropriated by classical Rome and Greece.”

Die geskiedenis sedert die Verligting het egter opeenvolgende ontwrigting opgelewer wat die uitdruklike doelwit gehad het om die Weste te ontbind, of wat ten minste daardie resultaat sou hê.

Die Franse rewolusie, meer korrek, die rewolusie van die radikale liberalisme, moes die Westerse tradisie ontbind en die Weste in 'n algemene mensdom likwideer.

Die Marxisme met die oogmerk van die klaslose utopie, het ten slotte wesenlik dieselfde beskawingsontbindende oogmerk gehad.

Fundamentalistiese staatsoewereiniteit soos dit tot uitdrukking gekom het in die twee Westerse burgeroorloë (soos Christopher Dawson in Understanding Europe beskryf het) wat die twee wêreldoorloë van die twintigste eeu inderdaad in beduidende mate behels het.

Nogtans het die Weste in weerwil van hierdie krisisse, ofskoon erg geskonde tog nagenoeg in takt gebly.

(Wat die onderskeie beskawings betref, noem ek volledigheidshalwe dat Huntington onseker is of Sub-Sahara-Afrika 'n afsonderlike beskawing is.)

Die belangrikste uitdaging vir beskawings en vir vrede

Die verskeidenheid van beskawings as die mees omvattende kollektiewe identiteite van mensegemeenskappe dank hulle bestaan aan die erkenning en die nougesette eerbiediging van die beskawings- oftewel kulturele pluraliteit in die mensdom. Dit kom tot uitdrukking wanneer die veelheid van beskawings as inherent goed en koesterwaardig bejeën word. Dit behoort nie slegs te geld vir die wêreldpolitiek nie, maar ook in die huishoudelike politiek (wat buite die bestek van die huidige bespreking val).

Die prinsipiële teenstander van hierdie verskeidenheid is eksklusiewe universalismes, oftewel enige projek wat hierdie verskeidenheid verwerp en hom vir die ontbinding van die beskawings beywer.

Die variasies van Marxistiese ideologie vanuit die Sowjet-Unie en China (en natuurlik ook in linksgesinde bewegings en veral akademiese formasies elders, met inbegrip van die Weste) was tot in die laat twintigste eeu die belangrikste en dodelikste van hierdie kragte vir die likwidasie van beskawings. In hulle mags-en invloedsfere het hulle die Chinese en Russies-Ortodokse beskawings ongekende skade aangerig, voordat dit uiteindelik stoom verloor het. Die Weste het ook die Marxisme tereg as aartsvyand beskou, wat teengestaan moes word.

Een universaliserende ideologiese krag, waarskynlik die mees formidabele van almal, het oorgebly. Dit is die liberale internasionalisme (universalisme) – wesenlik die krag wat Fukuyama in 1992 as die finale oorwinnaar gekroon het.

Die liberale universalisme kom 'n lang pad, wat na die tydperk voor die Franse rewolusie herlei, maar in die twintigste eeu veral vanuit die VSA en die liberale elites van Wes-Europa gevoed word.

Dit gaan uit van die oortuiging dat daar 'n enkele algemene en wesenlik homogene mensdom is, wat uit soewereine individue bestaan – nie ook uit beskawings, kultuur- en taal- of godsdiensgemeenskappe nie of dergelike partikulieres nie, maar ten slotte slegs uit individue met dieselfde gelyke universele individuele regte, wat in 'n politieke orde 'n soomlose liberale demokrasie behels. Vir sover mense hulself wel as deel van partikuliere identiteite beskou, is dit 'n dwaling ('n valse bewussyn) wat mettertyd sal oorwaai, namate mense hulle “ware” universele identiteit ontdek.

In Wes-Europa is die liberale universalisme gemonster in die onderskeie liberale regerings van Wes-Europa – Brittanje, Frankryk, Duitsland, Spanje en andere en veral in die strukture van die Europese Unie.

In Amerikaanse buitelandse beleid word die liberale universalisme vereenselwig met Amerikaanse oorlogs- en na-oorlogse presidente Woodrow Wilson en Franklin Roosevelt en met die buitelandse beleid van etlike administrasies daarna, soos dit veral tot uitdrukking kom in die buitelandse beleidsprojekte wat tans breedweg onder die sogenaamde neocon-vaandel tuisgebring kan word.

Volgens hierdie stroming in die Amerikaanse buitelandse beleid is die VSA die vaandeldraer van die goeie teen die bose, die slegte en teen dwaallere. Dit veg vir gewaande geregtigheid vergestalt in universele gelyke individuele menseregte en demokrasie. Dit behels 'n abstrakte politiek van beginsel, nie (in die eerste plek) 'n realpolitiek van belange, magsbalans en wisselende bondgenootskappe nie. Daarom is daar in beginsel nie ruimte vir toegewings en kompromieë nie. Akkommoderende buigings kan per slot van sake nie na dwaallere gemaak word nie. Dit is 'n buitelandse politiek wat in morele en juridiese terme tot uitdrukking kom – 'n Messiaanse politiek, waarvan die missie is om die blye boodskap van menseregte en demokrasie oral uit te dra. Almal moet daartoe bekeer word. Halsstarriges wat bekering weerstaan, moet daartoe gedwing word en die instrumente van Amerikaanse buitelandse beleid – intellektueel, propaganda, ekonomies en desnoods militêr – moet vir daardie doel aangewend word.

Kragtens die liberale universalisme word projekte onderneem wat soortgelyk aan die Marxisme van vroeër nadelig vir die onderskeie beskawings is en ten slotte beoog om hulle te likwideer. Twee van hierdie projekte word uitgelig.

In plaas daarvan om die integriteit van Wes-Europa bakermat van die Westerse beskawing te beskerm, word ongebreidelde migrasie van nie-Westerlinge na Europa toegelaat, wat die Westerse beskawingsintegriteit van Wes-Europa bedreig, of alreeds onherroeplik benadeel het. Die sit om in 'n politiek van beskawingslikwidasie. Teenstand hierteen behels beskawingspolitiek in die Europese konteks ter verdediging van die Weste.

Amerikaanse, meer bepaald neocon-projekte in die Islam-beskawing

Amerikaanse buitelandse politiek het oor die afgelope dekades herhaaldelik mislukte maar steeds skadelike projekte in (Islamitiese) Midde-Ooste behels. Die jongste sodanige projek is die Iran-oorlog, wat klaarblyklik op die grootste mislukking van al hierdie projekte afstuur. Die oorlog is eerstens klaarblyklik onwenbaar en tweedens bring dit ongekende reputasie-skade vir die VSA.

Die beskawingsverlies is natuurlik nog groter. Eerstens word die oorlog teen Iran gevoer, wat watter onaanneemlike regime dit ook al mag wees, as verteenwoordigend van een van die sektore van die Islam (en bowendien die eietydse verskyning van een van die wêreld se antieke beskawings – die Persiese beskawing – beskou kan word.

Dit dreig derhalwe om 'n volskaalse interbeskawingsoorlog te word, wat te midde van die heropkoms van beskawings juis een van die gevaarlikste konflikte met die ingrypende gevolge kan word.

Ofskoon Huntington die realiteit van beskawings deeglik onder oë gesien het, en deel van die titel van sy boek The Clash of Civilizations is, dien sy werk juis as 'n waarskuwing om op sodanige botsing bedag te wees. Hy verklaar:

“In the emerging world of ethnic conflict and civilizational clash, Western belief in the universality of Western culture suffers three problems: it is false, it is immoral, and it is dangerous. That it is false has been the central thesis of this book, a thesis well summed up by Michael Howard: the ‘common Western assumption that cultural diversity is a historical curiosity being rapidly eroded by the growth of a common Western oriented, Anglophone world culture shaping our basic values ...is simply not true.”

Liberale universalisme – anti-beskawing

Tog is nie een van hierdie twee konflikte waarna pas verwys is, 'n beskawingsbotsing tussen enige van die huidige groot beskawings nie.

Die kragte in Wes-Europa teen ongebreidelde migrasie stel hulself nie teen 'n ander beskawing of beskawings op nie, maar teen 'n dekadente elite wat die immigrasie fasiliteer, aanmoedig en bewerkstellig. Hierdie elite maak deel uit van die liberale universalisme, wat hom hier teen die Westerse beskawing vaardig maak. Indien 'n soortgelyke krag in Rusland, Indië, China of in die Islam bedrywig is, is dit ewe nadelig vir die daar tersaaklike beskawings. Die liberale universalisme is derhalwe die aartsvyand van alle beskawings, nie net die Weste nie, ofskoon die Weste tans die skerpste in die visier is. Die akkuraatste beskouing van die liberale universalisme is derhalwe dat dit 'n anti-beskawingskrag is.

Die neocon-projek is ten slotte ook 'n anti-beskawingsprojek. Dit word vanuit die Weste van stapel gestuur en in die huidige tydsgewrig voltrek die projek veral in die Islam-wêreld, aangedryf deur die Messiaanse missie om die universaliserende blye boodskap van gelyke menseregte en demokrasie oral te versprei, en waar die geleentheid homself voordoen, af te dwing.

Die Amerikaanse weermag word misbruik as die skerpste wapen in hierdie afdwinging. Toegegee dat etlike oorloë wat die VSA oor die afgelope dekades in die Midde-Ooste gevoer het ook ander – realpolitieke - doelwitte gedien het, was die liberale universalisme deurlopend 'n prominente doelwit. Dieselfde geld ook vir die huidige oorlog teen Iran.

Dienooreenkomstig is bepaalde formasies in die Islam-wêreld die skerpste in die visier van die neocon-projek. Enige ander beskawing, haaks op die liberaal-universalisme is egter potensieel in die spervuur. Maar die Amerikaanse burgery, wat ten dele met toestemming met hulle belastingdollars en soms met hul lewens hiervoor moet betaal, is klaarblyklik ook 'n slagoffer van die liberale universalisme.

Vrede en stabiliteit is natuurlik konsekwent die gemeenskaplike slagoffer van die neocons se liberale universalisme.

Die Weste versus die liberale universalisme

Die Westerse beskawing word dikwels met die liberalisme gelyk gestel asof dit een en dieselfde ding is. Dit is waar dat oortuigings van individuele vryheid eerste en die mees prominente in die Weste ontstaan het en dat die Weste daarsonder nie te bedink is nie. Dit is egter allermins vereenselwigbaar met die liberale universalisme, wat abstrakte universele gelykheid van alle individue behels. Die liberale universalisme staan as 'n krag van anti-beskawing net so vyandig teenoor die Weste as teenoor alle ander beskawings – ewe beskawingsontkennend so beskawingslikwiderend.

Wat wel gebeur het, is dat politieke akteurs wat vanuit die Weste bedrywig is, soos die wat pas hierbo genoem is, 'n anti-beskawingskrag teen alle beskawings met inbegrip van die Westerse beskawing is.

Dit is van kardinale belang om hierdie waarheid helder in te sien, sodat die antagonismes in die wêreldpolitiek begryp kan word vir wat dit werklik is en bowendien gemene grond vir al die beskawings bied om die gemeenskaplike vyand naamlik die anti-beskawing van die liberale universalisme met realistiese begrip teen te gaan.

Te midde van die era van die groeiende belang van beskawings, is dit belangrik vir die beskawings om 'n modus vivendi met mekaar te vind asook om gemene grond te ontwikkel teen die liberale universalisme wat ten slotte almal se vyand is.

________________________

Die basis van hierdie artikel was 'n lesing wat op 14 Augustus 2026 by 'n konferensie van die Pionier Instituut by Vredenheim Landgoed aangebied is.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Om eiendomsreg tot niet te maak om 'n bietjie grond uit te deel is soos om 'n hele boom af te kap net om ‘n paar van sy vrugte uit te deel.

Tog sien sommige dit nie so nie. Dit is omdat hulle mandjie-mentaliteit instede van groei-mentaliteit het. Beide mentaliteite kyk na die hulpbronne – in dié geval grond – wat ons land het as vrugte, maar die een siening besef glad nie dat bome en vrugbare grond nodig is om die lemoene te groei nie.

In hierdie harwar van 'n tyd waar nul nie niks beteken nie, is dit belangrik om na die groei-omgewing van ons ekonomie te kyk.

Eiendomsreg is nie net iets wat lekker is vir grondeienaars om te hê nie. Eiendomsreg is die boublok van vryheid en ekonomiese stabiliteit. As eiendomsreg in gedrang kom, word buitelandse- en binnelandse belegging beïnvloed, stabiliteit in die eiendoms- en finansiële markte word belemmer en kredietgraderings bly in die slag.

Dit is dus ‘vir die beswil van almal’ belangrik dat private eiendomsregte nie aangetas word nie, selfs al is die sterkste argument vir R0-vergoeding tans dat sommige eiendom in private besit ‘vir die beswil van almal’ beter aangewend kan word.

Dit is 'n baie oortuigende argument vir iemand met mandjie-mentaliteit. Dié mentaliteit kyk na al die hulpbronne en bates in die land as lemoene in ‘n mandjie. Goeie ekonomiese beleid volgens hierdie gesindheid sal wees dat al die lemoene regverdig verdeel word. As iemand meer lemoene as hy het, beteken dit daai persoon het op ‘n onregverdige wyse meer lemoene as hy gekry. Meer nog – die persoon het eintlik sy lemoene gesteel!

Iemand met groei-mentaliteit kyk weer na die ekonomie en al die hulpbronne in die land as 'n lemoenboom. Hierdie persoon probeer om die omgewing te kultiveer om groei te bewerkstellig sodat daar uiteindelik soveel as moontlik lemoene is. Iemand met groei-mentaliteit sal dus na moontlike gevolge van die afskaffing van eiendomsregte kyk.

Sedert gesprekke rondom grondonteiening in 2018 begin het, het regstreekse buitelandse belegging in Suid-Afrika met miljarde geval. Die Amerikaanse Departement van Buitelandse Sake noem grondonteiening direk as rede vir verminderde belegging in Suid-Afrika. Selfs die BRICS lande verkies om eerder hulle geld in meer stabiele lande, soos Saoedi-Arabië, te stoot.

Behalwe vir kwynende buitelandse belegging, het onteiening ook binnelandse kapitaalontvlugting tot gevolg. Die wat kapitaal en vaardighede het, besluit om of net die kapitaal elders te belê of om sommer met kapitaal, vaardighede en al die land uit te trek.

Stabiliteit in eiendoms- en finansiële markte kry 'n knou. Die waarde van eiendomme en grond word verminder omdat daar minder sekerheid van permanente eienaarskap is. Dit is nie net sleg vir beleggings in eiendom nie, maar ook talle ander vorms van belegging wat ‘n ekonomie kan laat groei.

Eiendom word as borg vir lenings opgeskryf, maar banke het nie volledige sekerheid dat die eiendom later nog op die eienaar se naam sal wees nie. So gee banke minder lenings uit teen dieselfde eiendom. Dit beteken dat dit moeiliker en duurder is vir besighede om insetkapitaal te kry. Die ekonomiese groei van die land word dus belemmer. BBP in Mosambiek en Venezuela het met 50% en 60% geval na soortgelyke wetgewings ingestel is.

Suid-Afrika se kredietgradering het reeds rommelstatus bereik, maar kan nóg verder val. Dit beteken dat dit duurder raak vir ons land om lenings aan te gaan. Met 'n BBP wat val én duurder lenings, sal dit nog moeiliker word om ons nasionale begroting te laat klop.

Dit behoort dus duidelik te wees dat eiendomsreg baie belangrik is vir die groei van ons ekonomie. Eiendomsreg is selfs nog meer werd vir ons, dit is belangrik vir ons vryheid.

Terwyl Suid-Afrika besig is om die boom af te kap vir sy vrugte, is dit belangrik om daarop te let dat die argumente nie net is dat vrugte regverdig verdeel moet word nie – dit is dat die regering die vrugte moet verdeel. Dis in die fynskrif weggesteek dat hoewel die vrugte verdeel word, die hele mandjie in die staat se beheer moet bly.

Friedrich von Hayek, die Oostenrykse ekonoom, vat dit goed saam: “Die stelsel van privaat eiendom is die belangrikste waarborg van vryheid – nie net vir dié wat eiendom besit nie, maar skaars minder vir dié wat dit nie het nie.”

• Leandrè Steenberg is 'n ondersoekende joernalis vir die CCIJ.

Nog artikels deur Leandrè Steenberg:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die ANC het sy verkiesingsmanifes bekend gestel, en dit bevat tientalle spesifieke beloftes.

Dit berus op ses hoofterreine vir “beslissende optrede” tussen 2026 en 2031, maar vroeg in die dokument word tien prioriteite vir die eerste 100 dae uitgelig. Dit sluit onder meer in om die basiese dinge reg te kry (slaggate reg te maak, straatligte te herstel, ens.), dat elke burgemeester 'n eerste gemeenskapsimbizo hou en sy of haar munisipaliteit se 100-dae-program publiseer, en om plaaslike ekonomieë aan die gang te kry deur katalitiese projekte te identifiseer wat werksgeleenthede, belegging en plaaslike ondernemings kan ontsluit.

Die manifes is daar vir almal om te lees en self te besluit wat hulle van die beloftes dink, maar om na die toekoms te kyk, moet ons ook die hede en die verlede in oënskou neem. Die inhoud klink redelik pragmaties, maar myns insiens geld die volgende: Hoe langer die lys beloftes en hoe meer spesifiek hulle is, hoe groter is die verantwoordelikheid om rekenskap te gee van wat reeds gedoen is om dit te verwesenlik. Wys my wat jy reeds gedoen het voordat jy enige groot nuwe beloftes maak. Aanspreeklikheid en prestasie behoort geloofwaardigheid te bepaal.

Hier volg 'n kort oorsig van hoe die ANC onlangs op enkele belangrike terreine van munisipale bestuur gevaar het. Vyf jaar (en beslis 100 dae) is immers nie lank in vergelyking met die dekades wat reeds verloop het nie. Dit gee boonop 'n aanduiding of die ANC hierdie beloftes oor 'n tydperk van vyf jaar kan nakom.

'n Skandelike rekord

BusinessTech het in Junie berig dat munisipaliteite in Mpumalanga en Limpopo die meeste wateronderbrekings ervaar. Die ANC oorheers dié provinsies op provinsiale én munisipale vlak. Die party beheer ook metro’s soos die Stad Johannesburg (CoJ), Mangaung en Nelson Mandelabaai, waar wateronderbrekings alledaags geword het.

Die jongste Groen Druppel-bevindings het getoon dat afvalwaterbestuur landwyd aansienlik verswak het, met byna die helfte van dié stelsels wat nou as kritiek geklassifiseer word. Nie-inkomstewater (water wat weens lekkasies en ander ondoeltreffendhede verlore gaan) bly ook hoog op 47,3%.

Adjunkminister van Openbare Werke Sihle Zikalala het vandeesweek gesê Infrastructure South Africa sal voortaan, benewens nasionale paaie, ook op die herstel en instandhouding van munisipale paaie moet fokus. “Ons moet ook kapasiteit in plaaslike munisipaliteite opbou. Ons munisipaliteite staan voor 'n uitdaging omdat tegniese kapasiteit uitgekalwe is, en dit het 'n ernstige probleem geskep waar mense met tegniese vaardighede die munisipaliteite verlaat. Dit is weens die verval wat ons in die administratiewe stelsel sien. Deur Infrastructure South Africa bou ons dus die tegniese kapasiteit van ons munisipaliteite op,” het hy aan die SAUK gesê.

Omdat ek in die verlede in plaaslike gemeenskappe gewerk het, het ek eerstehands gesien hoe die tegniese kapasiteit in ANC-beheerde plaaslike munisipaliteite in Noordwes heeltemal uitgekalwe is. Daar is nie genoeg personeel met die nodige vaardighede nie, nie genoeg hulpbronne (soos voertuie om op oproepe te reageer) nie, en ook nie genoeg toerusting nie.

Deur 'n verderflike mengsel van kaderontplooiing en die wanbestuur wat daaruit voortspruit, 'n gebrek aan meriete, regstellende aksie en arrogansie, weerspieël die munisipale sfeer die probleme wat provinsiale en nasionale regerings en departemente, asook die staatsondernemings onder hul beheer, teister.

Hoewel die ANC, hetsy deur volstrekte meerderhede of as deel van koalisies, die oorgrote meerderheid munisipaliteite in die land beheer nadat die party 45% van die stemme in die 2021-verkiesing gekry het, is ANC-beheerde munisipaliteite 'n klein minderheid wanneer dit by skoon oudits kom. In die Ouditeur-generaal (OG) se jongste verslag oor munisipaliteite was ANC-beheerde munisipaliteite vir minder as 20% van die 39 skoon oudits verantwoordelik. Die meeste vrugtelose, verkwistende, onreëlmatige en ongemagtigde uitgawes kom van munisipaliteite wat gedeeltelik of ten volle deur die ANC beheer word – tans én in die verlede.

Die Stad Johannesburg is 'n goeie voorbeeld. Dit is Suid-Afrika se belangrikste en rykste metro, maar verkeer in talle opsigte in ernstige moeilikheid. Soos die Centre for Development and Enterprise (CDE) dit in 'n verslag oor die stad stel:

“Ongelukkig het Johannesburg in 'n toestand van diepgaande disfunksie en ernstige finansiële nood verval. Infrastruktuur stort in duie, dienslewering faal, die koste om sake te doen styg, entrepreneurs, beleggers en geskoolde beroepslui verlaat die stad, talle inwoners word armer, en daar is min of geen doeltreffende beplanning vir die toekoms nie.”

Die verslag meld verder dat Johannesburg Water die agterstand met die vernuwing van infrastruktuur op R26,6 miljard geraam het, terwyl slegs 60 tot 70 kilometer se pyplyne jaarliks vervang word. Die geraamde agterstand met elektrisiteitsinfrastruktuur beloop R44 miljard, wat in die tweede helfte van 2025 tot 54 132 aangetekende kragonderbrekings gelei het – 'n toename van 22 persent teenoor die vorige jaar.

Die gevolgtrekking is dat, as hulle 'n ryk, robuuste en veerkragtige stad soos Johannesburg kan verwoes, dit selfs makliker is om kleiner metro’s, distriks- en plaaslike munisipaliteite te ruïneer – soos hulle inderdaad gedoen het. Ek kan nie aan 'n enkele ANC-beheerde munisipaliteit dink wat in die geheel floreer (of minstens gemiddeld presteer) nie.

Geen bespreking van dié onderwerp sou volledig wees sonder verwysing na die sistemiese korrupsie in munisipaliteite nie. Die Institute for Security Studies (ISS) het drie ANC-beheerde munisipaliteite – Madibeng Plaaslike Munisipaliteit (Madibeng), OR Tambo Distriksmunisipaliteit (ORTDM) en die Stad Johannesburg Metropolitaanse Munisipaliteit (CoJ) – ondersoek om vas te stel hoe munisipale korrupsie plaasvind.

ISS-navorser Romi Sigsworth het die bevindinge soos volg saamgevat: “Eerstens word invloed deur onreëlmatige aanstellings, nepotisme en begunstiging verkry. Tweedens word dié invloed gebruik om wettige stelsels vir persoonlike gewin te manipuleer en uit te buit. Derdens word die onwettige bedrywighede deur administratiewe of gewelddadige middele, of albei, gefasiliteer of beskerm.” Die OG se verslae maak somber leesstof uit en vertel hul eie verhaal.

Waarom dit dié keer nie anders sal wees nie

Om billik te wees, is die ANC nie die enigste party wat foute met die bestuur van munisipaliteite begaan het nie, en ander partye kan denkbaar selfs groter skade aanrig indien hulle meer mag sou kry. Minstens sommige funksies in sekere ANC-munisipaliteite is steeds aanvaarbaar.

Maar weens sy oorheersing by die stembus sedert 1994 is die ANC verreweg die grootste en opvallendste oortreder tot dusver. Daarom is dit nodig om dit uit te lig wanneer die uitdagings in plaaslike regering ontleed word. Om dit nie te doen nie, sou oneerlik wees. Geen ander party het dieselfde rekord van mislukking in die regering nie.

Die dilemma, nou en in die toekoms, vir die ANC en enigiemand wat steeds meer van die party verwag, is dat hy eenvoudig nie oor die menslike kapitaal en politieke wil beskik om die doelwitte wat in sy manifes uiteengesit word, te bereik nie. Dit is belangrik om dié twee faktore saam te beskou, aangesien hulle onderling verband hou, hoewel elkeen ook op sigself betekenisvol is.

As daar inderdaad enige politieke wil was om munisipaliteite beter te bestuur, sou die ANC lank gelede geskikte burgemeesters en munisipale bestuurders opgelei het. Hulle sou die beste mense gewerf het – ongeag ras of politieke verbintenis. Hul uiteindelike doel is nie om munisipaliteite te verbeter nie, maar om hulle uit te buit. Die beloftes in die manifes oor die eerste 100 dae klink na skynheiligheid en is deurspek van ironie.

Hulle het nog twee maande voor die verkiesing om kiesers te beïndruk en uitvoering aan sommige van dié beloftes te gee. Trouens, hulle het reeds 32 jaar gehad om dit te doen. En 'n vereiste dat burgemeesters grade moet hê, sal nie die probleem oplos nie, want grade en ervaring is nie sinoniem met bekwaamheid en integriteit nie. Die probleme is boonop sistemies en kan nie deur hoofsaaklik simboliese leiers alleen opgelos word nie.

Om die verskillende faksies binne die party te paai, is die ANC boonop huiwerig om sy burgemeesterskandidate vir die metro’s aan te kondig – slegs kortlyste word bekend gemaak. Hierdie faksiegevegte het 'n kenmerk, eerder as 'n toevallige gebrek, van ANC-politiek geword. Dit geld veral in provinsies soos Noordwes. Dit gaan nie ná die verkiesing op magiese wyse verdwyn nie. Die politieke moorde en plundering ook nie.

President Cyril Ramaphosa het kiesers gevra om die ANC nog 'n kans te gee omdat dit dié keer anders sal wees. Jy kan óf die herverpakte beloftes in hul jongste manifes glo óf jou eie oë vertrou en na verbetering streef. Die volgende skuif is joune, Suid-Afrika.

• Dr. Brink is 'n entrepreneur, sakekonsultant en ontleder van die Paarl.

Nog artikels deur Eugene Brink:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Alle ervare politieke analiste waarsku dat die ANC se vermoë om kiesers te mobiliseer, nooit onderskat moet word nie. Dit geld selfs vir hul huidige pogings in die aanloop tot die plaaslike verkiesings van November 2026, wat deur baie analiste as uiters swak beskou word — en met reg ook — soos ek self onlangs in 'n artikel hier op OntLaer uitgewys het. Tewens, ek het ook na twee onlangse podsendings van baie geloofwaardige organisasies gekyk wat so vol gelagtery was dat 'n mens kon dink dat dit komedie was waaroor die podsendings gegaan het. Maar inderdaad was die ANC se onbeholpe verkiesingsveldtog die besprekingspunt.

Daar is egter redes om die ANC nog nie heeltemal af te skryf nie. Die ANC-handelsmerk is 'n magtige een met baie magiese aantrekkingskrag vir miljoene der miljoene Suid-Afrikaners. Hul destydse geloofwaardigheid as die bevryders van die onderdrukte swart Suid-Afrikaanse bevolking het steeds lojaliteitswaarde onder aansienlike getalle Suid-Afrikaners.

Die ANC is ook by verre die dominante “vennoot” in die RNE, met politieke mag wat skaamteloos deur die partylede in die regering gebruik word om steun op verskeie maniere te “koop”. Die amptenary van staatsdepartemente, plaaslike owerhede en ondernemings in staatsbesit voel ook dat hulle die ANC iets verskuldig is vir hul poste en vir die behoud daarvan. Dis 'n sterk aansporing wat uitkring na afhanklike familielede wat ook besef waar hul lewensmiddele vandaan kom.

Dink dan ook aan die nagenoeg vier uit elke tien Suid-Afrikaners wat elke maand die een of ander maatskaplike toelaag van die regering ontvang en die ANC daarvoor bedank.

Moet ook nie die groot getalle sakelui vergeet wat hul kontrakte te danke het aan die ANC se korrupte tendertoekennings nie. Hulle het met omkooppraktyke hul kontrakte bekom, en vir hul volgende toekenning of kontrakverlenging is hulle afhanklik van 'n korrupte ANC-politikus of -amptenaar aan die voorpunt van die korrupsieketting.

Gemelde ANC-sterkpunte, baie daarvan onsmaaklik in die mond van uitgeslote kaders en ander doodgewone Suid-Afrikaners sonder toegang tot die korrupsieketting, gaan weer baie kiesers oortuig om eerder weer vir “his master’s voice” te stem.

Desnieteenstaande gaan die ANC se steun volgens alle aanduidings wel aansienlik daal in vergelyking met vorige verkiesings. Dit tel uiteraard in die guns van alternatiewe politieke partye, maar ongelukkig blyk dit dat baie kiesers wat deur die ANC se patetiese rekord as regeerders ontnugter is, eerder nie sal gaan stem nie as om vir 'n ander politieke party te stem.

Met alle aanduidings dat die ANC ná die verkiesing van November 2026 aansienlik swakker gaan wees as in enige vorige tydperk, is daar nou baie spekulasie en scenarioskepping waarvolgens die moontlike gevolge van die ANC se aansienlike verswakking gemodelleer word. Sekere uitkomste kan met redelike sekerheid voorspel word, soos die toename in koalisieregerings in plaaslike owerheidsgebiede en dat Zuma se MKP in KwaZulu-Natal koning gaan kraai en selfs elders as 'n faktor gaan ontpop waarvan ernstig kennis geneem sal moet word.

Baie huidige ANC-raadslede gaan ook hul posisies kwyt wees — na raming tussen 500 en 1 000 — wat uit 'n persoonlike perspektief uiters traumaties gaan wees, aangesien hul lewensonderhoud eensklaps gaan verdwyn. Té veel huidige raadslede het nie die nodige kennis en ervaring om buite die patronaatstelsel en sonder die korrupsiepraktyke van die ANC te oorleef nie. Hul reaksies is onvoorspelbaar, maar ons weet dat benoude katte benoude spronge maak. Een teenreaksie kan wees om die nuwe raadslede se lewens so moeilik moontlik te maak. Die ontstellende getal politieke moorde in Suid-Afrika maak dit ook moontlik dat sommige nuwe raadslede se lewens selfs op die spel sal wees. Dit kan baie van die voordele van verandering in administrasies wat uit die verkiesings kan voortspruit, tot niet maak.

Dis dalk teen bogenoemde agtergrond dat die gerespekteerde en uiters bekwame dr. Frans Cronjé van The Common Sense-aanlynkoerant onlangs, in 'n video-onderhoud met Gabriël Makin van dieselfde koerant, na my mening vreemde dinge gesê het. Tewens, ek het sy sienings skokkend gevind. Kyk gerus self by die skakel na die volledige onderhoud.

Waarom is ek persoonlik geskok? My interpretasie van wat dr. Frans sê, is dat ons die ANC in sy uur van swakheid genadig moet wees. Om pragmatiese redes moet ons nie te hard probeer om die ANC tot verantwoording te roep nie. Ons moet eerder die ander pad kyk en probeer om hulle as ANC sover te kry om ons vernietigende ekonomiese beleid reg te stel sodat ons ekonomie weer behoorlik kan groei. In 'n groeiende ekonomie sal dit nie juis nodig wees om oor korrupsie te stres nie, want die impak daarvan sal nie vernietigend wees nie. Korrupsie is in elk geval oral 'n gegewe.

Ek herhaal dat ek hier bloot my eie interpretasie weergee van wat ek glo ek hoor dr. Frans meen 'n goeie benadering sou wees.

Ek is ook, soos hy, ten gunste van pragmatisme wanneer dit van pas is, maar ek voel baie sterker oor etiek en die handhawing van reg en geregtigheid, in plaas daarvan om onbeskaamde skelms hul oortredings te “vergewe” deur hulle daarmee te laat wegkom. Dis die ekwivalent daarvan om aan die eise van 'n afperser toe te gee. Dit laat die afperser bloot glo hy kan maar voortgaan met wat hy doen.

Dalk sou ek minder skepties gewees het oor dr. Frans Cronjé se uitgangspunte, soos deur my geïnterpreteer, as ek nie op bykans dieselfde tyd as die podsending waarna ek verwys het, 'n briljante opiniestuk raakgelees het deur 'n ewe gerespekteerde en kundige opinievormer, David Ansara, uitvoerende hoof van die Vryemarkstigting nie. Die artikel, getiteld “Don’t Compromise with Socialists”, is op 21 Augustus 2026 in The Common Sense van die einste dr. Frans Cronjé gepubliseer. Die titel sê dit alles, en die inhoud daarvan kan opgesom word in die volgende woorde van David, wat ek in Afrikaans laat vertaal het: “Vir dié van ons wat die vordering van sosialisme deur ons samelewing wil stuit, is dit dus nodig om ferm en verantwoordelike vorme van weerstand te bied. Die alternatief is om kompromie te soek, maar die beste wat dit kan bereik, is om jou 'n bietjie tyd te koop. Die ANC verstaan en waardeer die balans van magte.”

David waarsku juis teen wat ek verstaan Frans wil sê moet gebeur ten opsigte van die sosialisties-georiënteerde ANC. David argumenteer dat kompromie met vyandige of sosialisties-georiënteerde beleide 'n strategiese strik is wat slegs skade vertraag, en dat ferm, beginselvaste weerstand eerder nodig is. Dit klink vir my na die teenpool van Frans se gedagtegang soos ek dit interpreteer het. Ansara beskryf die ANC se Marxisties-Leninistiese NDR as 'n geleidelike strategie wat vooruitgaan op grond van die “balans van magte”. Weerstand kan tydelike terugtrekkings afdwing, maar dit is taktiek; die druk hervat later. Ferm, verantwoordelike weerstand is dus noodsaaklik om die vordering van sosialisme te stuit. Kompromie koop slegs beperkte tyd.

Daardie onderduimse ANC-manier van dinge doen, het volgens oorlewering ook uit oudpresident Zuma se mond gekom, deurdat hy blykbaar by geleentheid iets soos die volgende kwytgeraak het: As jy jou vyand met jou bajonet 'n steekwond toedien en jy tref been (m.a.w. daar is weerstand), trek vir eers die bajonet terug en soek dan later 'n sagter plek vir die doodsteek. Duidelik was sy metafoor bedoel om die strategie van aanval, gevolg deur onttrekking indien dit nie volledig suksesvol is nie, te beskryf — wat natuurlik daarop gemik is om jou vyand te laat glo dat hy jou aanslag oorleef het, net om daarna die onverwagte doodsteek toe te dien wat die aanvanklike bedoeling met die aanval was.

Dieselfde sal, na my mening, geld ten opsigte van sagkens omgaan met ANC-kriminele wat belastingbetalers se geld op korrupte wyse tot eie voordeel gesteel het, soos dit klink of dr. Frans om pragmatiese redes meen moet gebeur. Maar wat van beginsels in daardie geval? Kan die versuim om teen korrupsie op te tree om pragmatiese redes geregverdig word, terwyl dit volgens Ansara se siening in elk geval slegs deur die ANC benut sal word om tyd te wen totdat hulle hul onbuigsame Marxisties-Leninistiese ideologie van sosialisme weer volstoom kan implementeer sodra hulle weer — “by hook or by crook” (my woorde) — mag teruggewen het?

Ek het op grond van twee ander baie onlangse podsendings, onderskeidelik onder die vaandels van die Instituut vir Rasseverhoudinge se Daily Friend en die Vryemarkstigting se Rational Standard, verdere regverdiging vir my standpunt gekry dat daar geen genade vir die ANC moet wees noudat sy hegemonie besig is om te verkrummel nie. Deelnemers aan daardie podsendingsdebatte het groot name ingesluit soos dr. Martin van Staden, Nicholas Lorimer, Hermann Pretorius, Nicholas Woode-Smith en Zakhele Mthembu. Hulle het ook 'n geen-genade-ingesteldheid teenoor die ANC voorgestaan, en die woorde “Machiavelliaanse optredes” as noodsaaklik om die ANC se rug te breek, het telkens in die gesprekke na vore gekom.

Ja-nee, soos ons tot anderstaliges se konsternasie sê: As daar die geringste kans is om die onbetroubare en agterbakse ANC se hegemoniese houvas op die land te vernietig of te verswak, moet ons nie huiwer om dit bloot om pragmatiese redes na te laat nie. Korrupsie en diefstal kan onder geen omstandighede oor die hoof gesien word nie.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Suid-Afrika het baie uitdagings en probleme. Dis 'n feit. Dis ook seker een van die redes waarom ons land die rugby so ernstig opneem – dít en natuurlik Suid-Afrikaanse humor, anders gaan ons dit nie maak nie.

Airlink het onlangs daarin geslaag om Suid-Afrika én die res van die wêreld vir 'n oomblik op te laat kyk. Kort voor die Springbokke en die All Blacks se toetswedstryd op 29 Augustus, by die DHL Stadion in Kaapstad, het twee Airlink-vliegtuie net voor die afskop in 'n noue vlugpatroon oor die stadion gevlieg. Dit was so hittete toe die voorste vliegtuig baie naby aan die stadion gevlieg het en daarin geslaag het om een van Suid-Afrika se mees opspraakwekkende bemarkingsaksies van die jaar te skep. Hoe naby is te naby? Wat kon gebeur het as die vliegtuig die stadion getref het? Was dit roekeloos?

Natuurlik sal Suid-Afrikaners die land verdedig met 'n: “But did you die en het jy al ooit in 'n Suid-Afrikaanse taxi gery, want onse mense maak maar so.”

Nog 'n amusante reaksie op dié gebeurtenis was dié van 'n TikTok smaakmaker, wat verduidelik het dat die stadion ongeveer 55 000 mense kan hou en aangesien die stadion redelik stampvol was, is dit veilig om te sê dat die vliegtuie oor 110 000 voet gevlieg het. Jip, in Suid-Afrika hou ons nie terug nie – ondanks die lae slaagsyfer. En asof dit nie genoeg was nie, het iemand boonop 'n aanlynspeletjie ontwerp en geprogrammeer, naamlik die Flappy Link – Cape Town Flyover Challenge, waaraan almal gratis kan deelneem.

Daar is ook natuurlik negatiewe kommentaar en kritiek teenoor Airlink vanuit die buiteland wat 'n debat oor bemarking, veiligheid en sport aangespreek het. Hoe laag moet jy bereid wees om te vlieg om jou handelsmerk nuwe hoogtes te laat bereik en hoe seker is jy dat mense jou sal onthou wanneer die vliegtuie geland het en die stof gaan lê het?

Impak bo invloed

Airlink is direk betrokke by die Rugby’s Greatest Rivalry en het ook die twee nasionale spanne tussen wedstryde vervoer, daarom het die lugskou plaasgevind. Volgens Flightradar24-data het die voorste vliegtuig teen 150 knope (ongeveer 278 km/h) gevlieg en het dit tydens die vlug op sy laagste punt ongeveer 41 tot 46 voet (sowat 12 tot 14 meter) bo die stadion se dak beweeg.

Vanuit 'n tradisionele bemarkingsperspektief is dit nie vir ons nuut om vliegtuie te sien wat advertensiebaniere in die lug op trek, wolk-boodskappe in die lug skryf of mense wat valskerm spring om 'n enkele boodskap oor te dra nie. Airlink moes anders dink. In plaas daarvan om net aan kykers te vertel dat Airlink die amptelike plaaslike lugredery van die toer is deur bemarkingsmateriaal regoor die stadion te plant en miskien 'n boodskap op die veld te verf, het Airlink die geleentheid met 'n moderne aanslag genader, deur ervaringsbemarking en handelsmerkassosiasie toe te pas en die vliegtuie fisies deel van die rugbyervaring gemaak.

Die Springbokke en die All Blacks is twee van die mees herkenbare handelsmerke in internasionale rugby, en 'n wedstryd tussen die twee spanne skep outomaties 'n groot mediagehoor. Dit was dus nie nodig vir Airlink om 'n gehoor te bou nie. Hulle moes 'n oomblik skep wat daardie bestaande gehoor se aandag vir 'n kort rukkie vasgevang kon word.

Die belangrikste bemarkingswaarde het waarskynlik ná die vlug plaasgevind. Toeskouers het hul selfone uitgehaal om die vliegtuie af te neem, televisiekykers het die beeldmateriaal aanlyn gedeel, talle radiostasies regoor die land het dié storie bespreek en lugvaart-entoesiaste het die vlug op vlugsporingsdienste gevolg. Ons kan dus die publiek as 'n verspreidingsmeganisme sien waar die handelsmerk van betaalde media na verdiende media beweeg het. Die onderwerp was só warm, dat dit nie meer nodig vir Airlink was om vir elke kyk, plasing, nuusberig of lugtyd te betaal nie.

Vliegtuie en rugby kom al 'n lang pad

Die beeld van 'n vliegtuig wat oor 'n rugbystadion vlieg, het ook herinneringe aan die Rugbywêreldbeker-eindstryd in 1995 by Ellis Park opgeroep. Net voor die geskiedkundige gebeurtenis het 'n Suid-Afrikaanse Lugdiens Boeing 747, met die vliegtuignaam Lebombo, oor die stadion gevlieg met die boodskap “GOOD LUCK BOKKE”. Die beeld van 'n vliegtuig met 'n boodskap, het sedertdien deel van Suid-Afrika se sportgeskiedenis geword.

Airlink het dus nie noodwendig 'n nuwe visuele taal geskep nie, hulle het 'n bestaande Suid-Afrikaanse sportbeeld vir 'n nuwe generasie herintrepreteer. Die verskil was dat die moderne weergawe nie 'n enkele groot vliegtuig met 'n boodskap aan die onderkant van die romp en onder die vlerke was nie, maar twee vliegtuie wat die visuele spanning tussen die Springbokke en All Blacks verteenwoordig het, terwyl albei deur dieselfde lugredery verbind is. Deur die twee mededingende rugbyspanne elkeen met 'n vliegtuig te verteenwoordig, het die handelsmerk op 'n visuele manier die idee van verbinding uitgebeeld. Suid-Afrika en Nieu-Seeland is teenstanders op die rugbyveld, maar die vliegtuie verbind die twee lande buite die veld.

Vir 'n Suid-Afrikaanse rugbyondersteuner kan 'n vliegtuig oor die DHL Stadion onmiddellike assosiasies met die Springbokke, die groot oorwinning in 1995, nasionale trots en rugby oproep. Vir iemand wat nie dieselfde kulturele konteks deel nie, kan dieselfde beeld as 'n potensiële lugvaartveiligheidskwessie geïnterpreteer word en dis wat in die buiteland gebeur het.

Terwyl baie Suid-Afrikaners die vlug binne die konteks van rugby, nasionale trots en vermaak beskou het, het internasionale media dit as 'n noue ontkoming gesien en hoofsaaklik gefokus op hoe laag die vliegtuie oor die stadion gevlieg het. Buitelandse mediaplatforms het die gebeurtenis as dramaties en selfs kommerwekkend beskryf, met veiligheid wat 'n sentrale deel van die verhaal geword het. Suid-Afrikaanse en internasionale lugvaartkenners het die veiligheidsmaatreëls van 'n vliegtuig wat laag oor 'n vol stadion beweeg, bevraagteken.

Airlink was gereed daarvoor en kon hulself verdedig deur aan te dui dat die vlug, met die ondersteuning van die South African Civil Aviation Authority en Air Traffic Navigation Services, fyn beplan én geoefen is. Volgens Airlink het die vliegtuie nie passasiers vervoer nie en was daar senior vlieëniers aan boord om die operasie te ondersteun.

Die uitdaging in handelsmerke: hoe laag moet jy daal?

In die kommunikasiebedryf word daar toenemend aangemoedig om iets opvallends, ongewoons of selfs kontroversieel te doen met die doel om deur die geraas van sosiale media te breek en mense se aandag te vang – selfs al is dit net vir 'n paar sekondes. Die probleem is dat 'n handelsmerk nie altyd beheer het oor wat die mense van die handelsmerk kan onthou nie.

Die belangrikste vraag is dus nie hoeveel mense oor 'n veldtog praat nie, maar eerder wat mense oor die handelsmerk sê wanneer hulle daaroor praat. In Airlink se geval is daar verdeelde groepe: positief en negatief. Ongeag van wat mense sê, praat albei groepe steeds oor Airlink en het die handelsmerk daarin geslaag om hul naam aan een van Suid-Afrika se grootste sportgebeurtenisse te koppel. Hoe meer mense praat, hetsy dit positief of negatief is, hoe meer relevant raak Airlink se handelsmerk.

Ander handelsmerke soos Red Bull het net so suksesvol deur ervaringsbemarking geword. Red Bull adverteer lankal nie meer net 'n energiedrankie nie. Hulle adverteer die produk as 'n kulturele ervaring en het 'n hele wêreld rondom spoed, avontuur, sport en prestasie gebou.

Suid-Afrikaanse besighede moet begin besef dat goeie bemarking nie altyd beteken dat 'n maatskappy harder moet praat nie, maar dat hulle iets moet doen sodat mense hul eie ervarings en weergawes daarvan kan oorvertel. Word of mouth en sterk netwerkverhoudings is in vandag se tyd een van die grootste bates wat 'n besigheid kan hê.

En nou sit ons met humor en memes

In 'n vorige Ontlaer-artikel het ek in diepte oor Trendjacking geskryf waar memes as advertensieborde gesien kan word. Vanuit 'n Suid-Afrikaanse konteks sien ons dieselfde beginsel in plaaslike besighede wat hul handelsmerke aan die twee vliegtuie koppel en as advertensies uitstuur. Die vliegtuie is die advertensie. Airlink het 'n punt bereik waarin hul meetbare uitsette nie aan mediawaarde of kyke gemeet kan word nie, maar eerder die langtermyn-assosiasie wat mense met Airlink behou. Die groter uitdaging vir Airlink is nou om seker te maak dat dié aandag in ’n blywende en positiewe handelsmerkassosiasie omskep word en dat die risikobestuur net tydelik nodig was.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels op OntLaer:

Bronnelys

1. Airlink. 2026. Airlink Flyby Marks Rugby’s Greatest Rivalry. 22 Augustus 2026. FlyAirlink

2. Associated Press. 2026. Dramatically low flyby by passenger jets over packed South African stadium sparks safety debate. 1 September 2026. https://apnews.com/article/south-africa-stadium-flyby-passenger-jets-rugby

3. ECR. 2026. Aviation expert weighs in on Airlink flyover – ‘everybody must just calm down’. 1 September 2026. https://www.ecr.co.za/news/news/aviation-expert-weighs-in-on-airlink-flyover

4. Flightradar24. 2026. Petchenik, I. Airlink’s low flypast over Rugby match in Cape Town. 1 September 2026. https://www.flightradar24.com/blog/flight-tracking-news/special-event/airlinks-low-flypast-over-rugby-match-in-cape-town

5. People. 2026. Airline Defends Aerial Stunt After 2 of Its Planes Flew 50 Feet Above Stadium Packed with 50,000 Fans. 2 September 2026. https://people.com/airline-defends-flyover-of-2-jets-less-than-50-feet-above-packed-stadium-

6. SA Rugby Magazine. 2026. Planes flew 12.5m to 14m above stadium. 31 Augustus 2026. https://www.sarugbymag.co.za/planes-flew-12-5m-to-14m-above-stadium

7. 1995 Rugby World Cup final. 2026. Historiese oorsig van die Rugbywêreldbekereindstryd en die Lebombo-vliegoorvlug. https://en.wikipedia.org/wiki/1995_Rugby_World_Cup_final

8. TikTok video:

@buhduhbuhduh @buhduhbuhduh ♬ original sound - buh 🇿🇦

Tiktok failed to load.

Enable 3rd party cookies or use another browser

9. Ontlaer-artikel: https://www.ontlaer.co.za/p/hoer-as-die-empire-state-building

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Steven Pinker skryf die afgelope week vir Persuasion oor common knowledge. Hy beskryf dit as kennis wat 'n gemeenskap weet almal weet.

In Hans Christian Andersen se bekende verhaal Die keiser se nuwe klere word 'n ydele keiser deur twee swendelaars oortuig dat hulle vir hom buitengewone klere kan weef. Soos ons almal nou al van die sprokiesverhaal weet, is die klere glo onsigbaar vir enigiemand wat dom of onbevoeg is.

Al kyk almal in die verhaal na die leë weefstoel en weet daar is niks, vertel almal kopknikkend hoe pragtig die materiaal is, omdat niemand die een wil wees wat erken dat hy dit nie kan sien nie. Wanneer die keiser uiteindelik kaal deur die strate paradeer, speel die skare saam. Maar net totdat 'n kind onskuldig sê wat almal reeds weet, naamlik dat die keiser geen klere aan het nie.

Pinker se punt is dat die kind se onskuldige opmerking geen nuwe inligting verskaf nie. Hy verander bloot die soort kennis wat bestaan. Voor sy onskuldige opmerking het elke persoon reeds privaat geweet dat die keiser kaal is. Maar ná die kind se onskuldige opmerking weet ek dat jy dit ook weet, en jy weet dat ek weet dat jy dit weet. So het, soos Pinker dit stel, private knowledge (private kennis) common knowledge (gemeenskaplike kennis) geword.

Nou, Pinker sit volgens my gereeld die pot oor 'n paar goed mis, maar ek glo dat hy hier 'n belangrike tema aanraak.

Die onderskeid tussen private kennis en gemeenskaplike kennis klink dalk aanvanklik na 'n filosofiese foefie totdat mens besef hoeveel van die maatskaplike orde daarvan afhanklik is. 'n Diktator kan oor miljoene mense wat hom privaat verag regeer, solank as wat hulle onseker is oor hoeveel ander mense die diktator ook verag. Of 'n taboe wat lank kan voortbestaan al glo min mense nog daarin.

Die verwante begrip is pluralistiese onkunde. Almal twyfel privaat, maar elkeen vermoed dat hy twyfel alleen. Die onversetlike vertroue in transformatisme die afgelope drie dekades, wat nou uiteindelik in Suid-Afrika begin wankel, is 'n nuttige plaaslike voorbeeld hiervan.

Vir baie jare was daar waarskynlik veel meer private twyfel oor die land se transformasie-ortodoksie as wat die openbare gesprek laat blyk het. 'n Sakeman het om die braaivleisvuur erken dat SEB sy onderneming duurder en minder doeltreffend maak, maar tog steeds met sy maatskappy se SEB status op sy webblad spog. Of 'n staatsamptenaar kon weet dat 'n aanstelling op grond van ras eerder as bekwaamheid die instelling verswak, maar geen weerstand daarteen bied nie.

Maar dit was nie noodwendig omdat almal die dominante verhaal geglo het nie. Die krag daarvan het deels daarin gelê dat niemand presies geweet het hoeveel ander mense ook nie meer daarin glo nie.

Só ontstaan 'n vreemde sosiale ewewig waar almal hul openbare gedrag aanpas by 'n konsensus wat moontlik reeds veel swakker is as wat enige individu besef. Die ortodoksie oorleef omdat almal dink dat almal anders nog ortodoks is.

Daarom is die openbare plein (en derhalwe vryheid van spraak) so belangrik. En daarom was die opkoms van alternatiewe media, podsendings, burgerlike organisasies en nuwe digitale platforms meer betekenisvol as bloot die toevoeging van nog menings. Dit is hierdie instellings wat lostorring aan 'n ortodoksie. Hulle het mense die geleentheid en ruimte gegee om te ontdek dat hul private twyfel nie noodwendig privaat of uniek was nie.

Maar Andersen se sprokie veronderstel een keiser, een straat en een skare.

Wat gebeur wanneer daar twee strate is? Wat gebeur wanneer daar nie meer net een openbare plein is nie?

Pinker se konsep veronderstel een keiser, een skare en een kind. Maar ons leef toenemend met twee keisers, twee skares en twee pleine, indien nie selfs meer nie. Elke groep het sy eie media, podsendings, WhatsApp-groepe, kundiges en ketters. Selfs die Overton-venster (dit wat binne 'n gemeenskap as redelik, aanvaarbaar of sêbaar aanvaar word) bestaan toenemend in die meervoud. Daar is sekere dinge wat bespreekbaar op 'n gemeenskapsradiostasie diep in Kwazulu-Natal is, maar waarskynlik nie by die Woordfees nie. En ander idees wat by die Woordfees bespreek word, maar wat kwalik dieselfde ontvangs in ander ruimtes sal kry.

Aanlyn algoritmes help met die afsondering, hoewel dit te eenvoudig is om hulle vir alles te blameer. 'n Navoringstudie oor Facebook het bevind dat mense inderdaad hoofsaaklik inhoud uit eendersdenkende bronne sien, maar ook dat die vermindering van sulke inhoud nie vanself politieke polarisasie verminder het nie. Ons word nie net in ons afgesonderde koninkryke en hul keisers ingedwing nie. Ons kies hulle ook.

Gevolglik kan gemeenskaplike kennis ook plaaslik en beperk wees.

Wanneer dit kom by gemeenskaplike kennis, almal in Ryk A weet dat almal in Ryk A weet dat die keiser kaal is. Almal in Ryk B weet ewe seker dat almal in Ryk B weet dat die storie oor die kaal keiser 'n histeriese versinsel is.

Albei het common knowledge. Wat ontbreek, is gemeenskaplike kennis oor mekaar se kennis.

Lourensa Eckard se puik TV-program In Gesprek (een van Suid-Afrika se plekke waar Ryk A en Ryk B dikwels bymekaar kom) het ons hierdie week herinner aan 2020 se merkwaardige illustrasie daarvan.

In haar gesprek met Alex van den Heever oor die onlangse Amerikaanse Senaatsverhoor oor Covid-19 is 'n epistemiese tweespalt duidelik. Anthony Fauci het op 29 Julie voor die Senaat verskyn en hy het hom meer as honderd keer op sy reg tot stilswye beroep. Republikeinse senatore onder leiding van Rand Paul wou hom onder meer uitvra oor Covid se oorsprong, navorsing in Wuhan en sy pandemie-era-dagboekinskrywings. Fauci het op sy beurt aangevoer dat Paul se optrede 'n poging tot vervolging eerder as 'n onbevange ondersoek geword het.

Dit is byna onmoontlik om 'n beter voorbeeld van twee epistemiese ryke te kry.

Vir een gehoor was die verhoor die oomblik toe dinge wat “ons almal eintlik geweet het” uiteindelik op die lappe gekom het. Vir 'n ander gehoor was presies dieselfde verhoor 'n partydige skouspel waar die normale onsekerheid van die wetenskap agterna as bewys van bedrog of kwaadwilligheid aangebied word.

Na ses jaar is dit nou makliker vir die hoofstroom om dinge te erken wat in 2020 en 2021 dikwels onsêbaar was. Baie van die sekerheid waarmee Covid-beleid geregverdig is, was eenvoudig nie geregverdig nie. Die openbare indruk dat inentings infeksie en oordrag min of meer sou voorkom, het nie die toets van tyd deurstaan nie.

Net so was natuurlike immuniteit ná vorige infeksie nie 'n soort pseudowetenskap soos dit dikwels behandel is nie. 'n Lancet-meta-analise het later bevind dat vorige infeksie sterk beskerming teen ernstige Covid-siekte gebied het. Novak Djokovic se hardkoppigheid oor sy eie liggaamlike outonomie lyk daarom vandag heelwat minder eksentriek as wat die hoofstroom internasionale media destyds uitgebeeld het.

En hoewel dit ewe verkeerd sou wees om nou te beweer dat die entstowwe oor die algemeen gevaarlik was, weet ons ook dat sekere seldsame nadelige gevolge, onder meer miokarditis en perikarditis na mRNA-inenting, veral by jong mans werklik bestaan en 'n kousale verband met die entstowwe het.

Die kaal-keiser-element van Covid was dus nie dat elke voorsorgmaatreël verkeerd of elke kundige oneerlik was nie. Dit was die merkwaardige sosiale meganisme waardeur redelike twyfel oor inperkings, natuurlike immuniteit of die omvang van entstofbeskerming so vinnig van 'n wetenskaplike vraag in 'n karaktergebrek verander het. Diegene wat privaat gewonder het, kon maklik dink hulle wonder alleen. Ses jaar later is baie van daardie vrae heeltemal gewone gesprekspunte.

Mens wonder watter kontemporêre kwessies vandag ons ook oor 'n paar jaar na sal terugkyk en dink hoe kon soveel mense dit geweet het, maar so min dit hardop gesê het?

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die destydse brand van Notre-Dame in 2019 en die stigting van die Shadowless Church in Sjina in dieselfde jaar het my laat nadink oor die rol van kerkargitektuur in gemeenskappe. Behalwe vir die feit dat Notre-Dame 'n katedraal is, word dit ook as 'n ekonomiese trekpleister vir geskiedenis, kuns, toerisme en identiteit gesien. Wat die Shadowless Church betref, is dit 'n landskapsprojek binne 'n toerisme- en eiendomsontwikkeling eerder as 'n funksionerende kerk.

Dat miljoene euro’s vir die herstel van Notre-Dame ingesamel is, laat my wonder: Waarom herbou ons kerke wat deur rampe vernietig word, maar laat ons kerke verdwyn wanneer gemeenskappe verander?

Die hart van die gemeenskap

Kerkgeboue het aanvanklik as spilpunte vir die gemeenskap gefunksioneer, waar godsdienstige, sosiale, opvoedkundige, ekonomiese en kulturele aktiwiteite plaasgevind het. Ons kan dus sê dat kerkargitektuur ook as gemeenskapsinfrastruktuur gefunksioneer het. Vroeë Middeleeuse plaaslike kerke het byvoorbeeld sosiale fokuspunte van nedersettings geword, terwyl die uitbreiding van kerklike netwerke juis daarop gemik was om geestelike en pastorale sorg nader aan plaaslike gemeenskappe te bring.

Die Salisbury Katedraal is 'n goeie voorbeeld daarvan en kan beskryf word as 'n soort “stad binne ’n stad” wat terselfdertyd 'n ekonomiese, ideologiese en materiële sentrum van stedelike lewe was. Dieselfde beginsel het later in kleiner dorpe voortgeleef, net op 'n baie kleiner skaal as dié van 'n katedraal. In Suid-Afrika het kerke veral in kleiner dorpe en gevestigde woonbuurte 'n belangrike rol in die vorming van gemeenskapslewe gespeel. Die kerk, skool, winkel, stadsaal en ander openbare geboue het deel van die netwerk in gemeenskappe gevorm. In baie dorpe het kerke nie net vir lidmate meegeding nie, maar ook vir sigbaarheid, invloed en status. Hoe hoër die kerktoring, hoe groter die status.

Kerkgeboue het dus nie net as ruimtes vir aanbidding gefunksioneer nie, maar ook as belangrike gemeenskapsruimtes waar mense kon voel dat hulle behoort. Dr. Hercules Boshoff, 'n medewerker by die Instituut vir Filosofie en die Samelewing in Stellenbosch en skrywer, beskryf die “derde plek” as 'n tussenruimte tussen huis en werk wat ’n belangrike rol in die openbare lewe en gemeenskapsvorming speel. Volgens hom bied sulke ruimtes geleenthede vir mense om mekaar te ontmoet, gespreke te voer en 'n gedeelde plaaslike identiteit te ontwikkel. Vanuit hierdie perspektief kan kerkgeboue ook as deel van die breër gemeenskapsinfrastruktuur verstaan word. Dit beteken nie noodwendig dat elke kerkgebou as 'n “derde plek” beskryf kan word nie.

Wat gebeur wanneer die kerk stukkie vir stukkie verdwyn?

Een van die uitdagings van ons tyd is dat die geboue dikwels bly staan, lank nadat die gemeenskappe waarvoor hulle ontwerp is, verander het.

Volgens Hannes Noëth, voormalige predikant van die GKSA (Gereformeerde Kerke in Suid-Afrika), verdwyn kerke as gevolg van die feit dat mense nie betrokke in die gemeenskap is nie, staatmaak op huiskerke en demografiese verandering. Dit is ook so dat selfs kerke nie direk by die gemeenskap betrokke is nie. In Suid-Afrika se klein dorpies kan die verdwyning en agteruitgang van kerke maklik waargeneem word.

Wanda Verster se studie oor die lewensiklus, hergebruik en aanpassing van plekke van aanbidding in Bloemfontein toon dat gesentraliseerde ouditoriumkerke, wat tussen die 1930’s en 1950’s vir Afrikaanse Gereformeerde kerke ontwerp is, kwesbaar vir sloping is wanneer hul oorspronklike funksie verdwyn. Eenvoudiger, liniêre planne is volgens haar makliker om vir nuwe funksies aan te pas.

Noëth verduidelik egter weer dat hierdie kerke juis op eenvoudige ontwerpe bo versierings gefokus het, omdat die dekoratiewe elemente onbekostigbaar was. Dis vir my opmerklik dat daar spanning tussen estetika en funksionaliteit van 'n kerk is. Wanneer word 'n kerk as 'n kerk gesien, en is dit eties om 'n mooi kerkgebou 'n kerk te noem wanneer dit nie as 'n funksionerende kerk gebruik word nie?

Die Skadulose Kerk

Die Shadowless Church in Sichuan, China, ontwerp deur Shanghai Dachuan Architects en Wisto Design, breek doelbewus weg van die tradisionele kerkbeeld en gebruik lig, deursigtigheid en 'n fyn aluminiumraamwerk om idees van vryheid, romantiek en pluraliteit uit te druk. Behalwe vir die feit dat die kerkgebou in China is, geniet die gebou aandag, omdat dit die tradisionele idee van 'n kerk as 'n swaar, afgeslote struktuur omgekeer het. Vir my, as kyker wat dit nog net op foto’s raakgesien het, lyk dit amper soos 'n groot 3D-kunswerk wat nog nie klaar gedruk is nie.

Die belangrikste komponente van hierdie kerk is lig en tyd. Lig word as die “siel” van hierdie spesifieke kerk gesien en die argitektuur se ligkomposisie verander deur die loop van die dag soos wat die son beweeg – dus, tyd. Die hele doel van die Shadowless Church is dat die besoeker uiteindelik hul eie waarneming daarvan moet voltooi. Met ander woorde, die besoeker neem deel aan die kunskonsep, maar is nie noodwendig aan die kerk, op 'n geestelike vlak, verbonde nie. Waarom? Want dit was nooit ontwerp met die doel om 'n funksionerende kerk vir die gemeenskap te wees nie.

Die toekoms van die kerk is dalk “oop”

Teen hierdie agtergrond kan die Shadowless Church as 'n argitektoniese verskynsel beskou word, waarvan die betekenis en waarde verder as die visuele impak strek. Die kerk is klein, lig en visueel deurlaatbaar. Die ontwerpers se visie vir die gebou was nie om die landskap te oorheers nie, maar om daarmee saam te leef.

Gegewe die bogenoemde, kan ons hierdie argitektuur as 'n metafoor vir die hedendaagse gemeenskap lees. Die moderne gemeenskap is minder homogeen, minder staties en minder geografies gebonde in vergelyking met baie van die gemeenskappe waarvoor historiese kerke ontwerp is. Die feit is dat ons nie meer ons hele lewe binne in een gemeenskap leef nie. Ons wissel tussen dorpe, werksplekke, familie- en vriendekringe. Die idee dat een sentrale instelling die hele gemeenskap se lewe kan organiseer, is nie meer volhoubaar nie.

Die kerk van die toekoms hoef dus nie noodwendig groter te wees nie. Dit moet dalk eerder meer oop wees vir veelvuldige vorme van gemeenskapslewe. Eerder as om te fokus op hoeveel mense elke Sondag in 'n gebou sit, kan gemeentes oorweeg op hoeveel verskillende maniere die ruimte deur die week gebruik kan word. Is die kerk 'n veilige plek vir mense wat nie elke Sondag op die kerkbank sit nie, maar steeds deel van die gemeenskap is? En, ja, in sommige gevalle kan ons selfs vra of die kerk betrokke in die gemeenskap wil wees.

Dit beteken natuurlik nie dat die estetiese waarde van kerkargitektuur van kant gemaak moet word nie. Inteendeel, die geskiedenis van kerkargitektuur toon juis die krag en identiteit van 'n gemeenskap aan. Waar die katedrale en dorpskerke aanvanklik die gevoel van behoort probeer skep het, laat die Shadowless Church ons egter met die vraag of 'n kerk nog 'n gemeenskapsgebou is wanneer die argitektuur van die kerk moontlik belangriker geword het as die gemeente wat dit nie gaan gebruik nie.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Soos alle ander politieke partye in Suid-Afrika het die ANC ook ernstig begin werk aan 'n verkiesingsveldtog wat daarop gemik is om kiesers te probeer oortuig om in November 2026 in die plaaslike regeringsverkiesings vir hulle te stem. Ek haal die skitterende politieke kommentator, met 'n goeie dosis satire Simon Lincoln Reader aan in verband met onlangse opmerkings deur 'n senior ANC-leiersfiguur in Gauteng:

“In Johannesburg, the ANC’s deputy chair of Local Government Intervention, Dr Dickson Masemola, pleaded with voters to ‘give the party another chance’. Presumably, after having given the matter some thought, Masemola and his colleagues on the subcommittee decided that the city should be restored to its former glory, and the ANC is the party to do that.”

Dis natuurlik uiters lagwekkende wensdenkery van die ANC se kant. As Masemola dit self glo, is hy myle ver van die werklikheid verwyderd, waarskynlik omdat hy, nes die res van die ANC-leierskap, totaal en al kontak met die werklikheid verloor het. Dis ongelukkig wat gebeur met “leiers” wat vanuit hul luukse huise in welvarende woonbuurte deur sjauffeurs en persoonlike lyfwagte in luukse motors vervoer word na ten volle toegeruste kantore in die beter dele van die stad, met lugversorging en assistente waarvan gewone mense maar net kan droom.

Wie sien nou die slaggate en algemene verval van die groter stedelike gebied raak, veral dié in die townships? Die sjauffeurs ken ook al die langer en beter roetes van die “leier” se huis af kantoor toe en terug. Dis verder as die kortste pad, maar dit maak nie saak nie, want die belastingbetalers hou die petroltenk vol. En indien die ergste gebeur en 'n slaggat 'n band op die beter pad verwoes, is dit ook nie iets om oor te stres nie. Die begeleiers vervang gou die band terwyl gewapende lyfwagte 'n ogie hou oor moontlike misdadigers wat gewoonlik sulke situasies — vir gewone mense — uitbuit om motors te skaak en/of die insittendes te beroof.

Die vernielde band is ook geen rede tot kommer nie, want die belastingbetalers sal finansier dat dit in 'n oogwink vervang word. Gelukkig is verkeersligte wat nie werk nie ook nie veel van 'n probleem nie: die begeleidende voertuig of voertuie sit bloot hul flitsende blou ligte en sirenes aan, en die verkeerskruising maak oop soos die Rooi See vir Moses en sy staf.

Groter ANC-kanonne as Masemola het reeds vroeër as hy die toon begin aangee vir die ANC se verkiesingsretoriek. Die agbare president self, Cyril Ramaphosa, het reeds in Julie 2026 in die Chris Hani-streek van die Oos-Kaap begin om hom na grondvlak te begewe om die ANC se “Volunteers Drive” aan mense op voetsoolvlak te probeer verkoop.

Die gedagte is blykbaar om weer direk met gemeenskappe op grondvlak om te gaan deur eerstens “tekortkominge” (eintlik “mislukkings”, eufemisties gestel!) te erken, soos byvoorbeeld die gebrek aan die verskaffing en instandhouding van basiese dienste — watervoorsiening, elektrisiteitsinfrastruktuur en gebreke ten opsigte van menslike nedersettings, wat waarskynlik verwys na die groeiende tekort aan behoorlike behuising. Oplossings word belowe wat die hoë werkloosheid onder die jeug en geslagsongelykheid sal aanspreek en wat sodoende stabiliteit en plaaslike ekonomiese groei tot gevolg sal hê.

As Masemola se leë uitinge lagwekkend geklink het, wil 'n mens amper op die grond rondrol van die lag oor die agbare president se verbeeldingsvlugte en selfbedrog.

Dalk gaan ek nou oorboord om die ANC se patetiese pogings om die steun van kiesers terug te wen aan die kaak te stel, maar kom ons kyk vir oulaas na die vreeslose ANC-sekretaris-generaal, mnr. #Fearfokkol (soos hy op sosiale media na homself verwys), se “goeie nuus” op 6 Augustus 2026 aan die ANC Soweto Cadres Assembly in die Naledi-saal in Soweto.

Hy kondig die ANC se gereedheid aan om weer aktief met gemeenskappe op grondvlak in wisselwerking te tree. Hy kondig ook aan — totaal in teenstelling met die verkondiging van groter grondvlakbetrokkenheid — dat die sentrale ANC nou oor die leierskap op plaaslike owerheidsvlak vir die komende verkiesings sal besluit.

Ek weet nie of dit 'n erkende of bekende Afrikaanse uitdrukking is nie, maar my oupa sou gesê het: “Bid jou aan!” Ek dink hy het dit gesê wanneer hy van mening was dat iets byna ongelooflik was. Net so ongelooflik is dit vir my dat 'n politieke party terselfdertyd kan sê dat hy weer aan plaaslike gemeenskappe die betrokkenheid op grondvlak gaan gee wat hulle toekom, maar terselfdertyd vir hulle sê dat dit nie sal strek tot hul keuse van die leierskap wat hulle amptelik op munisipale vlak gaan verteenwoordig nie. Weer eens: “Bid jou aan!”

Daar is natuurlik redes vir die ANC se besluit. Onlangse meningsopnames deur die uitstekende Social Research Foundation toon dat die ANC tussen 500 en 1 000 raadslede in die komende verkiesing kan verloor.

Hou in gedagte dat die ANC se patronaatstelsel — die stelsel waarvolgens mense in magsposisies gunste, poste, kontrakte of voordele aan ondersteuners toeken in ruil vir lojaliteit of politieke steun, eerder as op grond van verdienste — nou erg in duie stort as daar soveel minder “pasellas” as voorheen uitgedeel kan word. Dis beslis nie politieke kapitaal wat weer aan mense op grondvlak gegee kan word om oor te besluit nie. Die plaaslike takke van die ANC sal nie weer daarmee vertrou word nie.

Hulle sal net vertrou word om betrokke te wees by oplossings wat die hoë werkloosheid onder die jeug en geslagsongelykheid sal aanspreek en wat sodoende stabiliteit en plaaslike ekonomiese groei tot gevolg sal hê. Ek sukkel om my lag in te hou …

Koppel nou wat hierbo verduidelik is oor die ANC se paniekoptredes op grondvlak aan dit wat op nasionale vlak gebeur. Die nasionale ANC beleef terugslag op terugslag. Die Phala Phala-swaard bly oor hul president se kop hang. Hul groot maatjie en beweerde finansierder, Iran, is in diepe moeilikheid. Aangekondigde beleide wat groot steun onder kiesers moes werf weens hul gewaande populistiese gewildheid, het geflop. Die Nasionale Gesondheidsversekeringskema en Onteiening Sonder Vergoeding bly hersenskimme weens die litigasie daarteen tot by die hoogste hof. BELA word met 'n sagte hand deur 'n DA-minister van basiese onderwys “geïmplementeer”.

Werkloosheid neem nie af nie, want ekonomiese groei bly stagneer weens verkeerde ANC-beleid. Die staat se skuldlas word maand ná maand ondraagliker. Ek het nie eens die belaglike ANC-beleid van “swart ekonomiese bemagtiging” en die vernietigende ekonomiese gevolge daarvan aangespreek nie.

Ek verlaat my hier weer op die insig van gemelde Simon Lincoln Reader, uit dieselfde bron:

“Today, corporations and institutions recruit on race terms and citizens mostly swallow it; on the rare occasion a race-based issue is litigated, the judge will mealy-mouth his or her way through legalities, and almost always show relief with a ‘well-it’s-not-legal-to-discriminate-against-white-people-BUT’. That BUT belongs to the ANC. While something may be illegal, the ANC’s routines have offered pause for consideration. What’s illegal is not always necessarily ‘wrong’.”

As sulke optrede redelike mense nie tot in hul siele walg nie, dan gee ek op.

Ek kan nog vele ander ANC-terugslae byvoeg, maar ek dink ek het my punt gemaak, naamlik: As die mense van Suid-Afrika weer in November 2026 die ANC in groot getalle op plaaslike owerheidsvlak instem, sal die gesegde dat “mense die regerings kry wat hulle verdien” deur en deur as waar bewys word.

Dit sal dan ook makliker wees om te sê: Ons het julle mos gesê — ons langtermynoorlewing in Suid-Afrika is te vinde in groter selfbeskikking vir mense en groeperinge wat regeringsbeheer soos die pes vermy en hul eie ding vir hulself doen.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In 'n vorige artikel in hierdie reeks is die ontwikkeling van in loco parentis bespreek: Die beginsel dat die primêre opvoedingsverantwoordelikheid by ouers berus en dat ander opvoeders in 'n afgeleide hoedanigheid optree. Relatief onlangs het die moderne staat egter toenemend aanspraak gemaak op 'n eie, onafhanklike opvoedingsgesag, wat nie van ouers afgelei is nie.

Die groei van openbare skole en skoolplig

Vanaf die 19de eeu het die moderne staat al hoe sterker by onderwys betrokke geraak. Industrialisasie, verstedeliking en die opkoms van die moderne nasiestaat het 'n groeiende behoefte geskep aan 'n geletterde en opgeleide bevolking. Onderwys het terselfdertyd belangrik geword vir die vorming van burgers, nasionale identiteit en die ontwikkeling van die staat se administratiewe en, in sommige lande, militêre kapasiteit. Waar onderwys vroeër hoofsaaklik deur ouers, kerke, gemeenskappe en private onderwysers gereël is, het nasionale state daarom begin om openbare skole te stig, te befonds en uiteindelik skoolbywoning verpligtend te maak.

In hierdie proses het die begrip in loco parentis geleidelik van betekenis begin verander. Die onderwyser het nie meer uitsluitlik namens die ouer opgetree nie, maar ook as 'n professionele persoon binne 'n staatsbeheerde onderwysstelsel. Hierdie ontwikkeling kan beskryf word as 'n beweging in die rigting van in loco civitatis. Die staat het dus toenemend aanspraak gemaak op 'n eie opvoedingsverantwoordelikheid wat nie van ouers afgelei is nie.

Uiterste vorme van hierdie staatsgesentreerde benadering het in die twintigste-eeuse totalitêre state sigbaar geword. Die Sowjetunie het onderwys beskou as 'n instrument waardeur die staat die volgende geslag volgens kommunistiese beginsels moes vorm. Waar die waardes van ouers daarmee gebots het, het die staat se ideologiese doelwitte voorrang geniet. Lenin het dit in 'n toespraak in 1920 soos volg gestel: “Die hele doel van die opleiding, opvoeding en onderrig van die jeug van vandag behoort te wees om hulle met kommunistiese etiek te deurdrenk.”

Ook in Nazi-Duitsland is tuisonderwys verbied en die skoolstelsel gebruik om lojaliteit aan die Nazi-beweging en sy ideologie te kweek. In dié verband het Hitler in 1933 in 'n toespraak gesê:

“Julle kind behoort reeds aan ons. Wat beteken julle nog? Julle sal verbygaan, maar julle kinders is nou deel van die nuwe gemeenskap. Binne 'n kort tyd sal hulle niks anders ken as hierdie nuwe gemeenskap nie.”

Hierdie totalitêre uiterstes was deel van die breër ontwikkeling van openbare onderwys in ander staatsbestelle. Ook in demokratiese en ander state het openbare skole en skoolplig gedurende die negentiende en twintigste eeue uitgebrei. Suid-Afrika het deel van hierdie ontwikkeling gevorm.

Skoolplig is in Suid-Afrika geleidelik en ongelyk uitgebrei, en het vir 'n groot deel van die twintigste eeu verskil volgens ras en die onderskeie onderwysbedelings. Soos genoegsame openbare skole universele skoolplig toenemend haalbaar gemaak het, het wetgewing tuisonderwys geleidelik uitgefaseer. In 1993 is Andre en Bokkie Meintjies tot tronkstraf gevonnis nadat hulle hul kinders tuis onderrig het. Met die Suid-Afrikaanse Skolewet van 1996 is ‘n eenvormige stelsel van skoolplig vir alle kinders ingestel. Met die BELA-wet van 2024 is skoolplig verder uitgebrei tot Graad R.

Die uitbreiding van staatsonderwys het ook 'n groot professionele onderwyssektor geskep. In lande soos Suid-Afrika en die VSA het onderwysvakbonde belangrike rolspelers in openbare onderwys geword. Hierdie organisasies is nie deel van die staat self nie, maar beskik oor georganiseerde invloed binne die staatsgefinansierde onderwysstelsel. Dit het 'n addisionele magsentrum geskep wat nie sy gesag direk van ouers of gemeenskappe ontleen nie, en wat soms met die staat, gemeenskappe of ouers oor onderwysbeleid bots.

Die gevolg is dat die moderne onderwysstelsel nie meer bloot 'n verhouding tussen ouers en onderwysers is nie. Dit bestaan uit verskeie magsentrums — onderwysdepartemente, vakbonde, skole, gemeenskappe en ouers — wat elk aanspraak maak op 'n rol in die opvoeding van die kind.

Reaksies op staatsbeheer oor onderwys

Die uitbreiding van staatsgesag oor onderwys het ook teenreaksies ontlok. Die ervaring van die twintigste-eeu het gewys dat, wanneer die staat oorheersende beheer oor onderwys verkry, totalitêre state dit kan gebruik om lojaliteit aan die staat en sy ideologie te bevorder. Sommige state het die onderwysstelsel gebruik om burgers vir oorlog, politieke mobilisering en vervolging van bepaalde groepe te legitimeer.

Sulke ervarings het bygedra tot die besef dat staatsgesag oor onderwys begrens moet word en dat ouers en gesinne 'n eie sfeer van opvoedingsvryheid behoort te behou. Dit verteenwoordig in 'n sekere sin 'n herwaardering van die ouerlike voorrang waarop die tradisionele begrip in loco parentis berus. Ná die Tweede Wêreldoorlog het die internasionale menseregtestelsel teen hierdie breër historiese agtergrond groter erkenning aan individuele, gesins- en ouerlike vryhede gegee. Die Universele Verklaring van Menseregte van 1948 bepaal in artikel 26(3) dat “ouers die eerste reg het om die soort opvoeding te kies wat aan hulle kinders gegee word”. Hierdie bepaling toon sterk ooreenkomste met die Rooms-Katolieke siening dat ouers die primêre opvoeders van hulle kinders is.

Ook in Suid-Afrika het die uitoefening van staatsgesag oor onderwys tot konflik en teenreaksies gelei. Die afdwing van Afrikaans as een van die onderrigmediums in swart skole, ondanks sterk teenkanting uit gemeenskappe, was 'n belangrike aanleiding tot die Soweto-opstand van 1976. In die demokratiese bedeling het die Suid-Afrikaanse Skolewet van 1996 vervolgens 'n beduidende rol aan plaaslike skoolgemeenskappe deur verkose beheerliggame toegeken.

Ook tuisonderwys het deel van hierdie heronderhandeling van onderwysgesag gevorm. Hoewel die Meintjies-ouers in 1994 onder die algemene amnestie vrygelaat is, het die nuwe Grondwet nie tuisonderwys of 'n uitdruklike reg op onderwys buite onderwysinstellings erken nie. Hierdie onsekerheid het tuisskolers in Suid-Afrika genoop om te mobiliseer. In samewerking met tuisskolers in die VSA is 'n veldtog gevoer om wetlike erkenning vir tuisonderwys te verkry. Artikel 51 van die Suid-Afrikaanse Skolewet van 1996 het uiteindelik beperkte voorsiening vir tuisonderwys gemaak.

Hierdie ontwikkelings het egter nie die staat se rol in onderwys beëindig nie. Dit het eerder 'n nuwe balans probeer skep waarin die staat steeds 'n belangrike rol speel, maar waarin ouers, gesinne en plaaslike gemeenskappe weer 'n mate van erkende opvoedingsgesag en keuse verkry.

Die huidige situasie

Die huidige Suid-Afrikaanse regsraamwerk weerspieël elemente van verskillende, en soms botsende, opvattings oor wie verantwoordelikheid en gesag oor onderwys behoort te dra. Die Grondwet en die Suid-Afrikaanse Skolewet kan daarom as 'n kompromie tussen drie breë modelle verstaan word:

Staat: Hiervolgens dra die staat die primêre verantwoordelikheid om te verseker dat elke kind toegang tot basiese onderwys het en 'n gelyke geleentheid tot ontwikkeling ontvang. Onderwys wat deur ander rolspelers verskaf word, is volgens hierdie benadering steeds aan staatsregulering en minimum standaarde onderworpe. Hierdie model word onder meer verwoord in die Abidjan-beginsels. Suid-Afrikaanse regsakademici het 'n beduidende rol in die ontwikkeling van hierdie beginsels gespeel. Dit kan beskryf word as die in loco civitatis-model aangesien onderwysers tot 'n groot mate in die plek van die staat optree.

Gemeenskap: Hiervolgens is gemeenskappe primêr verantwoordelik vir onderwys. Dit kom prakties tot uitdrukking in openbare skole met sterk en funksionerende beheerliggame, asook in sommige onafhanklike skole wat uit bepaalde godsdienstige, kulturele of plaaslike gemeenskappe ontstaan het. Jaco Deacon van FEDSAS beskryf hierdie benadering soos volg:

“Een van die grootste sterkpunte van die Suid-Afrikaanse Skolewet is 'n grondwetlike vennootskap tussen gemeenskappe, die staat en openbare skole. Die regering het 'n grondwetlike plig om basiese onderwys te voorsien, skoolhoofde verskaf professionele leierskap en skoolbeheerliggame verskaf demokratiese beheer en bestuur.”

Hierdie model word deur sommige godsdienstige en kulturele gemeenskappe gebruik om hulle identiteit en voortbestaan deur middel van onderwys te bevorder en kan beskryf word as kollektiewe in loco parentis-model.

Ouers: Die model waarvolgens ouers die primêre verantwoordelikheid en gesag vir die onderwys van hulle kinders dra, kom vandag veral sterk binne die tuisonderwysbeweging voor. Waar ouers nie self alle aspekte van die onderwys kan of wil verskaf nie, kan hulle bepaalde funksies vrywillig aan tutors, onderwysers of ander opvoeders delegeer. In so 'n verhouding tree die opvoeder in loco parentis op, omdat sy of haar gesag van die ouer afgelei word. Hierdie kan beskryf word as die ouergesentreerde in loco parentis-model. Die fokus val op die optimale ontwikkeling van die individuele kind en op die ouers se bevoegdheid om te bepaal hoe daardie ontwikkeling die beste bevorder kan word. Hierdie model word onder meer in die Rio-beginsels verwoord, waarvan enkele Suid-Afrikaanse leiers in die tuisonderwysbeweging ondertekenaars is.

Die leerders in openbare skole wat lede van FEDSAS is, verteenwoordig na raming ongeveer 8% van alle leerders in Suid-Afrika. Leerders in onafhanklike skole verteenwoordig ongeveer 5,4%. Indien die aantal tuisleerders op ongeveer 300 000 geraam word, verteenwoordig hulle ongeveer 2,2% van die totale leerderbevolking. Hierdie syfers meet nie die steun vir die drie filosofiese modelle direk nie. Dit gee egter 'n aanduiding van die relatiewe omvang van sektore waarin gemeenskaps- en ouergesentreerde benaderings dikwels sterker tot uitdrukking kom.

Die Suid-Afrikaanse onderwyslandskap word oorwegend deur die openbare skoolstelsel oorheers terwyl gemeenskaps- en ouergesentreerde alternatiewe veel kleiner sektore vorm. Hierdie magsverhoudings is egter nie noodwendig permanent nie. Verswakking van staatskapasiteit en toenemende probleme binne die openbare onderwysstelsel kan die verhouding tussen staat, gemeenskap en ouers weer verander. Die volgende artikel ondersoek die tendense wat hierdie magsverhouding tans beïnvloed.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

PISA, die Programme for International Student Assessment, is 'n grootskaalse internasionale studie wat elke drie jaar deur die OECD geloods word word. Die toets meet die lees-, wiskunde- en wetenskapvaardighede van 15-jariges in verskeie lande en ekonomieë, met die fokus nie net op basiese kennis nie, maar op hoe goed studente dit wat hulle weet op werklike wêreldprobleme kan toepas.

Die resultate word noukeurig deur regerings, opvoeders en die media dopgehou omdat hulle 'n seldsame, vergelykbare momentopname van onderwysstelsels wêreldwyd verskaf. Toe die nuutste PISA-resultate vrygestel is, het hulle 'n duidelike daling in wiskunde- en leesprestasie oor die meeste OECD-lande getoon — 'n tensens wat al 'n dekade lank terug begin het.

Media-dekking en politieke kommentators het dit vinnig as 'n “krisis” omraam: Westerse studente is besig om “agter te raak,” veral wanneer vergelykings getrek word met hoëpresterende Oos-Asiatiese stelsels soos Singapoer, Japan, Korea en Taiwan. Hierdie reaksie, dikwels dramaties, soms alarmisties — word die “PISA-paniek” of “Pisa Shock” genoem. Suid-Afrika is nog nie op die lys van lande nie, maar soortgelyke toetse het reeds bevind dat ons kinders blykbaar ook nie kan tel nie.

Wat ons nooit moet vergeet nie, is dat daar 'n industrie van opvoedkundige tegnokrate is wat probeer om aan skole en state beleidstukke te verkoop met die doel om “oplossings” vir 'n krisis te vind. Soos die ekonoom F.A. Hayek destyds gesê het, tegnokrate is mense wie probleme probeer oplos wat nie bestaan nie.

Ten spyte van die gesofistikeerde taalgebruik is dit duidelik dat die “wiskundeprobleem” 'n bemarkingsfoefie vir “nuwe oplossings” geword het. Die “kenners” gebruik presies dieselfde statistiese manipulasietegnieke as sigaretverkopers om ons te probeer oortuig van hulle “kundigheid”.

Die OECD het byvoorbeeld die volgende figuur op sy LinkedIn-profiel geplaas en duidelik as jy hierdie grafiek onkrities sou lees, sou dit lyk asof die kinders sukkel met wiskunde.

Wat interessant is aan hierdie grafiek is die manier waarop die OECD die data aanbied. Op hierdie punt is daar 'n boek wat ek gereeld aan my ingenieursklerke aanbeveel How to Lie with Statistics, geskryf deur Darrell Huff in 1954. Hy het gewys hoe basiese statistiese redeneringsfoute maklik in die media kan insluip en dikwels tot morele paniek lei. Een van die eerste toertjies wat hy bespreek is die gebruik van afgekapte y-as, wat die skynbare omvang van 'n verandering kan oordryf.

As 'n mens net vir hierdie skaal korrigeer, vind jy die grafiek aan die regterkant. Nou lyk dit nie juis skrikwekkend nie, in werklikheid mag daar glad nie 'n krisis wees nie.

Daar mag wel verskeie redes vir hierdie ongelykheid wees (as dit inderdaad statisties beduidend is). Byvoorbeeld, word Asiatiese kinders harder akademies in wiskunde gedruk? Het kinders in Westerse lande bloot meer opvoedkundige en buitemuurse keuses wat nie intensiewe wiskundestudies prioritiseer nie?

Of soos geïmpliseer word, is die Weste regtig besig om te val en moet ons almal begin wiskunde soos in Sjina te leer?

My mening is dat iets soortgelyk mag aangaan soos wat in die voormalig Sowjetunie gebeur het. Die USSR het van die wêreld se sterkste skaakspelers en wetenskaplikes voortgebring. Hulle het ware intellektuele prestasies gehad, wat selfs gelei het tot die feit dat die USSR die eerste man in die ruimte gehad het. In die geskiedenis van die koue-oorlog die die USSR amper elke jaar, met enkele uitsonderings soos Bobby Fischer, die wêreldskaaktitel gehad. Die rede, soos die wêreld kampioen Garry Kasparov jare later vertel het, was omdat die Sowjetunie opleidingsprogramme gehad het vir skaak, terwyl dit in Amerika 'n stokperdjie was.

Die probleem was nie 'n tekort aan opvoeding of slim mense nie, dit was eerder ekonomies. Daardie gespesialiseerde kennis kon nie effektief in 'n funksionele markekonomie gekanaliseer word nie, wat een rede was waarom die stelsel selfs teen die einde gesukkel het om sy eie burgers te voed.

Die moderne ekonomie in Westerse lande is baie divers. Buite 'n selektiewe paar beroepe het die meeste mense nie 'n hoë vlak van wiskunde nodig om funksionele burgers te wees nie.

Ek sou wed dat baie kinders instinktief weet dat baie van wat hulle in die wiskundeklas leer nooit sal gebruik nie en in effek verveeld word met 'n te sterk fokus op wiskunde. Kinders wat regtig belangstel sal nuuskurigheid wys en self op hulle eie tempo na die velde toe dryf.

Kinders is gewoonlik van die eerstes om aan te pas by hul omgewing en soos opvoedkungie sielkundiges soos Peter Gray al gewys het, speel jong kinders reeds met die toerusting wat hulle gaan toelaat om dit as volwassenes te kan bemeester.

Met rekenaars, kunsmatige intelligensie en moderne tegnologie bly ons in 'n moderne wêreld wat ongetwyfeld deur wiskunde en wetenskap gebou is, maar ons leef ook met die teenstryd dat baie beroepe nou minder wiskunde als voorheen nodig het. Byvoorbeeld 'n restaurant kelner van die 1930s het nie matriek nodig gehad nie, maar hy moes die berekeninge in sy kop doen. Vandag doen 'n matrikulant daai selfde werk, sonder 'n sakrekenaar. Die matrikulant is beter opgelei, maar pas minder toe wat hy of sy in die klaskamer geleer het.

Negentig persent van wat ek op skool en universiteit in die wiskundeklas geleer het, ek het nog nooit gebruik nie. Ek sê dit as 'n ingenieur (wat daagliks vergelykings oplos) en met 'n wiskundige getroud is. Vir wat dit help stem my vrou saam met my.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

ek skryf met siende oë

hierdie brief aan jou op veertigduisend voet

die tigris is 'n spieël vol wit pelikane

met navigasieligte wat in haar dieptes gly

ons dryf en alles wat al was dryf saam

op 'n rietboot na behistun

Tom Dreyer

rietboot na behistun

Die woord waarmee die ou Grieke die heen-en-weer beweging van die ploegskaar oor die landery beskryf het, heet boustrofedon. Dit was dieselfde woord wat gebruik is om die patroon van skryf en lees van die vroeë geskrifte te beskryf (eers later het mense van links na regs begin skryf). Hierdie ooreenkoms was nie blote toeval nie – die ontwikkeling van die landboubeskawing en van skrif gaan hand aan hand. Die gang van die ploeg voor gemeganiseerde landbou was moeisaam, tydsaam en vol beproewings, maar daardeur is die aardkors omgedolwe en voorberei vir die saailinge.

Insgelyks was skryf voor die tyd van die drukpers duursaam, tydsaam en slegs deur toegewyde persone onderneem. Geskrifte was grootliks ontoeganklik, en is dikwels gememoriseer en dan verbaal oorgedra. Dit het meerendeels godsdienstige, kulturele en administratiewe inhoud vervat. Vanweë die duursaamheid daarvan, was dit belangrik dat dit wat geskryf word samehangend, noukeurig en weldeurdag moes wees.

Die skeiding tussen die tegniese beroepe en die meer intellektuele en estetiese beroepe van skryfwerk het egter nog nie bestaan nie. Vir die Grieke het die woord tekne na beide kuns en gebruikswaarde verwys. As voorbeeld kan ek verwys na Hesiodos (ca. 700v.C.) se Werke en Dae (geskryf in boustrofedon) waarin hy waarsku dat 'n mens nie in 'n ongewyde pot moet kosmaak nie aangesien dit 'n mens tot nadeel kan strek, selfs tot vervloeking kan lei. Iets so funksioneel en liggaamlik soos kosmaak was vir die antieke beskawings dus 'n besielende aangeleentheid. Miskien verteenwoordig die oorversadiging van kosprogramme 'n vae herinnering hieraan.

Dit is duidelik dat die begrip van suiwer nut nie vir die antieke Grieke bestaan het nie, en dat selfs die idee daarvan 'n onderliggende vervalsing inhou. Maar so ook het die suiwer kunsobjek ook nie vir hulle bestaan nie. Kunswerke het gebruik gehad én gebruiksitems het oor estetika beskik. Hoekom dit belangrik is om te noem, is omdat hierdie toedrag van sake verander het, dermate dat denke teen die tyd van Plato alreeds meer verwyderd geraak het van die werklikheid, en kuns en nut later selfs teenpole van mekaar geword het, wat tot vervreemding tussen kunstenaars en ander handwerkers aanleiding gegee het.

Sonder om te haper op die omwentelinge na afloop van die boekdrukkuns en die digitale revolusie, is dit duidelik dat die geskrewe woord nou meer ter hande en alomteenwoordig geraak het as ooit vantevore. Maar te midde hiervan sien ons ook die opkoms van generiese en toenemend eenvormige taal, en kan ons tereg vra wat verlore raak te midde hiervan. In Tom Dreyer se onlangse bundel Brief op veertig duisend voet is daar 'n gedig met die titel n|uu, waarin daar vergelyking getref word tussen die verganklikheid van 'n sterwende plaaslike taal en ons eie kommunikasiemiddele:

“ek hoor hoe ouma katrina esau 'n finale woord sê en dan swyg. en dan hoor ek soms die laaste klik van die laaste hardeskyf, waarná net lig nog aanhou glinster: oor deurdrenkte kamers, oor wiegende netwerkkabels, oor vanlyn satelliete wat stil-stil sal bly swewe.”

Dreyer se bundel verteenwoordig egter meer as 'n moedelose oorgawe aan die noodlot, dit moet gelees word as 'n briefwisseling tussen tydsgewrigte en beskawings, tussen 'n oergeskiedenis wat nie verromantiseer moet word nie en 'n toekoms wat nie met naïwe optimisme begroet moet word nie, waarin ons nie seker is hoe ons betekenis gaan skep deur taal en hoe dit daaruit sal sien nie. Dat ons nog moet aanhou probeer, selfs met veertigduisend voet en duisende jare tussen ons, ons voorgangers en die wat na ons kom, blyk uit Dreyer se poging 'n noodsaaklike tydverdryf te wees. Dat, ten spyte van hierdie afstande, die werksaamheid steeds aandagtige lees en vaardige maneuvrering vereis, is eweneens gewis.

Dit is hier waar die inslag van woorde ter sprake kom. 'n Inslag verwys na die dwarsdrade wat gevleg word deur die lengedrade (die skering) in naaldwerk. Dit verwys ook na die manier hoe iets of iemand gevestig raak. Dit wil voorkom of ons in 'n tyd leef waarin woorde hulle inslag verloor, dit wil sê hulle verweefdheid met die werklikheid en met mekaar.

Die neurowetenskap leer ons dat 93% van kommunikasie nie-verbaal is, wat ons onder die indruk kan bring dat taal tradisioneel as kommunikasiemedium oorwaardeer is. Dit is egter nie die geval nie. Daardie skamele 7% is steeds deurslaggewend en selfs bepalend. 'n Innoveerder uit die advertensiewese, 'n bedryf wat berus op die effektiwiteit van kommunikasie, Gary Halbert, het beweer “The written word is the strongest source of power in the universe”. Dit is so omdat singewing vir die mensdom nie sonder taal kan plaasvind nie. Die skrywer Ilja Pfeijffer som die inslag van woorde mooi op wanneer hy skryf “sin bestaan uit sinne.” Om die inslag opnuut te verken vereis bes moontlik 'n effense afstand van die gevoel van beskikking oor taal. Om taal te bemeester beteken om taal toe te laat om inslag by ons te vind, om woorde te laat talm en om ons met die tipe woorde en geselskap besig te hou waarin ons eie woorde ook moet inslag vind.

• Dr Hercules Boshoff is 'n medewerker by die Instituut vir Filosofie en die Samelewing, Stellenbosch. Sy nuutste boek Verantwoording is tans beskikbaar by Naledi uitgewers.

Nog artikels deur Hercules Boshoff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

“Groei in elke uithoek van die land”, “meer geld in mense se sakke” en “mense wat weer beheer neem oor dit wat vir hulle belangrik is”: hierdie drie frases kan Andy Burnham se groot idee van die devolusie van mag weg van Westminster opsom, maar hulle kom eintlik uit Labour se 2024-plaaslike verkiesingsveldtog. Dit was toe 'n ander toekomstige eerste minister, Keir Starmer, “volroom-devolusie” belowe het om “streeksongelykheid aan te pak” en “die trots wat mense op hul gemeenskappe het” te ontsluit.

In werklikheid kon al drie hierdie doelwitte egter uit enige aantal veldtogte sedert die Brexit-referendum 'n dekade gelede kom. Die taak om mag en welvaart na plekke buite Londen se invloedssfeer te bring, het die Britse politiek se swaard in die klip geword. Burnham is nie die eerste een wat die hef probeer beetkry en sy spiere span nie, en die kans is goed dat hy ook nie die laaste sal wees nie.

Ons leef steeds in die era van “Neem beheer terug”, om Dominic Cummings se wen-slagspreuk vir die Vote Leave-veldtog aan te haal. Die verskillende weergawes van hierdie boodskap deel 'n basiese onderliggende narratief: mense voel arm, onseker en ontmagtig omdat mag wat eens aanspreeklik was en op hul behoeftes gereageer het, op 'n stadium in die verlede opgepak en elders heen verskuif is — hetsy na Brussel, die kwango-krasie of Westminster. Die implikasie is dat welvaart en 'n gevoel van agentskap meganies aan die mense “teruggegee” kan word deur die staat te hervorm.

Hierdie narratief is nie juis verkeerd nie — met verloop van tyd het veels te veel verantwoordelikheid op die verkeerde plekke gekonsentreer geraak — maar dit is onvolledig op maniere wat die beloftes van vernuwing uiteindelik leeg sal laat. Dit hou nie rekening met die ingrypende veranderinge in die samelewing, en in ons eie houdings en verwagtinge, wat gepaard gegaan het met die wegbeweeg van mag na afgeleë instellings nie. Om daardie mag terug te neem, klink in die abstrakte sin wenslik; maar ons behoort te vra of Brittanje steeds in staat is om homself op 'n meer plaaslike vlak te bestuur — en of dit dit werklik wil doen.

Argumente oor die terugneem van mag maak dikwels staat op verwysings na die geskiedenis, op die verbeelde teksture en resonansies van die verlede. Burnham se betoog, wat hy verlede maand in die People’s History Museum in Manchester gelewer het — waar anders? — is om die nalatenskap van Thatcherisme om te keer en terug te keer na 'n na-oorlogse goue era van sosiale demokrasie, toe plaaslike owerhede steeds beheer gevoer het oor magtige industriële stede en groot hoeveelhede munisipale behuising gebou het.

Goue eeu of klatergoud?

Hierdie verhaal is net so misleidend as wat dit aanloklik is. Dit is waar dat Thatcher mag van plaaslike regering weggeneem het, deels gemotiveer deur die weerstand teen haar beleid van Labour-beheerde rade, veral die Militant Tendency in Liverpool. Teen die 1970’s was die prosesse van sentralisering egter reeds ver gevorder. Die Labour-regering van 1945 het die grootste stap geneem deur munisipale nutsdienste te nasionaliseer — wat Burnham nou weer onder plaaslike beheer wil plaas — beheer oor sleutelnywerhede oor te neem en munisipale hospitale te vervang met die stigting van die NHS.

Gedurende die 1950’s en 1960’s het die Labour-leierskap intussen met hul Konserwatiewe teenstanders saamgestem dat, soos die historikus J.A. Chandler dit stel, “'n moderne wêreld nie op 'n buurtgemeenskap gebaseer was nie, maar op gemeenskappe op 'n afstand”, veral weens die nuwe geleenthede en verbindings wat deur massamotorbesit geskep is, sodat “lokalisme dus irrelevant geword het”. Dit was van die faktore wat gelei het tot die Local Government Act van 1972, wat magte van baie dorpe en stede na 'n nuwe vlak van streeksowerhede verskuif het. Voordat Norman Tebbit vir werklose werkers gesê het om “op hul fiets te klim”, was daar reeds Harold Wilson wat hulle aangemoedig het om 'n British Leyland-motor te koop.

Die ware goue era van plaaslike regering het vroeër gekom, ongeveer tussen die 1870’s en die Eerste Wêreldoorlog, en dit het 'n heel ander karakter gehad. Gedurende hierdie dekades het die stadsrade van die groot industriële stede van die Middellande en die Noorde — om nie eens te praat van Skotse stede soos Glasgow nie — gebou wat ons vandag as die Britse staat beskou. Hulle het basiese onderwys uitgebrei, duur stelsels vir skoon water en riool aangebring en gas- en elektrisiteitsnetwerke aangekoop. Hulle was pioniers op die gebied van maatskaplike behuising, het parke aangelê en die eerste stedelike vervoerstelsels bedryf; teen 1905 was daar 161 munisipale tremdienste in Brittanje.

En natuurlik het hulle in indrukwekkende burgerlike argitektuur belê: daardie stadsale, geregshowe, biblioteke, konsertsale en kunsgalerye, spoggerig versier in neoklassieke of Gotiese prag — geboue wat hulself vandag ongemaklik voordoen as simbole van verlore grootsheid.

As Burnham werklik 'n herlewing van plaaslike agentskap en trots wou oproep, kon hy in die straat afstap vanaf die People’s History Museum en voor die Manchester Town Hall gaan staan het, 'n indrukwekkende gebou wat gedurende die 1870’s opgerig is, of selfs voor die pragtige Tootal Buildings, wat twee dekades later gebou is en waar hy as burgemeester van Greater Manchester gebaseer was.

Die probleem is dat die raadslede, wethouers en burgemeesters wat die wonders van die laat-Victoriaanse metropool tot stand gebring het, nie “die Volk” was nie. Hulle was eerder die elite van die industriële samelewing: nyweraars, sakebestuurders of vennote van witboordjiefirmas, wat geen salarisse vir hul openbare rolle ontvang het nie omdat daar geglo is dat burgerlike leiers mans van onafhanklike vermoëns en finansiële middele behoort te wees. Die argetipiese voorbeeld was Joseph Chamberlain, die energieke burgemeester van Birmingham en besturende direkteur van die grootste skroeffabriek in die West Midlands. Hoewel hy as die vader van “munisipale sosialisme” voorgehou word, het Chamberlain daarop aangedring dat die bestuur van 'n dorp soos die bestuur van 'n groot onderneming is.

Teen die begin van die 20ste eeu het plaaslike regerings die helfte van alle staatsbesteding in Brittanje beheer en driekwart van hul eie begrotings ingesamel. Vandag verteenwoordig hulle slegs 'n vyfde van totale besteding, of minder as 'n tiende wanneer oordragte vanaf die sentrale regering afgetrek word. Hulle het dit deur belasting gedoen, maar ook deur langtermynlenings en die winste uit die dienste wat hulle gelewer het. Whitehall was tevrede om die beste beleide wat deur stadsale ontwikkel is, oor te neem en ander aan te moedig om dit na te volg.

Leierskap van die vermoëndes

Hoe was dit moontlik dat Victoriaanse kapitaliste baanbrekers was van die munisipale model wat, volgens Burnham, die toekoms van sosialisme verteenwoordig? Een antwoord kom uit die “burgerlike evangelie” wat deur nie-konformistiese Protestantse predikante soos George Dawson in Birmingham, en deur “New Liberals” soos Thomas Hill Green in Oxford, verkondig is. Dit het mense met rykdom aangemoedig om dit tot openbare verbetering aan te wend. Dawson het aangevoer dat “ 'n groot dorp 'n plegtige organisasie is waardeur, en waarin, die hoogste, verhewe en waarste doelwitte van die mens se intellektuele en morele natuur behoort te vloei en gevorm te word”.

Maar daar was ook 'n goeie mate van eiebelang; of eerder, oorvleuelende belange tussen suksesvolle sakemanne en die gemeenskappe waarin hulle gewortel was. Fabriekseienaars het voordeel getrek uit goedkoop munisipale gas en elektrisiteit, om nie eens te praat van 'n gesonder en beter opgeleide arbeidsmag nie. Stede is in wese as oligargieë bestuur.

Daardie groot burgerlike geboue — wat, veelseggend genoeg, dikwels opgerig is voordat daar in die mediese, sanitêre en opvoedkundige behoeftes van die bevolking voorsien is — het as hereklubs gefunksioneer, waar netwerke onderhou en kommersiële projekte ontwikkel is. Die les hieruit is nie dat kapitaliste die beste burgerlike leiers maak nie, maar dat, om die soort ambisieuse plaaslike regering te bereik waarna Burnham smag, dit baie help indien materiële omstandighede en kulturele verwagtinge so op mekaar afgestem is dat diegene met rykdom en mag bereid is om in hul plaaslike gemeenskappe te belê.

Dit help ook indien gewone mense geneig is om hul politieke energie binne plaaslike grense aan te wend; die triomf van plaaslike regering het saamgeval met die uitbreiding van die stemreg, en Brittanje se eerste massalede-politieke partye het binne 'n munisipale konteks ontstaan. In hierdie era was mag plaaslik omdat lojaliteite, afhanklikhede en reputasies plaaslik was. Maar dieselfde ekonomiese en sosiale kragte wat hierdie wêreld geskep het, het ook verseker dat dit van korte duur sou wees. Waarom sou 'n toenemend georganiseerde werkersklas vir altyd tevrede wees met oligargiese bestuur?

Sentralisme wen die dag

Dit is waar dat die munisipale wêreldbeskouing gedurende die tydperk tussen die twee wêreldoorloë sterk gebly het binne sowel Labour as die Konserwatiewe Party, namate die ou Liberale Party van die nyweraars verswak het. Al drie partye was byvoorbeeld in die vroeë 1930’s op Manchester se stadsraad toe nog 'n burgerlike baken, die neoklassieke Central Library, opgerig is.

Maar die logika van 20ste-eeuse sosialisme het onvermydelik in die rigting van gesentraliseerde nasionale regering gewys as die beste manier om nywerheid en welsyn te organiseer, en dit het uiteindelik in 1945 gekom. Die godsdienstig geïnspireerde filantropiese bewegings wat soveel gedoen het om noodsaaklike dienste te bestuur, het eweneens in die groeiende magte van die sentrale regering die doeltreffendste manier gevind om hul doelwitte te bereik.

Wat die sake-elite betref, het hulle hul munisipale raamwerk gou ontgroei. Gedurende die eerste helfte van die 20ste eeu het maatskappye gegroei en saamgesmelt om nasionale entiteite te word, aangemoedig deur regerings wat dit as die enigste manier beskou het waarop Brittanje mededingend kon bly.

In die dekades ná die Tweede Wêreldoorlog het groot ondernemings nasionale grense oorskry. Organisasies van hierdie omvang het min belang by die langtermynwelvaart van dorpe en plaaslike gebiede, wat hulle geneig is om bloot as bates op 'n sigblad te beskou. Daar word nou aanvaar dat dit die regering se verantwoordelikheid is om in daardie bates te belê om 'n aantreklike klimaat vir ondernemings te skep. Nie alle groot ondernemings is natuurlik so ontwortel nie. In Stoke-on-Trent het die Coates-familie byvoorbeeld duisende mense in diens by hul uiters suksesvolle aanlyn dobbelmaatskappy, Bet365, terwyl hulle geld aan gesondheidsorg, siekeversorging en onderwys in die gebied skenk — om nie eens te praat van John Coates se eienaarskap van Stoke City Football Club nie.

Oor die algemeen lyk die rol van sakeondernemings in stedelike herlewing vandag egter meer soos Burnham se Manchester. Die klipfasades met hul pilare en versierings is weg, vervang deur hoë glaswoonstelgeboue waarvan die huurgeld na eiendomsmaatskappye, private-ekwiteitsfirmas en buitelandse beleggingsfondse vloei, terwyl die grond vir ontwikkeling op uiters gunstige voorwaardes beskikbaar gestel is.

Dit is ironies genoeg 'n baie Thatcheritiese model, en hoewel dit ekonomiese voordele kan meebring in die vorm van verdere private belegging en werksgeleenthede, is dit onwaarskynlik dat dit die “groei in elke poskode en hoop in elke hart” sal laat ontwaak wat Burnham so sentimenteel belowe het.

Maar miskien lê die grootste skuld vir die wegkwyning van plaaslike mag en aansien by ons, die kiesers en verbruikers wat in beginsel meer daarvan eis, maar dit in die praktyk hardnekkig ignoreer. Reeds in die 1960’s het opnames getoon dat mense plaaslike verkiesings as referendums oor die nasionale politieke partye beskou het. Daardie era het nie net die verspreiding van motors gesien nie, maar ook dié van televisie — tegnologieë wat mense se aandag en ambisie al hoe verder van hul onmiddellike omgewing af weggetrek het.

Vandag lyk selfs nasionale politiek en uitsendings vir die massas wat deur hul slimfone Amerikaanse podcasts en sosiale media verorber, provinsiaal. Wil mense wat TikTok-video’s oor die Palestynse saak kyk, of X-video’s oor misdaad in Amerikaanse stede, werklik meer tyd daaraan bestee om plaaslike beleidsprogramme te ontleed? Sou hulle werklik deur nuwe vlakke van dienslewering en belasting wou navigeer? Hulle mag dalk sê hulle wil, en mens kan selfs aanvoer dat hulle behoort te wil, maar hulle wil hoogswaarskynlik nie. 'n Onlangse meningspeiling het bevind dat, ná meer as 'n kwarteeu van devolusie in Wallis, byna 70% van mense verkeerd is of onseker is oor wie verantwoordelik is vir polisiëring (Westminster), terwyl 'n derde nie daarvan bewus is dat die Walliese regering beheer oor gesondheid en onderwys het nie.

Die waarheid is dat oorsentralisering net soveel in ons eie denke plaasgevind het as in die stelsels waarin ons leef, want die twee is onafskeidbaar verbind.

Die vervreemding wat ontstaan wanneer ons lewens deur afgeleë, onpersoonlike agentskappe — hetsy polities, kommersieel of burokraties — ingerig word, is baie werklik. Dit is wel 'n probleem dat ons gedwing word om onder reëls en prosesse te leef wat die waardes weerspieël van mense wat min met ons gemeen het; en dit laat ons inderdaad ondraaglik magteloos voel wanneer daardie reëls en prosesse disfunksioneel raak.

Maar ons is reeds deur hierdie verhouding tot mag gekondisioneer. In die politiek, soos in alles anders, het ons geglobaliseerde verbruikers geword wat verwag dat ons voorkeure deur tegemoetkomende diensverskaffers bevredig moet word, met minimale moeite van ons kant.

Ons gee verantwoordelikheid prys en voel in ruil daarvoor geregtig om te kla, wrokke te koester, gelyke behandeling te eis en respek vir enigiemand met aansprake op gesag te weier. Ten minste totdat die gesentraliseerde stelsels heeltemal in duie stort.

'n Mens hoef net te luister na die terloopse minagting van die gemiddelde Brit wat oor “die raad” praat om te besef dat, indien plaaslike regering groter magte sou kry, dit waarskynlik dieselfde wrewel sou uitlok as wat Westminster vandag doen.

In hierdie omstandighede is die rol van burgemeester waarskynlik die een wat die beste by ons politieke kultuur pas: 'n grootliks simboliese boegbeeld wat reageer op 'n plaaslike behoefte aan erkenning en 'n stem gee aan die vreemde kombinasie van ontevredenheid en geregtigdheid wat ons verhouding met die sentrale regering kenmerk.

Dit is 'n rol waarvoor Burnham uiters geskik was — anders as die ondankbare taak om mag te devolveer aan 'n politieke gemeenskap wat vergeet het hoe om dit te gebruik.

• Wessie du Toit is 'n Britse skrywer van Afrikaanse oorsprong wat graag skryf oor idees, kultuur en ontwerp. Hierdie meningstuk word met sy vergunning vertaal en gepubliseer. Sy Substack is The Pathos of Things.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Dit was uiters verblydend toe Jacinta Ngobese-Zuma, stigter en leier van March and March, in Augustus 2026 tydens 'n mediakonferensie in KwaZulu-Natal in die openbaar aangekondig het dat hulle as burgerlike beweging aspireer om AfriForum se voorbeeld na te volg en ‘n “AfriForum vir swart Suid-Afrikaners” te skep. Intussen het AfriForum aangekondig dat die twee groepe 'n mate van samewerkingsinisiatief van stapel sal stuur.

Om verskeie redes was die aankondiging verblydend: eerstens omdat dit begin wegbeweeg van die negatiewe benadering (m.a.w, “Voetsek buitelanders!”); tweedens omdat dit, wetens of onwetens, die legitimiteit, regverdiging en noodsaak van 'n Afrikaner-burgerlike inisiatief by implikasie kondoneer. Derdens bring die aangekondigde inisiatief ook sigbare erkenning op grondvlak na vore van die staat se totale mislukking om na die behoeftes van die breër bevolking om te sien. Dit demonstreer dat die breër bevolking — en nie net die Afrikaners nie — nie die mislukte staat as hul vaderfiguur hoef te sien nie, maar self moet inspring om op te bou wat die regering óf tot niet laat gaan het óf weens onbevoegdheid en korrupsie nie in staat is om op te bou nie.

Jacinta Ngobese-Zuma van March and March sê dit self die beste:

Ek kan geensins namens AfriForum of die groter Solidariteit Beweging praat nie, maar ek sou dink dat hulle met graagte 'n helpende hand sal uitsteek na die SA First Forum, soos die AfriForum-“kloon” wat uit March and March voortvloei, bekend sal staan. Tewens, AfriForum is al geruime tyd betrokke by verskeie organisasies van ander kulturele groepe om bystand te verleen met kennis wat oor baie jare opgebou is — kennis waarvan ek die SA First Forum ook sal aanbeveel om gebruik te maak. Dis mos hoe ons ons land weer kan opbou: deur hande te vat met groepe wat, parallel met ons as Afrikaners, ook die selfhelp-ding vir hulself doen, sonder om ander selfdoeners te veroordeel of te beny omdat hulle die lugleegtes vul wat 'n mislukte staat geskep het.

Praktiese diversiteit

Dis mos nou ware “eenheid in verskeidenheid” in werking, en nie bloot wensdenkery daaroor nie. Dis die boustene van 'n konfederasie wat uiters suksesvol in Suid-Afrika gebou kan word, bestaande uit samewerkende subeenhede wat deur middel van sinergie 'n totaliteit van staatsprestasie tot gevolg kan hê wat die wêreld kan verstom.

Suid-Afrika het die mense, die talente, die kundigheid, die grondstowwe en die “never say die”-ingesteldheid om van ons die wennasie te maak wat ons kan wees. Maar dan moet ons ons eie hoeders wees en die sosialistiese retoriek van “Die Staat Is Ons Vader” vaarwel toeroep. Die Solidariteit Beweging en AfriForum het bewys dat dit gedoen kan word, en March and March se SA First Forum het die insig om daardie suksesvolle ontwikkelingsmodel te wil navolg. Dit is uiters opwindend.

Die SA First Forum se vertrekpunt is reg: hulle verskuif hul fokus weg van tradisionele politieke aktivisme na 'n selfbou/selfdoen-mentaliteit. Daar moet nie op die mislukte regering gewag en geglo word dat hulle sal optree of presteer bloot omdat politieke druk deur middel van aktivisme op hulle toegepas word nie. Dit is al vir baie jare onsuksesvol probeer, terwyl die regering bloot voortkarring om te wanbestuur. Word dus die leiers en aanvoerders van suksesvolle ontwikkelingsinisiatiewe wat die regering blootlê as die patetiese, parasitiese vernietiger van ontwikkeling wat hy is. Daar is niks wat die treurige regering meer in hul sokkies laat bewe as ontwikkelingsukses deur burgerlikes sonder regeringshulp nie.

As my stelling in twyfel getrek word, gaan luister gerus weer na die baie onlangse opname van 'n onderhoud met Naledi Pandor waarin sy haar beswaardheid uitgespreek het oor die massiewe prestasie van die Solidariteit Beweging / AfriForum / Akademia om 'n multibiljoenrand- tersiêre instelling die lig te laat sien sonder om die regering vir 'n sent te vra.

Ja, dit maak Naledi en die ander sosialiste met hul bloudruk vir staatsoorheersing (soos deur die Nasionale Demokratiese Revolusie vergestalt) siek tot in hul sokkies. Hoe kan burgerlikes dit waag om die lugleegtes te vul wat staatsmislukking tot gevolg gehad het? Hoe durf hulle...

Vir Jacinta se SA First Forum dus: kyk en leer. Om self sulke resultate soos die fenomenale Akademia-prestasie — om maar een van vele te noem — te kan nadoen, is dit goed dat hulle begin het waar hulle wel die lig gesien het: die inspirering en mobilisering van 'n teikenmark wat deur middel van die March and March-veldtog geïdentifiseer is, en deur nou die geesdriftiges in te bind met klein, vrywillige maandelikse bydraes wat op kort termyn hoë opbrengste oplewer.

Hulle was reeds suksesvol daarmee deur hul skarebefondsingsveldtog (crowdfunding) en die mobilisering van skenkings waarmee hulle mediablootstelling sowel as massa-optogte suksesvol kon fasiliteer. Dit kan voortaan meer geformaliseerd gedoen word onder die vaandel van die SA First Forum. Die sukses van die stokvel-model kan benut word (in 'n aangepaste formaat waar nodig), maar ook deur gereelde maandelikse debietorders in ooreenstemming met meer moderne finansiële reëlings, soos Solidariteit/AfriForum dit doen.

Ontwikkeling vanuit voetsoolvlak

Aanlyn skenkings sal ook voortgaan om beduidende bedrae vir inisiatiewe te mobiliseer, saam met die verkoop van handelsware soos T-hemde, pette, serpe, vlaggies, ensovoorts, waardeur die SA First Forum se handelsmerk gemonetiseer kan word ten einde werkkapitaal op te bou. Die March and March-veldtog het reeds deur massa-ondersteuning bewys dat die SA First Forum as opvolger groot steun kan mobiliseer. Daar is immers sigbaar bewys dat die breë gemeenskap begin moed opgee het met die regering as ontwikkelingsinstrument en alternatiewe oplossings soek. En gelukkig het hulle 'n trots Suid-Afrikaanse rolmodel wat uiters suksesvol is om na te volg: die Solidariteit Beweging / AfriForum.

Die sogenaamde “low-hanging fruit”, naamlik relatief maklike, tasbare kitsoplossings, moet eerste aandag geniet, deur byvoorbeeld sekuriteitsbeskerming vir lede aan te bied (georganiseerde buurtwagte), regsadviesdienste, begrafnisbystand en toegang tot werksplasingsnetwerke of opleiding in entrepreneurskap, asook mini-lenings om mikro-ondernemings mee te begin. Privaat beheerde tegniese opleidingsentrums kan gevestig word wat fokus op hoëaanvraag-ambagte soos loodgieterswerk en sonkraginstallering. Sonder twyfel sal Sol-Tech in daardie verband advies en leiding van onskatbare waarde kan verskaf.

In plaas daarvan om vir die afwesige munisipaliteite te wag om kleiner instandhoudingswerk aan vervalle plaaslike infrastruktuur te verrig, kan gemeenskapslede in werkspanne georganiseer word om tasbare verbeterings in buurtes te bewerkstellig. Dieselfde geld vir rommelverwydering.

Wat 'n vreugde sal dit nie wees om in die nabye toekoms die SA First Forum se vlag te sien waai by 'n gemeenskapsprojek waar deelnemers met SA First Forum-T-hemde en -oorpakke uitgerus is nie. Wat 'n bevryding sal dit nie vir gewone burgers wees om aan die dooie hand van die regering te ontsnap en nie meer te wag vir die Staat wat nooit opdaag nie. Selfdoen bou ook selftrots — menslike ingesteldhede wat weer betekenis aan mense se lewens gee.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Op 13 Augustus 2026 is Instagram se nuutste handelsmerkvernuwing bekendgestel en het dit heelwat opslae op digitale platforms gemaak – soveel so dat selfs ChatGPT op hulle sosialemediaplatforms aan die tendens deelgeneem het en hulle naam “chatjipiti” in Instagram se nuwe font uitgebeeld het om die leesbaarheid van hul handelsmerk te versterk. Ander handelsmerke, soos KitKat, het 'n soortgelyke tendens gevolg.

Voordat ek wegval en my 10 sent rondom Instagram se handelsmerkvernuwing deel, wil ek hê jy moet van twee dinge bewus wees:

1. Ons kry verskillende embleemsoorte. In Instagram se geval kyk ons na 'n woordmerk as 'n embleem. Ander voorbeelde van woordmerke in handelsmerke is onder andere Coca-Cola, Google, Netflix, Showmax, Typo, Ford, Wimpy, Checkers en Kellogg’s.

2. Tipografie het sy eie anatomie. Jip. Régtig. Tipografie word gesien as 'n stelsel van vorms, lyne, verhoudings en ruimtes wat bepaal hoe die letter lyk, lees en uiteindelik deur die leser ervaar word. So, ja, die font wat jy vir jou partytjieuitnodigings en akademiese inligtingstukke kies, maak saak. Ek heg vir jou 'n visuele voorstelling van tipografiese anatomie aan, sodat jy sien wat ons, as ontwerpers, in ag moet neem:

Wanneer 'n handelsmerk, soos Instagram, 'n woordmerk as hul primêre embleem gebruik, word die anatomie van daardie letters dus deel van die handelsmerk se visuele identiteit. Ons sien dit dan nie net as 'n woord nie, maar ook as 'n visuele element wat volgens ontwerpbeginsels toegepas moet word.

As jy 'n waardering vir skryfbehoeftes het, sal jy heelwaarskynlik 'n draai by die Typo-skryfbehoeftewinkel al gemaak het of kennis van hulle op sosiale media geneem het. Die nuwe Typo 2.0-konsep is in April 2026 by die V&A Waterfront in Kaapstad onder die tema Anything But Ordinary, bekendgestel. Net soos Instagram, is hulle primêre embleem ook 'n woordmerk en skemer die retro-styl duidelik deur. 'n Ooreenstemmende aspek waarin altwee handelsmerke slaag is om die retro-styl in vandag se tye relevant te hou deur dit op 'n moderne wyse toe te pas.

Vir groot maatskappye word handelsmerkvernuwing nie ligtelik opgeneem nie en kan dit jare neem om uiteindelik die groenlig te gee. Die rede daarvoor is eintlik logies: Dis nie net 'n embleem wat vervang word nie, dis om die oortuiging van verandering binne die teikenmark wat reeds vertroud met die vorige handelsmerk is, oor te dra en die teikenmark se verbruikersvertroue te hou. Hierdie beginsel word veral deur Instagram se handelsmerkvernuwing gesien en verduidelik waarom Instagram-gebruikers en selfs maatskappye hul sterk menings daaroor op sosiale media gedeel het.

Instagram se klein Typo - soort van

Handelsmerkvernuwing beteken nie altyd dat daar groot aanpassings gemaak moet word nie. Soms is dit op die oog af klein veranderinge wat die grootste impak maak, soos Instagram en Typo 2.0 wat hul woordmerke se fonts verander het. Dis al. Net die font.

In Instagram se geval is die bekende kamera-ikoon, wat waarskynlik die mees herkenbare komponent van die handelsmerk is, nie vervang of aangepas nie. Die naam “Instagram” soos dit in die handelsmerk as 'n visuele element verskyn, is aangepas deur 'n kursiewe-lettertipe met drukletters te kombineer. Die rede daarvoor was nie om die bestaande karakter van Instagram heeltemal te verwerp nie, maar om dit binne 'n meer ontwikkelde en hedendaagse visuele stelsel te plaas. Ons kan dus ook sê dat hulle nou in 'n transformeerdende-moderniseringsfase is en die eerste stap geneem het.

Instagram se vernuwing is 'n goeie voorbeeld waarom lettertipes die handelsmerkpersoonlikheid en stemtoon bepaal. 'n Ontwerper kan dus nie net 'n lettertipe kies, omdat dit esteties of modieus is nie. Die lettervorme moet binne die groter identiteitstelsel sin maak en die handelsmerk se persoonlikheid ondersteun. Instagram se nuwe woordmerk wys hoe kompleks dié besluitnemings kan raak: Hoe behou jy karakter met 'n kontemporêre uitdrukking deur 'n font te kies of te ontwerp wat steeds leesbaar en herkenbaar moet wees?

Wanneer 'n lettervorm verwaring in leesbaarheid veroorsaak, kan dit spanning en onsekerheid in die teikenmark se handelsmerkvertroue skep en dis presies wat met Instagram gebeur het. Kort ná die bekendstelling van Instagram se nuwe woordmerk het talle sosialemediagebruikers opgemerk dat die nuwe woordmerk nie as “Instagram” gelees word nie, omdat die letter “r” met die letter “z” verwar word. In plaas van Instagram, lees ons dit as “Instagzam”. Daar is ontwerpers wat van mening is dat die vorm van die “r” in die nuwe embleem nie regtig saak maak nie, juis omdat Instagram se handelsmerk die afgelope dekade reeds in gebruikers se geheue vasgesteek het. Ek argumenteer weer dat dieselfde beginsel vir die nuwe embleem kan geld.

Instagram se Handelsmerkgeskiedenis

Binne die konteks van Instagram se handelsmerkgeskiedenis, is dit nodig om te weet dat die vorige woordmerk ongeveer tien jaar lank deel van die daaglikse visuele landskap van miljarde gebruikers was en is dit in elke gebruiker se visuele geheue ingeprent. Wanneer 'n visuele element in 'n gevestigde handelsmerk verander, verander dit iets wat reeds betekenis gedra het. 'n Handelsmerk se identiteit word oor tyd deur herhaling opgebou. Elke keer wanneer 'n gebruiker 'n embleem, ikoon, kleur of lettertipe sien, word die visuele assosiasie met die onderneming versterk. Wanneer 'n onderneming besluit om 'n element te verander, vergelyk die getroue gebruikers outomaties die nuwe identiteit voortdurend met die vorige een.

Ouderdom en veroudering is nie noodwendig dieselfde ding nie. 'n Visuele identiteit kan vir baie jare relevant, herkenbaar en funksioneel bly indien dit steeds die handelsmerk se posisionering en behoeftes effektief kommunikeer. In Typo se geval word die hernuwing na Typo 2.0 deur 'n volgende fase in die ontwikkeling van 'n handelsmerk ondersteun en moet dit in die visuele identiteit weerspieël. Ek persoonlik hou nie van die nuwe embleem nie, maar hul rede daarvoor is na my mening briljant, omdat hulle ontwikkeling en vooruitgang as 'n duidelike rede vir die verandering gegee het.

Wat ek dus voel en verkies, is irrelevant, omdat die visie en missie agter die rede duidelik genoeg is en daarom sal ek nog steeds van hul produkte aankoop. Wanneer 'n handelsmerk 'n nuwe identiteit bekendstel, wil die teikenmark ten minste net verstaan waarom verandering nodig was. Indien die visuele verandering deel is van 'n groter ontwikkeling, is die kanse goed dat die nuwe identiteit geloofwaardigheid onder die teikenmark gewen het. Wanneer die rede vir die verandering egter onbekend bly, kan die publiek die handelsmerk bevraagteken.

Die publiek as mede-ontwerpers

Dis duidelik dat handelsmerkvernuwing en handelsmerkontwikkeling nie net oor die estetiese aspek gaan nie. Dit gaan oor die redes en behoeftes agter die besluitnemingsproses en waarom dit nodig was om 'n handelsmerk aan te pas. Selfs die publiek kon dit insien. Instagram se nuwe woordmerk is 'n goeie voorbeeld waarom selfs 'n subtiele tipografiese verandering 'n wêreldwye tendens kan veroorsaak, omdat die font-keuse die leesbaarheid van die woordmerk kan beïnvloed.

Typo 2.0, daarteen, wys dat handelsmerkontwikkeling binne 'n groter strategiese plan weer vertroue kan wen. In beide gevalle is dit opvallend dat handelsmerkontwikkeling in so 'n mate toegepas moet word sonder om die eienskappe, wat mense se vertroue in die handelsmerk versterk het, uit te wis.

Dus, my kort ope brief aan Instagram:

Ek hou van julle nuwe woordmerk. Selfs die font wat julle gekies het maak vir my sin. Sal julle asseblief net die “r” aanpas?

Of gaan dit 'n dekade neem?

Die uwe,

• Hilde Kruger het 'n lidmaatskap by die International Society of Typography Design (ISTD) in 2017 verwerf en is vandag 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker, wat in strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling spesialiseer.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Ek is in die noorde van Suid-Afrika (die “Transvaal”) gebore en getoë en beskou dit steeds as 'n tuiste nadat ek dit soos duisende ander mense vir die suide verruil het 'n paar jaar gelede.

Ek is op die Wes-Rand gebore en daar skoolgegaan, waarna ek aan die eertydse Randse Afrikaanse Universiteit, Universiteit van Johannesburg en later ook aan die Noordwes-Universiteit se sakeskool studeer het. Ek het vir 13 jaar in Pretoria gewoon en gewerk en hoewel ek gefassineer is deur Johannesburg se geskiedenis en baie van die stad se merkwaardige bakens, sal die hoofstad altyd 'n hartsplek vir my bly.

Mens sou dink dat ek eerder 'n meer intense geborgenheid voel jeens Johannesburg omdat ek soveel van my lewe daar deurgebring het, maar ek voel vandag pure toeris wanneer ek soontoe gaan. Dit is steeds 'n plesier om nou weer plekke soos Melville, die Emmerentia-dam, en ja, selfs die Johannesburgse middestad, te besoek. Maar ek voel tewens meestal ontredderd daar en soos 'n nuuskierige vreemdeling.

Wanneer jy semigreer of enigsins trek na 'n ander plek, gaan daar desnoods sekere veranderinge wees – of jy dit só wil hê of nie. Maar veral met semigrasie is dit allermins 'n volledige breuk met jou komvandaan. Sekere dinge verander, maar baie daarvan is steeds bekend en selfs meer bekend indien jy jou herinneringe van die meer verre verlede in ag neem. Daarom wil ek bietjie 'n (kennelik subjektiewe) ontboeseming onderneem van my eie ervarings as semigrant. Dit sal uiteraard anders vir elke persoon wees en selfs meer as jy geëmigreer het. Die fisiese en maatskaplike omgewings van die Wes-Kaap (en die Boland in die besonder) toon immers verskille terwyl daar ook raakpunte bestaan. Dit is nie altyd ooglopend nie.

Semigrasie en emigrasie

Die ander aspek wat verander het is jou gesprekke en die onderwerpe waaroor jy gesels. Ons het reeds heelwat vriende, kennisse en familie in die Boland en Wes-Kaap gehad voordat ons getrek het, en ons het nog heelwat bygekry sedert ons aankoms hier (dis nie so kliekagtig soos wat almal aanneem nie en jy hoef nie beste vriende met almal te wees nie). Laasgenoemde val in twee kategorieë: Mense wat lank of nog altyd hier gewoon het en diegene wat meer onlangs hier aangekom het.

In Pretoria het enige sosiale gebeurtenis soos 'n braai nie lank aangegaan sonder dat die gesprek na emigrasie gedraai het nie. “ 'n Mens moet dit maar as 'n opsie oophou,” het 'n vriend 'n paar jaar gelede vir my gesê. Party mense volg selfs deur daarmee terwyl ander dit net as 'n soort middelvinger en klaagmuur vir vrot munisipale en ander vlakke van regering noem, maar nooit tot dade oorgaan nie.

Dienslewering is een rede hoekom mense emigreer en semigreer en hoekom besighede ook met hul voete (en fabrieke) stem. Nadat ek onlangs my skoonpa se begrafnis in Pretoria bygewoon het nadat ek sowat 'n jaar laas in Gauteng was, was ek aangenaam verras met hoe die stad (ek was wel nie in die middestad nie) steeds ordelik en skoon is. Nuwe besighede het opgeskiet en paaie wat lank om instandhouding en voltooiing gesmeek het, is klaar of toon goeie vordering. Dit beteken nie alles is perfek nie, want daar is nog heelwat slaggate en kolle wat vuil en rommelbestrooid is, maar dit is ook nie so erg soos wat heelwat mense dit uitmaak nie.

Ewenwel, mense in die Wes-Kaap praat nie juis oor dienslewering en emigrasie nie. Trouens, of jy nou 'n inkommer of 'n boorling is, ons praat feitlik nooit daaroor nie. Ons is betreklik tevrede en sien ons toekoms hier. Ons gesprekke het hier verskuif na talle ander onderwerpe. Te wete rugby, skole, godsdiens, politiek (plaaslik en internasionaal), besigheid of sommer net twakpraat met 'n glas wyn of bier in die hand. Dis nie dat die Wes-Kaap perfek is nie. Daar is hardnekkige armoede en boonop misdaad en onaansienlike areas. Mense emigreer ook uit die Wes-Kaap na ander wêrelddele, maar dis nie 'n wesenlike tendens nie. Maar dit verwerdig klaarblyklik nie mense se tyd om obsessief en swartgallig oor die probleme te raak nie. Soms word dit genoem, maar as 'n terloopse opmerking en nie 'n primêre onderwerp om breedvoerig te bespreek of oor te tob nie.

Stadiger dog nie swakker

Ek lees elke nou en dan stories in die plaaslike en nasionale media oor veral Gautengers wat kla oor swak en stadige diens in die Wes-Kaap. Soms is dit die inkommers self wat kla, ander keer is dit egte Wes-Kapenaars (ek gebruik dit maar as 'n generiese term omdat nie almal hier weens streeksverskille Kapenaars genoem wil word nie) wat kla oor die inkommers wat glo te veel sanik en kelners se lewe moeilik maak.

Dit is egter vir my vreemd. Die tempo van die lewe hier is kennelik stadiger (wat my geduld op die pad veelal beproef), maar my ervaring is nie dat die diens of sake doen treuriger is as in Gauteng (en beslis nie enige ander provinsie) nie. Daar is immers heelwat inkommers wat die sakekultuur heelwat verander het. En toerisme verseker ook dat die diens flink is. Ek het al gevalle van stadige diens beleef, maar dit was sover min en nie buitensporig nie. Trouens, of dit nou 'n aflewering, veral 'n besoek aan 'n staatsdepartement of 'n ete by 'n restaurant is, is ek persoonlik uiters tevrede. Die diens is boonop vriendeliker en in die Boland meestal in Afrikaans.

Hier moet genoem word dat mense hier werk om te lewe en nie lewe om te werk nie. Dis nie dat hulle luier is of nie omgee nie, maar hulle is minder freneties as mense in Johannesburg. Alles kom uiteindelik klaar en word gedoen. Net nie op dieselfde manier nie. Laat ek dit uiteindelik onomwonde stel: Die diens is in die algemeen beter in die Wes-Kaap as die robotagtige, onvriendelike en dikwels onordelike diens wat ek al op verskeie plekke in ander provinsies ontvang het – Gauteng inkluis. Straks is dit omdat inkommers se verwagtinge onrealisties hoog is as hulle wegtrek en vergeet wat hulle agtergelaat het, dat sommige van hulle so ontevrede is.

Uniek, maar tog bekend

Uiteraard bly die Wes-Kaap, die relatiewe afsondering ten spyt, steeds deel van Suid-Afrika. Afrikaans is 'n groot deel daarvan, met 'n caveat. Die Afrikaans wat jy dikwels hier hoor, is nie presies wat jy in Pretoria, Krugersdorp, Potchefstroom of Bloemfontein gaan aantref nie. Daar is verskillende maniere wat dit gepraat word – selfs binne dieselfde groep. Baie bruin mense kan byvoorbeeld Kaaps en dié se variante (wat heelwat Engelse woorde bevat) besig, maar ander praat suiwerder Afrikaans as die meeste wit mense. Soos my plaaslike barista wat steeds van “veselperske” (mango) praat omdat sy ouma hom glo só geleer het.

Afrikaans is eenvoudig nie homogeen nie en word deur 'n wye spektrum van mense op hul eie manier gepraat. Elke persoon, variëteit en streek het sy waarde, hebbelikhede en kostelike uitdrukkings. Dit is wat ons taal so interessant, komies en ryk maak. En jy tref meeste van hulle deesdae in die Wes-Kaap aan. Dit het die smeltkroes van vele Afrikaanse aksente en dialekte geword.

Dit is ongelukkig ook só dat heelwat bruin mense in die Wes-Kaap verengels en glad nie Afrikaans praat nie. Dit is hartseer, maar ook hul keuse. Een van die redes hiervoor is dat uitstekende dubbelmedium-skole veel meer volop is in die Wes-Kaap as in Pretoria en selfs op vele ander plekke. Dit bied vir bruin ouers wat Engels as die taal van aspirasie beskou, veel meer keuses as hulle op 'n skool vir hul kinders in 'n oorwegend Afrikaanse provinsie en gebied besluit. In Gauteng en elders is Engelse openbare skole oorwegend van vrot gehalte. Desondanks moet ons doen vir Afrikaans wat ons kan, ongeag wat ander mense besluite oor die taal.

Die sogenaamde ideologiese skeidslyn wat tussen die noorde en suide loop (oftewel aangeneem word), is desgelyks nie so eenvoudig nie. Daar is 'n dik streep verligtheid en behoudendheid in albei streke. Die Paarl met sy ou skole, Europese argitektuur en imposante kerke is 'n vergestalting van die konserwatisme wat vaardig is hier. Die sosiale en godsdienstige gesindhede onder alle bevolkingsgroepe in die Boland is by uitstek konserwatief en is soortgelyk aan, of selfs meer konserwatief as, enige ander noordelike plattelandse dorpe of selfs stedelike gebiede in Pretoria en Bloemfontein se sienswyses. Kaapstad, Durban en Johannesburg is feitlik ewe progressief. Die Wes-Kaap en selfs sy behoudende plekke laat wel na my mening veel meer ruimte toe vir indiwidualiteit en eksentriekheid – iets wat ek persoonlik hoog op prys stel.

Les bes moet daar iets oor rasseverhoudinge gesê word. Hier troef die suide die noorde by verre, ofskoon rassisme en skeiding maar oral voorkom tussen verskeie rassegroepe. Deur veral Afrikaans, waardes en 'n lang gedeelde geskiedenis word bruin en wit Afrikaanssprekendes verbind, terwyl Afrikaners in die noorde nie oor sulke bondgenote beskik nie. Hier gaan ons kinders saam skool toe en speel saam met en teen mekaar sport. Hulle word maats. Ons werk en bid saam en verstaan mekaar in ons alledaagse handel en wandel op 'n vlak wat nooit die geval met Afrikaners in die noorde en ander groepe aldaar sal wees nie. Hoewel heelwat swart mense in die Wes-Kaap (veral in Kaapstad) nie Afrikaans kan praat of verstaan nie, het veral diegene op die platteland besef dis aanpas of sterf wanneer dit kom by werk en sosiale aanvaarding en praat dus heel gangbare Afrikaans. Afrikaners gaan altyd 'n minderheid wees, maar ons swem myns insiens in 'n vriendeliker en meer Afrikaanse en samehorige see in die Wes-Kaap.

Ek mis wel my donderstorms en die reuk van reën in die somer. Huispryse (maar nie alles nie) is aansienlik duurder hier as in die noorde, afhangende van waar jy bly. Die winters se reën in die Boland en wind naby die kus is nie vir almal nie. Maar ek desnieteenstaande 'n keuse gemaak en om verskeie redes glo ek vandag dit was die regte een – nou en in die toekoms. Die asembenemende berge en landskappe, skoon lug, leefstyl, see, kultuur, mense en beter lewensomstandighede is maar enkeles wat vermelding verdien. Elkeen moet self besluit wat vir hulle werk.

• Dr. Brink is 'n entrepreneur, sakekonsultant en ontleder van die Paarl.

Nog artikels deur Eugene Brink:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

My Ouma Sannie was lief daarvoor om te sê: “Sê niks, dan is daar niks.” Vir haar was dit maar 'n manier om die vrede te bewaar en rus in die huis te hou.

Vandag hoor ek daardie woorde egter anders. Vandag klink dit nie meer vir my soos goeie raad nie, maar soos 'n waarskuwing. Want ons leef in 'n tyd waarin stilte ook 'n politieke strategie geword het. Die wêreld het vreemd geword. Sentrisme is ongewild, en die ekstremes, aan sowel die linker- as die regterkant, is luider as ooit tevore. Oral in die wêreld het liberale en ander sentristiese partye onlangs swaar gekry by die stembus.

Om verlore grond terug te wen, beoefen baie van hierdie partye iets wat ek “populisme deur stilte” noem. Populiste is immers nie net die mense wat die hardste skree nie. Soms is hulle die mense wat doelbewus stilbly. Ons dink gewoonlik aan 'n populis as iemand wat op 'n verhoog staan, arms en vuiste swaai en die skare opsweep met eenvoudige, populistiese, maar dikwels gevaarlike antwoorde. Maar daar is iets wat dalk nóg gevaarliker is: populisme deur stilte.

Nie lank gelede nie het sentristiese partye — partye wat glo dat die oppergesag van die reg bo alles staan, partye wat glo in menseregte — luid gepraat oor die regte van die LGBTIQ+-gemeenskap, minderheidsgroepe, immigrante en ander kwesbare gemeenskappe. Vandag is baie van dieselfde partye opvallend stil. Agter geslote deure sê hulle vir hulself: “Kom ons wen eers die verkiesing; daarna kan ons weer hierdie kwessies aanpak.” Ek glo dit is 'n fundamentele fout, ons eie geskiedenis behoort ons beter te leer.

Na 1948 was die Verenigde Party die amptelike opposisie teen die Nasionale Party. Die UP het egter nooit 'n duidelike en onwrikbare standpunt teen apartheid ingeneem nie. In die hoop om steun terug te wen, het hulle probeer om almal halfpad te ontmoet. Hul standpunt kon dikwels opgesom word as: daarvoor, daarteen, maar tog ook daarvoor.

Aan die ander kant was daar die Progressiewe Party, wat later die Progressiewe Federale Party geword het. Hulle het geweet hulle sou waarskynlik nie die verkiesing wen nie. Tog het mense soos Helen Suzman geweier om hul beginsels prys te gee. Ja, selfs hulle het soms 'n meer geleidelike benadering gevolg. En dan was daar die Liberale Party, wat nog verder gegaan het en uiteindelik gedwing is om sy deure te sluit. Maar kom ons fokus op die UP en die PFP.

Die ou Sappe het eenvoudig al hoe minder relevant geword. Die kiesers wat apartheid gesteun het, het eerder vir die NP gestem. Die kiesers wat daarteen was, het hul tuiste by die PFP gevind. Die UP het uiteindelik stilletjies verdwyn. Die PFP het nie gesê: “Kom ons vermom ons oortuigings. Kom ons bly stil oor dit waarin ons glo, en sodra ons eendag wen, verander ons die land.”

Inteendeel. Helen Suzman het gesê: “It’s not my questions that embarrass South Africa; it is your answers.”

Daarin lê 'n belangrike les. Stilte bring selde die stemme waarop partye hoop. Die kieser sien jou as 'n flou nabootsing van die oorspronklike en stem eerder vir die sterker, harder stem. Die waarheid bly eenvoudig: staan by jou beginsels, of val daarsonder. Maar waarom noem ek dit populisme deur stilte?

Want wat sou gebeur het as Helen Suzman nooit opgestaan het nie? Wat as daar eenvoudig geen stem van gewete was nie? As niemand opstaan en sê: “Dit is verkeerd”, begin twee dinge gebeur. Die populiste begin glo hulle praat namens die meerderheid. Terselfdertyd begin diegene wat beskerming of ondersteuning nodig het, glo hulle staan alleen. Stilte gee moed aan die een groep en ontneem die ander daarvan.

Ongelukkig is dit maar so. Woorde van haat word uiteindelik dade van haat. Persoonlik glo ek vas in twee beginsels. Die eerste is: “Ek verloor liewer met my beginsels as om te wen sonder hulle.” Maak dit my 'n slegte politikus? Sommige sal sê ja. Ander sal sê nee. Die tweede is eenvoudig: “Waarheid bo harmonie.”

Ek sou gewoonlik nooit braaf genoeg gewees het om Ouma Sannie teen te praat nie. Maar as ek vandag kon, in 'n tyd waarin die stilte weerklink, sou ek haar met groot respek antwoord: “Ouma, vandag werk dit nie meer nie. Vandag is daar juis iets.” Daarom wil ek ook uitroep na sentristiese en liberale partye: “Om hemelsnaam, sê iets. Want daar ís iets.”

• Martin Meyer is die LUR vir Openbare Werke en Infrastruktuur in KwaZulu-Natal, en verteenwoordig die DA in die provinsiale wetgewer.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Daar is toenemende spanning tussen ouers en die staat oor wie uiteindelik die onderwys van kinders behoort te bepaal. Die ouers of die staat? Ontwikkelinge soos die BELA Wet, die invoer van seksonderwys, 'n nuwe geskiedenisleerplan en inisiatiewe om 'n Palestynse kurrikulum in te voer dra by tot hierdie groeiende spanning.

Vanaf Bybelse tye is dit 'n Goddelike opdrag dat ouers verantwoordelik is vir die onderwys van kinders. Deuteronomium 6:6-7 leer: “En hierdie woorde wat ek jou vandag beveel, moet in jou hart wees; en jy moet dit jou kinders inskerp en daaroor spreek as jy in jou huis sit en as jy op pad is en as jy gaan lê en as jy opstaan.” Ouers doen dit egter nie altyd alleen nie, maar gebruik ook ander om te help. Dit word geïllustreer deur die Latynse regsterm “in loco parentis”, wat beteken dat ander “in die plek van die ouer” met onderwys kan help.

Die ontwikkeling van “in loco parentis” word in hierdie eerste van drie artikels beskryf. 'n Tweede artikel beskryf hoe die moderne staat die verantwoordelikheid van ouers oorgeneem het en 'n derde artikel beskryf hoe die verval van die staat onderwys vandag affekteer.

Die Antieke Oorsprong

In antieke Romeinse tye was die vader die hoof van die huishouding. Hy het bekend gestaan as die “pater familias” en het wye gesag oor die huishouding uitgeoefen. Onderwys was deel van hierdie huishoudelike verantwoordelikheid. Die vader kon egter die onderwys delegeer aan 'n tutor of leermeester. Hierdie tutor het opgetree in die plek van die vader. Die Romeinse reg het hierdie praktyk beskryf met die term “in loco parentis”.

Die Gravissimum Educationis van Pous Paulus VI van 1965 beskryf die onderwysplig soos volg: “Omdat ouers kinders in die lewe gebring het, is hulle gebonde aan die ernstige verpligting om hulle kinders op te voed en moet daarom erken word as primêre en hoofopvoeders.” Dit impliseer dat ouers kan kies om kinders self op te voed of na 'n skool van hulle keuse te stuur. Die Katolieke leer volg uit die natuurreg. Dis die natuurlike proses van kinders voortbring wat aan ouers die reg tot opvoeding gee.

'n Sekulêre-klassiek-liberale benadering kom tot 'n soortgelyke gevolgtrekking, maar vanuit 'n ander vertrekpunt. Denkers soos John Locke het ouerlike gesag beskou as 'n tydelike bevoegdheid wat voortvloei uit die ouers se plig om die kind te versorg, op te voed en tot selfstandige rede te lei. Ouers behoort vry te wees om die opvoeding van hul kinders self te voorsien of aan skole, tutors en ander opvoeders te delegeer.

In Engelssprekende lande is toepassing van in loco parentis op skole grootliks deur die Engelse gemenereg ontwikkel. In sy Commentaries on the Laws of England (1765) het William Blackstone geskryf dat 'n ouer 'n deel van sy ouerlike gesag aan 'n tutor of skoolmeester kan delegeer. Die onderwyser tree dan in loco parentis op en ontvang slegs daardie deel van die ouer se gesag wat nodig is om die kind te onderrig en dissipline te handhaaf. Volgens hierdie benadering bly die ouers die oorspronklike bron van opvoedingsgesag, terwyl die skool sy bevoegdhede slegs deur delegasie verkry.

Gereformeerde perspektiewe

Die Afrikaanse gereformeerde kerke het uit die Calvinistiese Reformasie ontstaan. Die gereformeerde kerke staan 'n onderwysbedeling voor wat op die Bybel gebaseer is. Dit kom duidelik na vore in die doopbelofte, waar ouers belowe om hul kind “na u vermoë te onderrig en te laat onderrig.”

Alhoewel hierdie doopbelofte ouers verantwoordelik hou vir onderwys, kan die woordjie “en” daarop dui dat daar 'n plig op ouers rus om sekere aspekte van die onderwys te delegeer. Hierdie plig word op verskillende maniere begrond:

Eerstens word daar word erken dat sake soos godsdiens en seksonderwys 'n taak van die gesin is. Ander kennis wat ons nodig het om in die moderne wêreld te funksioneer soos tale, wiskunde en wetenskap word egter beskou as waardevrye of neutrale vakke wat beter deur vakkundiges oorgedra kan word. Aangesien ouers nie die vakkundige kennis besit om alle vakke aan te bied nie, is dit beter om die onderrig van neutrale vakgebiede oor te laat aan onderwysers met vakkundige kennis in bv. openbare skole.

Aan die ander kant is daar diegene wat meen dat daar nie so iets is soos neutrale onderwys nie. Om dié rede moet ouers hulle kinders na 'n Christelike privaatskool stuur wat verbonde is aan die kerkgemeenskap wat die ouers se waardes deel vir die vakke wat vakkundige onderwysers benodig.

Die Afrika-benadering

Die spreuk “dit neem 'n hele dorpsgemeenskap om een kind groot te kry” word dikwels met Afrika vereenselwig. Hierdie spreuk artikuleer die idee dat die opvoeding van kinders nie slegs die verantwoordelikheid van ouers is nie, maar ook die familie en die breër gemeenskap kan insluit om te verseker dat kinders floreer. Hierdie gemeenskap bestaan tipies uit die uitgebreide familie, ouderlinge, bure en ander lede van dieselfde kultuur- of geloofsgemeenskap.

Die verskillende sienings van “in loco parentis” kan verdeel word in twee kategorieë, naamlik die ouergesentreerde siening en die kollektiewe siening.

Die antieke, katolieke, Engelse en klassiek-liberale sienings is in essensie soortgelyk. Die ouer word as primêr verantwoordelik en bekwaam geag vir die onderrig van hulle kinders. Hierdie sienings kan saamgegroepeer word as 'n ouergesentreerde siening van “in loco parentis”.

Die gereformeerde perspektiewe en Afrika-benadering beskou ouers ook as verantwoordelik vir onderwys, maar nie noodwendig ten volle bekwaam nie. Die gereformeerde siening lê die klem op die noodsaak om gespesialiseerde vakke aan onderwysers oor te laat en die Afrika-benadering beskou onderwys as iets wat te groot is vir die kerngesin en dit aan die groter gemeenskap oorlaat. Hierdie twee kan saamgegroepeer word as 'n meer kollektiewe siening van “in loco parentis”.

Vanaf die negentiende eeu het daar egter 'n derde benadering sterker na vore getree: die moderne staat het toenemend 'n eie verantwoordelikheid en gesag ten opsigte van onderwys begin opeis. Dit lei tot groeiende konflik tussen ouers en die staat oor onderwys. Weens die verskillende sienings oor “in loco parentis” bly die verset teen die staat egter verdeeld en swak. Hierop sal die volgende artikel verder uitbrei.

Nog artikels deur Bouwe van der Eems:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Daar is 'n organisasie wat in Kaapstad gebaseer is en op die oog af baie edele werk teen bendes en dwelmgebruik in die gemeenskap doen. Hulle noem hulself PAGAD (People Against Gangsterism and Drugs). Ongelukkig het hulle ook 'n baie donker verlede wat veel verder strek as vreedsame aktivisme teen bendes en dwelms.

Die organisasie het in die middel-1990’s bekendheid verwerf en is veral berug vir die 1996-optog waartydens die Hard Livings-bendeleier Rashaad Staggie aangeval, geskiet en aan die brand gesteek is. In die daaropvolgende jare het Suid-Afrikaanse owerhede PAGAD en sy vermeende geheime G-Force verbind met moorde, intimidasie, onwettige vuurwapens, plofstof en 'n reeks stedelike terreuraanvalle in Kaapstad.

Hulle is ook verdink van betrokkenheid by verskeie bomaanvalle gedurende hierdie tydperk, hoewel die organisasie verantwoordelikheid ontken het en betrokkenheid by nie elke aanval in die hof bewys is nie. Hierdie geskiedenis is belangrike konteks wanneer PAGAD se hedendaagse militante retoriek beoordeel word.

Die nasionale koördineerder van PAGAD, Haroon Orrie, het onlangs belowe om “die party van Allah op die kus van Afrika los te laat” toe hy Sondag, 2 Augustus, 'n skare toegespreek het wat Hamas-, Hezbollah- en Palestynse Islamitiese Jihad-vlae op die Seepunt-promenade gewaai het. Haroon Orrie het ook gesê:

“Ons moet dit hard sê en ons moet dit vandag baie duidelik sê. Aan elke Sionis, aan elke onderneming wat Sionisme en onderdrukking ondersteun, aan elke politikus, aan elke politieke party, aan elke mens wat Sionisme en onderdrukking ondersteun: julle moet liewer vir julle 'n rots gaan soek om onder weg te kruip.”

Dit blyk toenemend dat PAGAD homself eerder besig hou met steun aan organisasies wat deur die Verenigde State en ander lande as terreurorganisasies geklassifiseer word en wat vir honderde aanvalle en jare van geweld verantwoordelik was, as met die bekamping van bendes en dwelms.

Om vir mense te sê dat hulle moet wegkruip voordat 'n skare aangespoor word om teen hulle te veg, oorskry 'n grens wat geen demokratiese samelewing kan bekostig om te ignoreer nie. Dit kom gevaarlik naby aan 'n doodsdreigement. Daar is verwys na die geskrifte, bepaald Sahih Muslim, Boek 54, Hadith 103, waarin gesê word dat Jode agter rotse en bome sal wegkruip, en dat die rotse en bome sal uitroep: “O Moslem, daar is 'n Jood wat agter my wegkruip. Kom en maak hom dood.”

Orrie het verder gegaan en gesê: “Ons groet die leiers van die Mujahideen”, met ander woorde dié wat jihad voer. Daarna het hy gevra: “Hoeveel jare wil ons nog wag vir 'n opdrag, wanneer Allah julle beveel om in sy saak te veg?” Die skare het met “Allahu Akbar” geantwoord. Dit is 'n blatante oproep tot jihad.

Orrie het verder gesê hierdie “opdrag” is nie net aan Palestyne en Iraniërs gegee nie, maar aan die hele mensdom. Hy het die skare toegespreek en gesê: “Ons moet hulle veg waar ons hulle ook al kry, koeël vir koeël.” Dit klink soos die globalisering van die Intifada. Orrie is voorheen afgeneem terwyl hy 'n Hamas-kopband gedra het, en het in 2023 gevra dat LGBTQ+-mense met die dood gestraf moet word.

Die betoging van 2 Augustus is deur verskeie klein organisasies gereël. Sommige vroue het Hezbollah-kopbande gedra en kinders was ook teenwoordig. Deelnemers het op Israeliese en Amerikaanse vlae getrap en plakkate omhoog gehou met boodskappe soos “Dood aan Israel” en “Eer aan die martelare, lank lewe die verset”, tesame met 'n Hamas-logo.

Die leier van die organisasie Cape Town Intifada, Uzair Mohamed, het 'n Hezbollah-vlag vasgehou terwyl hy die skare toegespreek het. “Ons veg met die doel om Sionistiese Israel uit te wis, te vernietig en totaal uit te roei,” het hy gesê, waarop die skare met “Allahu Akbar” gereageer het. Sy organisasie ondersteun terrorisme en plaas gereeld die omgekeerde rooi driehoek, 'n simbool wat met Hamas-terreuraanvalle verbind word, op sy plasings.

“Dit is ons wat ons slagveld moet kies,” het hy aan die skare gesê. “Die belangrikste ding is om bewustheid oor gewapende verset te bevorder.” Weereens 'n oproep tot jihad en Intifada. Hy het gesê daar kan “nooit ooit” 'n onderhandelde skikking tussen Israel en die Palestyne wees nie. “Hulle, Israel, is 'n onwettige en onregmatige regime, en hulle moet vernietig word.” Hy het verder die “martelare” van Hamas, Hezbollah, Palestynse Islamitiese Jihad en die Islamitiese Republiek van Iran geloof en herhaaldelik geskree: “Dood aan Israel!” Gebaseer op wat op 2 Augustus in Kaapstad plaasgevind het, behoort die Joodse gemeenskap en Joodse ondernemings in Suid-Afrika, asook elke normale, vredeliewende Suid-Afrikaner, baie bekommerd te wees.

Dit is duidelik dat PAGAD al hoe meer selfversekerd en gevaarlik raak. Die herhaalde verwysings na martelaarskap laat my glo dat die organisasie besig is met 'n nuwe proses van radikalisering ter ondersteuning van Hamas.

Terrorismekenner professor Hussein Solomon sê Orrie en Mohamed se uitlatings is “aanhitsing”. Of dit tot aktiewe terrorisme sal oorgaan, sal ons moet sien, maar dit is beslis kommerwekkend.

Die teenterrorisme-spesialis Willem Els sê die Joodse gemeenskap behoort deur hierdie retoriek gewaarsku te voel. Ek sal byvoeg dat elke Suid-Afrikaner baie bekommerd behoort te wees dat daar organisasies is wat openlik terreur ondersteun en tot geweld aanhits. Hy sê dit is kommerwekkend omdat die taalgebruik maklik as ondersteuning vir gewelddadige optrede geïnterpreteer kan word.

Wat baie opvallend was tydens die optog, was die verwysing na “die party van Allah”, oftewel Hezbollah, en die aantal Hezbollah-vlae wat teenwoordig was. Dit is algemene kennis dat Hezbollah as Iran se gevolmagtigde optree. Dit laat die vraag ontstaan tot watter mate Iran ook sy voelers na organisasies hier in Suid-Afrika uitgestrek het.

Wat dit alles beteken, sal net mettertyd duidelik word. Wat wel baie belangrik is, is dat ons op ons hoede moet wees en wakker moet slaap, want dinge kan baie vinnig verkeerd loop.

Hezbollah-vlae waai in die daglig. Ons moet ons oë oophou.

Nog artikels deur Barend Wesseloo:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Hier is twee begrippe wat jy gerus in jou woordeskat kan stoor:

1. KI-Slop: Dis die informele term vir sensasiegedrewe, laegehalte-inhoud wat op groot volumes deur KI gegenereer word. Min tot geen menslike bydrae word tydens die massavervaardiging van dié inhoud gelewer en gedeel nie.

2. KI-Vermoeidheid: Die toename van KI-gegenereerde inhoud het 'n versadigingspunt bereik en mense raak nou moeg daarvoor – om dit mooi te stel.

Onafhanklike ondersoeke het onlangs aangedui dat daar minstens 16 groot KI-slop-YouTube-kanale, met sowat 35 miljoen intekenare en ongeveer 4,7 miljard kyke, reeds van die platform verwyder is. Google se nuwe patroonopsporingstelsels het in die afgelope ses maande sowat 130 000 kanale verwyder, dit sluit natuurlik strooipos- en ander gekoördineerde kanaalnetwerke in. Groot tegnologiemaatskappye belê nou ook al hoe meer in stelsels wat KI-gegenereerde inhoud kan skandeer en identifiseer. Die vraag is: Waarom sou hierdie maatskappye hul digitale besems uithaal en die KI-slop uitvee as die intekenaar- en kykergetalle so goed lyk?

YouTube trek nou 'n lyn

YouTube het onlangs 'n belangrike term-verandering in hul beleid toegepas. Waar dit aanvanklik repetitious content was, is dit nou met inauthentic content vervang. Hierdie verandering op sigself dui vir ons aan dat die tye verander het en dat ons nou anders na advertensiemodelle en inhoudskepping moet kyk. Om een term in YouTube se beleid te verander, gee vir hulle die geleentheid om advertensie-inkomste van massavervaardigde, herhalende of kreatiwiteitlose inhoud te verwyder.

YouTube spreek dus nie KI direk aan nie, maar eerder die onverantwoordelike gebruik daarvan.

YouTube se geldmodel en geloofwaardigheid

Dit gebeur dikwels dat mense onder die indruk is dat YouTube-inhoudskeppers vergoed word op grond van die hoeveelheid videokyke wat dit verdien. 'n Video met byvoorbeeld twee miljoen kyke, kan dus minder inkomste genereer as 'n ander video wat vyfhonderdduisend kyke ontvang het. Die rede daarvoor is dat die platform eintlik op 'n advertensiegedrewe ekosisteem funksioneer waar hul inkomste afhanklik van ondernemings se betaalde advertensies is. Ondernemings betaal Google om advertensies op YouTube te plaas, waar die advertensies dan voor, na of in die middel van die video ingewerk word. Ons kan dus sê dat YouTube as 'n tussenganger tussen die kyker, adverteerders en inhoudskeppers gesien kan word. Die inkomste wat uit die advertensie gemaak word, word dan tussen die inhoudskepper en YouTube verdeel; inhoudskeppers sal dus 55% van die wins op langvideo's ontvang en YouTube die oorblywende 45%.

Indien die hoeveelheid en kwaliteit inhoud in balans met die advertensie-inkomste bly, werk dié advertensiemodel op 'n doeltreffende manier. Die oormatige gebruik van KI-inhoud op YouTube het egter die strukture beïnvloed en 'n ekonomiese wanbalans veroorsaak. Soos ons reeds weet, word KI ook vir draaiboeke, stemgenerering, beeldskepping en videoredigering gebruik. Indien daar byvoorbeeld honderdduisende aktiewe KI-gedrewe kanale bestaan, waarvan elkeen twintig of meer video's per dag publiseer, en boonop honderdduisende of selfs miljoene kyke per video ontvang, kan die hoeveelheid inhoud op die platform drasties toeneem en die finansiële en tegniese verantwoordelikhede wat YouTube dra, verhoog.

Vir elke video wat op YouTube gepubliseer word, is dit steeds nodig om die inhoud op bedieners te stoor en te kontroleer, en om kopieregskwessies te hanteer. Betaalde advertensies moet ook in die video's ingewerk word en inhoudskeppers moet volgens die advertensiemodel vergoed word. Namate miljoene KI-gegenereerde video's advertensie-inkomste kan opeis, word die onderliggende ekonomie van die platform toenemend onder druk geplaas.

As gebruikers met gegenereerde video's van lae gehalte oorval word, verloor hulle outomaties belangstelling en bestee hulle minder tyd op die platform, wat dan tot minder advertensie-inkomste kan lei. Die grootste uitdaging vir YouTube lê dus nie net in die uitbetaling van advertensie-inkomste nie, maar ook in die instandhouding van die advertensie-ekosisteem. Dis ook belangrik om te weet dat adverteerders lankal nie meer in die hoeveelheid videokyke of blootstelling belê nie, maar in positiewe gebruikerservaring en 'n veilige plek om hul handelsmerke bloot te stel. Indien ondernemings se handelsmerke tussen die KI-slop lê, is die kanse goed dat die ondernemings hul advertensiebegroting sal oppak en op ander platforms sal uitpak met die hoop dat die geloofwaardigheid in die handelsmerk behoue kan bly.

Soos voorheen genoem is YouTube nie teen die verantwoordelike gebruik van KI nie. Inteendeel, indien die oorspronklikheid van jou idees en kreatiewe oordeel steeds die inhoud van die video's dryf, moedig hulle dit aan. 'n Goeie voorbeeld van goedgekeurde KI is inhoudskeppers wat intellektuele inhoud in hul moedertaal skep, maar nie noodwendig Engelssprekend is nie en dus KI as 'n hulpmiddel gebruik om 'n Engelse stemweergawe te genereer en dit toegankliker vir die res van die wêreld kan maak. Die uitdaging lê nou egter oor die sensitiwiteit rakende wat oorspronklike inhoud is en wat nie. Ons kan dit selfs weer terugtrek na kuns: wat word nou as kuns gesien en wie bepaal wat kuns is?

'n Nuwe belegging in KI-etikette

Volgens 'n YouTube-outomatiseringskenner, Romayroh, belê groot tegnologiemaatskappye, soos Google, Meta en YouTube, nou in stelsels wat KI-gegenereerde inhoud kan identifiseer en duidelik kan afmerk. Dit kan onder twee takke verdeel word: Die eerste tak is KI-inhoud wat met 'n watermerk of ikoon aangedui word. 'n Bekende voorbeeld wat verbruikers reeds uitken, is die “Ai-info” wat bo-op die plasing van Facebook en Instagram-inhoud aangedui word of die bekende sterretjie in die hoek wat die Gemini-KI-model verteenwoordig. Die tweede tak is die KI-opsporing (AI detection), waar algoritmes probeer bepaal of inhoud waarskynlik deur 'n KI-stelsel gegenereer is en of dit deur 'n mens geskep is, selfs al word daar nie 'n watermerk aangedui nie. Google se DeepMind-afdeling het byvoorbeeld SynthID ontwikkel om onsigbare watermerke in KI-inhoud te plaas. YouTube gee weer die verantwoordelikheid terug aan die inhoudskeppers wat vereis dat hulle enige KI-inhoud in die Content Credentials moet aandui. Meta implementeer weer soortgelyke etikettering op Facebook en Instagram en werk volgens die Coalition for Content Provenance and Authenticity (C2PA), wat wêreldwye standaarde vir digitale inhoud se oorsprong ontwikkel. Interessant genoeg word Microsoft, Adobe, Intel en OpenAI ook as lede van C2PA genoem.

Ironies genoeg bevoordeel hierdie ontwikkeling juis ondernemings wat reeds van KI-modelle gebruik maak. Soos wat KI ontwikkel, word dit al hoe moeiliker vir verbruikers om sintetiese inhoud met mensgemaakte inhoud te onderskei. Om in hierdie modelle te belê skep deursigtigheid tussen die verbruiker en die onderneming, beskerm die platforms teen moontlike bedrog en misleidende inhoud en versterk verbruikersvertroue en geloofwaardigheid van die platform, omdat die verantwoordelike gebruik van KI outomaties aangemoedig word.

In Google, Meta en OpenAI se geval, kan hulle nou hul eie gevorderde KI-modelle uitbrei en terselfdertyd meganismes ontwikkel wat KI kan identifiseer en die sekerheid van mensgemaakte inhoud onder verbruikers versterk. Beheer en balans.

Die een hand was die ander

Vir die eerste keer sedert generatiewe KI belê die wêreld se grootste tegnologiemaatskappye nie net in die ontwikkeling van KI-modelle nie, maar ook in stelsels wat daardie inhoud kan identifiseer en etiketteer. Hierdie ontwikkeling dui daarop dat KI-slop en KI-vermoeidheid nie net die gebruikerservaring beïnvloed nie, maar ook finansiële implikasies vir platforms soos Google en YouTube kan inhou. Dit bevestig net weereens dat deursigtigheid, geloofwaardigheid en menslike kreatiwiteit mededingende voordele is. Dis duidelik dat die toekoms nie uitsluitlik aan KI behoort nie, maar eerder aan die samewerking tussen mens en masjien, waar KI kreatiwiteit ondersteun eerder as om te vervang.

• Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Die laaste ruk hoor en lees 'n mens gereeld van kenners uit verskillende denkstrominge wat hulle beroep op allerlei stelle data om die stand van die land te verduidelik en voorspellings te maak.

Die wyse waarop die data aangebied word bring die publiek dikwels onder die indruk dat hierdie kenners onskuldige en passiewe draers van koersbepalende inligting is (wat toevallig strook met die agendas van hulle befondsers). Een van die datastelle dui op die enklawefisering van Suid-Afrika, as alternatief teen infrastruktuurverval. Hierdie “estatopie” word veral deur die Common Sense platform onder leiding van Frans Cronje voorgestaan. Die ou gesegde kom hier ter sprake dat statistieke soos bikini's is – dit onthul baie, maar die belangrikste bly weggesteek.

Hoewel die toename van enklawes oral sigbaar is, sal dit, soos ek gaan betoog, geen volhoubare oplossing vir die land bied nie en in baie opsigte nuwe ongunstige omstandighede skep. Wat word verhul in die verbrokkeling van dorpe en die uitbreiding van komplekse? Dit is waar ek die begrip van die “derde plek” ter sprake wil bring soos deur Ray Oldenburg in sy boek The Great Good Place uiteengesit.

Die naam “derde plek” verwys na 'n verhouding tot twee ander plekke, die huis en die werk. Elkeen van hierdie ruimtes is van kernbelang vir 'n persoon, maar beide ruimtes is ook beperk in die blootstelling wat mens aan die publieke lewe kry. Die derde plek is dan tegelyk 'n tussenruimte tussen die huis en die werk, maar speel 'n belangrike rol in die vorming van 'n openbare lewe. Die literêre kritikus, George Steiner, beweer selfs dat die derde plek een van die vernaamste karaktertrekke van die “Idee van die Weste” is. Moderne derde plekke vind sy oorsprong by die Griekse Agora (die mark) en die Romeinse Forum, en het later vertak na die woongebiede.

Griekeland en Italië beskik vandag steeds oor 'n gesonde straatlewe en straatkafees. Derde plekke verteenwoordig dan in moderne gewaad plekke soos kafees, markte, feeste, haarsalonne, kroeë en gimnasiums. Vir Oldenburg verteenwoordig die Franse stadsuitleg die indrukwekkendste voorbeeld van derde plekke:

“The Frenchman’s daily life sits firmly on a tripod consisting of home, pigee of work, and another setting where friends are engaged during the midday and evening aperitif hours, if not earlier and later.”

Daar is by die moderne derde plek iets van 'n ontsnapping uit die druk van die ander twee ruimtes, maar dit behou ook elemente van die huislike gevoel, asook die ekonomiese lewe. Die etiket van beide huis en werk is by die derde plek ter sprake. Die derde plek ontkom egter aan die meer voorskriftelike bepalings van beide. Daar is 'n spontaniteit te vinde in die derde plek, wat 'n belangrike rol speel in die vorming van die sedelike lewe van 'n gemeenskap. Hierdie spontaniteit beteken egter nie dat enigiets daar geoorloof word nie. Selfs in 'n plek soos die kroeg word onderskeid getref tussen diegene wat te min geniet, en die wat hulle vergryp, tussen vulgariteit en preutsheid, tussen goeie smaak, fiemies en puntenerigheid. Aanlyn “gemeenskappe” daarenteen, is geneig om groteske en eensydige eggokamers te skep. Mense gaan juis na 'n derde plek om daar te verwyl, in die wete dat die bekende én die onverwagse, vriend en vyand dieselfde doen.

Beperk in die ‘Burbs

Die Amerikaanse suburbs, wat in die laaste eeu as model en ideaal vir ons plaaslike woonbuurte, veral in die noorde van ons land, gedien het, het volgens Oldenburg 'n belangrike tekortkoming gehad:

“What suburbia cries for are the means for people to gather easily, inexpensively, regularly and pleasurably, – a place on the corner, real life alternatives to television”.

Die meenthuiskomplekse het egter hierdie fisieke afstand verder uitgebrei en boonop in die binnehuisuitleg weggedoen met die eetkamertafel, want nou word eet gekombineer met televisiekyk. Die televisie word die fokuspunt van die gesinslewe en dien as plaasvervanger vir die publieke ruimte (tele-visie beteken immers om van ver af te sien). Met die gerief van aanlynbestelling word die afstand tussen die ver sien en die produk oorkom sonder dat die verbruiker die winkel hoef te besoek, wat 'n verdere uitskakeling van publieke interaksie bewerkstellig.

'n Supermark en 'n inkopiesentrum waar inkope gedoen is en steeds gedoen word kan egter nie heeltemal gelykgestel word aan 'n derde plek nie. Die inkopiesentrum het 'n dringendheid en winsbejagte doelmatigheid daaraan, terwyl dit grootliks afgesper is van die buitewêreld en die straat. Main Street in New York is vir Oldenburg 'n cast of characters, terwyl daar by die inkopiesentrum 'n “drifting amalgam of nonpersons” aangetref word. Hoewel ons dieselfde mense by laasgenoemde mag raakloop, is die uitleg van die inkopiesentrum dikwels van so 'n aard dat dit nie verwyling (of sloer soos dit by Ontlaer genoem word) aanmoedig nie.

Marc Augé beskryf in sy boek oor ‘supermoderniteit’, met die veelseggende titel Non-places hoe ons gedesensiteer raak deur die nuwe uitleg en tegnologie:

“[T]he habitue of supermarkets, slot machines and credit cards communicates wordlessly, through gestures, with an abstract, unmediated commerce; a world thus surrendered to solitary individuality, to the fleeting, the temporary and ephemeral.”

Die antwoord op hierdie toedrag van sake is nie nostalgie na 'n spesifieke gestalte van die derde plek nie, maar om 'n konstante herbedinging daarvan te bedink én te prakseer. Daar is steeds dorpe waarin die belangrike ou geboue as plekke van byeenkoms dien vir locals wat mekaar daar ontmoet vir 'n ontbyt, maar ewe vriendelik die besoeker te woord staan wat na “outentieke” ervarings op soek is.

Bewustheid teenoor Verstoktheid

Die leser sal vra waarom outentiek nou juis in parentese gestel moet word. 'n Derde plek is nie outentiek op 'n verstokte manier nie, dit is by uitstek bewus van sy lokaliteit, dit wil sê van sy gemeenskap en sy geskiedenis, maar ook van sy verhouding tot die wêreld “daarbuite”, tot ander derde plekke. Dit bly op soek na buite-elemente en tegnologie wat geïnkorporeer kan word op so 'n wyse dat dit sy identiteit kan versterk. Derde plekke moet daarom put uit die verhouding met die plaaslike inwoners en hulle nie vervreem van die produkte wat meermale deur plaaslike inwoners gemaak word ter wille van toeriste se dieper beursies nie. So 'n suiwer toeristiese ingesteldheid gee aanleiding tot verdiepende ongelykheid, wat meeste toeriste afskrik.

Sonder derde plekke word dorpe en stede eenvorming en oninteressant. Min mense wil ander dorpe besoek net om na inkopiesentrums met dieselfde winkels te gaan.

Sonder derde plekke verloor buurte, dorpe en stede 'n belangrike kern van hulle identiteit.

Sonder derde plekke verloor 'n gemeenskap en samelewing die gewilligheid om mekaar in die oë te kyk en sake deur te praat, en om na die stories agter die slagspreuke te luister. Die verdwyning van derde plekke hou daarom volgens Christopher Lasch direk verband met die afname in deelnemende demokrasie.

Demokrasie word begrond in keuse, nie in die fatalisme van data nie. Keuse word ingelig deur die ruimtes waarin mens beweeg, die huis, die skool, die kerk, die werk. Elkeen van hierdie ruimtes bied belangrike perspektief sonder om die geheel te omvat. Die derde plek bied juis die ruimte waarin die relativering en blywende dimensies van plekke in verhouding gebring word in die skerts, die empatie, die redekawel, die uitluister en meelewing van die gemeenskap.

• Dr Hercules Boshoff is 'n Medewerker by die Instituut vir Filosofie en die Samelewing, Stellenbosch. Sy nuutste boek Verantwoording is tans beskikbaar by Naledi uitgewers.

Nog artikels deur Hercules Boshoff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks