Die wêreldbekende motiveringspreker, entrepreneur en skrywer, Simon Sinek, het telkemale omstredenheid ontlok met sy stelling dat smaakmakers die vryskutwerkers van die algoritme is. As die algoritme verander, kan smaakmakers, volgens Sinek, dadelik sonder besigheid of inkomste wees. Hy voer verder aan dat dit vandag vir enige iemand moontlik is om 'n smaakmaker te wees sonder om 'n betekenisvolle bydrae tot die samelewing te lewer. Daar lê natuurlik 'n bietjie ironie hierin, want 'n betekenisvolle bydrae kan tot impak en invloed lei wat dus van iemand 'n smaakmaker kan maak – selfs al het die persoon nie daarvoor gevra nie.

Die smaakmaker-konsep is nie nuut nie. Ons het nou net 'n naam daarvoor. In die 18de eeu het die Engelse pottebakker en entrepreneur, Josiah Wedgwood, beroemdes, aristokrate en koninklikes se reputasies gebruik om status en sosiale betekenis aan sy produkte te koppel, veral nadat koningin Charlotte in 1762 sy keramiek gebruik het en die produk, met koningin Charlotte se goedkeuring, as Queen’s Ware bemark het. Hierdie strategie het deur die eeue ontwikkel vanwaar openbare figure, kunstenaars, filmsterre, sportsterre en musikante met groot handelsmerke kon assosieer. Dink aan George Clooney en Dua Lipa wat ambassadeurs vir Nespresso is of Jennifer Aniston wat die gesig vir Emirates was. Celebrity endorsement en Celebrity-brand association het mettertyd na sosiale media verskuif. YouTubers, soos Bethany Mota, Remi Cruz, Gabi en Niki De Mar, het egter bewys dat 'n smaakmaker nie noodwendig 'n openbare figuur hoef te wees vir iemand om iets aan 'n digitale gehoor te verkoop nie. Dit kan enigiemand wees. As die verhouding tussen die verkoper en digitale gehoor sterk genoeg is, word die persoonlike digitale gehoor outomaties ‘n bemarkbare bate.

Ons is nou in 'n era waar die beeld van 'n smaakmaker wat produkte op Instagram, TikTok of YouTube vertoon, verouder het. Agter die selfoonkamera, hoë volgelingetalle, mediawaarde en handelsmerkvennootskappe ontwikkel daar 'n nuwe vorm van ekonomiese aktiwiteit wat in sommige gevalle nader aan 'n klein onderneming as aan tradisionele inhoudskepping funksioneer.

Dit wil voorkom dat finansiële instellings al hoe meer na die meetbaarheid, volhoubaarheid en finansiële lewensvatbaarheid van 'n kliënt se inkomste neig, in plaas daarvan om te kyk of 'n kliënt 'n vaste werkgewer het of nie.

Die ontwikkeling van Capitec Bank se kredietaanbod vir mense met menigvuldige inkomstestrome is 'n goeie voorbeeld hiervan. Capitec sien nou selfstandige persone met verskeie inkomste­bronne as 'n afsonderlike kredietsegment. Onder hierdie nuwe ekonomiese groep val mense wat nie 'n vaste salaris verdien nie, maar uit verskillende aktiwiteite inkomste genereer.

Capitec bied nou persoonlike lenings, kredietkaarte en wentelkredietfasiliteite vir hierdie groep aan, mits die aansoeker aan die bank se krediet- en bekostigbaarheidsvereistes voldoen. Dit kan daarop dui dat die prentjie van finansiële stabiliteit besig is om te verander. Waar die salarisstrokie as die belangrikste bewys van kredietwaardigheid gegeld het, begin kontantvloei, transaksiedata en verskillende inkomstebronne nou 'n groter deel van die prentjie vorm.

Die bank kyk verder as jou beroep

Tradisionele kredietverlening berus grotendeels op voorspelbaarheid. Deur 'n vaste salaris, werkgewer en deurlopende inkomste kon banke die volhoubare patroon van inkomste, besteding en terugbetalingsvermoë raaksien. Die vryskutekonomie ontwrig egter nou hierdie model, aangesien 'n inhoudskepper se inkomste uit verskeie bronne ontvang kan word en dus van maand tot maand kan wissel. Capitec kyk daarom eerder na die ekonomiese gedrag agter die beroep eerder as die beroep self. 'n Smaakmaker is nie noodwendig kredietwaardig omdat hy of sy meer as 500 000 volgelinge het nie, maar omdat die finansiële rekords oor tyd 'n volhoubare patroon van inkomste, besteding en terugbetalingsvermoë aandui.

Tegnologie het sedert 2001 'n sentrale rol binne Capitec gespeel om bankdienste eenvoudiger en toegankliker te maak. Teen 2026 het Capitec reeds R2,6 miljard se lenings aan mense met veelvuldige inkomstestrome toegestaan, terwyl die Repay-As-You-Earn Loan se totale uitbetalings R65 miljoen bereik het. Dié ontwikkeling dui daarop dat Capitec by die ritme van veranderlike inkomste aanpas, eerder as om alle kliënte aan 'n vaste salaris- en terugbetalingsmodel te meet. Capitec is dus besig om hul tradisionele kleinhandelbankmodel te ontwikkel deur tegnologie en data te benut om dié veranderende groep kliënte te akkommodeer.

Inhoudskeppers as entrepreneurs

Volgens Goldman Sachs het die wêreldwye creator-ekonomie reeds in 2023 'n geraamde waarde van $250 miljard gehad, met die potensiaal om teen 2027 tot ongeveer $480 miljard te groei. Visa se 2025 Creator Report plaas die onderwerp nog duideliker binne die raamwerk van kleinbesighede. Volgens die verslag is daar ongeveer 207 miljoen inhoudskeppers regoor die wêreld, waarvan 68% van die inhoudskeppers hulself as kleinbesigheidseienaars beskryf. Hierdie inhoudskeppers, of altans entrepreneurs, word dan eerder as kleinsakekliënte deur banke gesien.

In 2021 het Access Bank South Africa begin om die veranderende wêreld van werk raak te sien toe die bank hul vennootskap met Bettr aangekondig het en fintech as creator-georiënteerd beskryf is. Die fokus was spesifiek op mense wat hul inkomste vanuit platforms soos YouTube, Instagram en TikTok verdien. Die finansiële sektor reageer nie op smaakmakers se beroemdheid nie. Dit reageer omdat die aard van werk besig is om te verander. Die inhoudskepper word dus nie meer as 'n persoon met 'n platform gesien nie, maar eerder as 'n onderneming wat 'n platform strategies benut.

Volgelinge dui nie die banksaldo aan nie

Die feit dat digitale platforms 'n persoon in staat stel om 'n inkomste te verdien, beteken nie dat die inkomste noodwendig stabiel is nie. Soos Sinek verduidelik het, kan 'n inhoudskepper se ekonomiese posisie afhanklik van algoritmes, platformbeleide, handelsmerkbegrotings, gehoorgroei en die voortdurende vermoë om aandag te behou, wees.

'n Groot gehoor is nie noodwendig 'n aanduiding van 'n hoë inkomste nie, hoë inkomste is nie noodwendig 'n aanduiding van winsgewendheid nie, en winsgewendheid is op sigself nie 'n aanduiding van die vermoë om skuld te dra nie. 'n Verantwoordelike beoordeling van kredietwaardigheid vereis dat verskeie aspekte van die verbruiker se finansiële posisie in ag geneem moet word, wat beskikbare inkomste, bestaande skuldverpligtinge, noodsaaklike lewenskoste en terugbetalingsgeskiedenis insluit. Digitale bekendheid of 'n groot aantal volgers dui nie noodwendig kredietwaardigheid aan nie. 'n Verantwoordelike kredietmodel behoort eerder die ekonomiese werklikheid agter die invloed te beoordeel: nie hoeveel mense na iemand luister nie, maar hoe volhoubaar daardie persoon se inkomste, kontantvloei en vermoë om skuld terug te betaal werklik is.

• Hilde Kruger is 'n skrywer, grafiese- en multimedia-ontwerper wat in strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling spesialiseer.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Wanneer Jode aangeval word, is die beskuldiging dat hulle dit verdien het. Wanneer 'n aanval voorkom word, verander die beskuldiging: hulle het dit self georkestreer. Binne hierdie denkwyse word Jode selfs die moontlikheid ontsê om onskuldige slagoffers te wees. Hulle lyding bewys hulle skuld, en hulle oorlewing bewys hulle slinksheid. In die verlede en selfs nou nog word daar gese, Jode is ryk omdat hulle skelm is, en wanneer hulle arm is is dit omdat hulle deur God gestraf word. Hierdie tipe anologie kan in so baie situasies ingepas word vandag. Veral na Oktober 7.

Die voorval op 'n Flydubai-vlug van Dubai na Tel Aviv op 30 September bied 'n ontstellende voorbeeld van hoe vinnig 'n noodsituasie waarby Israeli’s betrokke is, in materiaal vir samesweringsteorieë kan verander. Volgens 'n berig van The Times of Israel op 1 Oktober, het die Combat Antisemitism Movement se navorsingsentrum binne 'n moniteringstydperk van twaalf uur 2 963 plasings op X geïdentifiseer wat die voorval aan Israel, die Mossad, Benjamin Netanyahu, Sioniste of Jode toegeskryf het. Die eerste sodanige beskuldiging het volgens die sentrum reeds 67 minute ná die vliegtuig se aanvanklike noodsein verskyn.

Van die 4 136 plasings met die term “false flag” wat die sentrum ondersoek het, het ongeveer 72 persent samesweringsbewerings bevorder wat Israel of Jode blameer. Dit is 'n persentasie van hierdie spesifieke groep plasings, nie van alle reaksies op die voorval nie. CyberWell, 'n organisasie wat antisemitisme op sosiale media bestry, het afsonderlik soortgelyke bewerings aangeteken dat Israeli’s die aanval self uitgevoer of georkestreer het. Dit wys hoe vinnig mense wat pas 'n lewensgevaarlike noodsituasie beleef het, self in die beskuldigdebank geplaas word. Terwyl ondersoekers nog die feite moes vasstel, het hierdie kommentators reeds hulle skuldiges gekies. Die afwesigheid van volledige inligting het vir hulle ruimte geskep om 'n bekende vooroordeel as 'n verklaring aan te bied: op die een of ander manier moes die Jode self daaragter wees.

Netanyahu se besoek aan die Verenigde Arabiese Emirate word by hierdie samesweringsverhaal ingesleep word. Hy het op 27 September met president sjeik Mohamed bin Zayed Al Nahyan in Abu Dhabi vergader, 'n ontmoeting wat later deur albei regerings bevestig is. Daar word ook aangevoer dat Netanyahu dalk die opkomende verkiesing gaan verloor en nou probeer hy dinge skep om sy beeld te verbeter.

'n Medevlieënier het die kaptein met 'n mes gesteek of met 'n byl gekap voordat passasiers ingegryp het, terwyl die vliegtuig skerp hoogte verloor het. Die vliegtuig het daarna 'n noodlanding in Tabuk, Saoedi-Arabië, gemaak. Getuies en Israeliese amptenare het dit as 'n oënskynlike poging beskryf om die vliegtuig te laat neerstort. Die motief was duidelik Islamietese terrorisme.

Tog het hierdie sekerheid mense nie gekeer om te verklaar dat Israel die voorval self gereël het nie. ABC News het berig dat bewerings wat die noodsituasie as 'n georkestreerde Israeliese gebeurtenis voorgestel het, vinnig aanlyn versprei het. Dit het 'n plasing deur die samesweringskommentator Jackson Hinkle ingesluit wat meer as 1,5 miljoen kyke op X gekry het. Die Combat Antisemitism Movement het afsonderlik aangeteken hoe bewerings van 'n georkestreerde aanval reeds binne 'n uur ná die eerste berigte verskyn het.

Dink aan die sprong wat hier gemaak word. 'n Gewelddadige noodsituasie ontstaan op 'n vliegtuig. Passasiers beskryf hoe hulle vir hulle lewens gevrees het. Ondersoekers het steeds vrae om te beantwoord. Tog beweer mense wat ver van die vliegtuig af was reeds dat hulle weet Israel het dit in die geheim georganiseer. Dit is basies nog nie eers 24 uur na die insident nie, dat die antisemiete Israel blameer en dit 'n “false flag” -aanval noem, en dat almal nou skielik lugvaartdeskundiges is, en dat wat gebeur het en getuig is deur passasiers onmoontlik is.

Die logika is as volg:

Jode verloor = hulle verdien dit
Jode wen = dit was beplan en kan nie waar wees nie.
Ek dink mense moet maar net eerlik met hulself wees

Mense moet maar self besluit wie en wat hulle wil glo. Suid-Afrika is immers 'n vry land. Maar wanneer jy net nie kan aanvaar dat 'n groep mense of volk enigsins iets goeds kan doen nie, dan moet jy jou standpunt heroorweeg.
Daar is ook 'n ander moontlikheid om te oorweeg, dalk net dalk was hierdie een groot wonderwerk en dat die God van Abraham, Izak en Jakob nog steeds met Sy mense is en hulle nooit verlaat het nie.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Sedert Cyril Ramaphosa se Withuis-debakel in Mei 2025, is die “wit volksmoord”-narratief rondom plaasmoorde basies elke linkse aktivis se gunsteling strooipop. Cyril Ramaphosa sê einde September 2026 die volgende:

“travelling to foreign capitals to spread the falsehood of a 'white genocide' […] is neither responsible nor patriotic.”

Drogredenasies

Oor slegs die afgelope twee jaar was daar ten minste agt amptelike verskonings, regstellings of herroepings deur agt mediakanale wat AfriForum en Solidariteit (AfriSol) verkeerdelik vir die verspreiding van die “wit volksmoord”-narratief blameer het. Verteenwoordigers van AfriSol is ook tot vervelens toe in TV-onderhoude en potgooie gevra of hulle dink daar is 'n “wit volksmoord”. Hulle antwoord was elke keer 'n klinkklare nee.

Trouens, eNCA is op 2 Oktober 2026 deur die Persombudsman gevra om 'n openbare verskoning uit te reik vir valse aantygings teen Solidariteit wat kwansuis Amerika toe is om “wit volksmoord” te skree, en bloot 'n week later, op 9 Oktober, is daar in 'n onderhoud met Ernst Roets presies dieselfde herhaal – hulle het intussen nie die beeldmateriaal vrygestel nie.

Behalwe vir die tradisionele media, is daar ook 'n konstante gegons op sosiale media dat AfriSol verantwoordelik is vir die “wit volksmoord”-narratief. Baie groot, beroemde en selfs berugte X-rekeninge het ook gereeld die aantyging gemaak. Enige persoon wat aktief op X en ingeskakel op die gesprek oor Suid-Afrika is – soos die meeste in die media – sou byna seker bewus wees van AfriSol-verteenwoordigers en -ondersteuners wat sê dit is nie hulle standpunt nie.

“Wit volksmoord” word nie net as 'n strooipopargument gebruik om plaasmoorde en -aanvalle as gewone misdaad af te maak nie, maar dit word ook dikwels as 'n afleidingsmaneuver (“red herring”) gebruik. 'n Mens sien gereeld kommentaar op X soos “daar is geen wit volksmoord nie” wanneer wit minderheidsgroepe hulle griewe lug. Sodra iemand 'n genuanseerde argument wil maak oor minderheidsregte, loop jy jouself vas teen iemand wat jou “daar is geen wit volksmoord nie” toesnou.

Waar daar 'n rokie is…

Dit wil voorkom asof daar vanuit sekere kringe in die hoofstroommedia én die staat pogings aangewend word om AfriSol en Lex Libertas met “wit volksmoord” te assosieer. Boonop is “wit volksmoord”, veral in die Weste, 'n berugte kreet onder wit nasionalistiese bewegings – dié assosiasie kan afbreuk doen aan AfriSol & Kie se internasionale reputasie. Dit maak dit dus moeiliker vir georganiseerde Afrikanerdom om hulle eintlike boodskap rakende plaasmoorde uit te kry.

Gegewe die “Kill the Boer”-dreunsang, politieke partye met slagspreuke soos “Land or death”, die wreedaardigheid van die moorde, die marteling wat gereeld plaasvind, die staat en die media wat oënskynlik plaasmoordaktiviste se boodskap kwaadwillig verdraai en die afskaffing van die kommandostelsel, kan net iemand wat van sy sinne beroof is, dink dat plaasaanvalle bloot 'n alledaagse verskynsel is. Die owerhede se weiering om plaasaanvalle as 'n prioriteitsmisdaad te verklaar en dienooreenkomstig op te tree, suggereer dat daar politieke motiewe agter dié besluit skuil.

Voor die ANC se landmynveldtog in die 1980's en die PAC se doelbewuste plaasaanvalle in die vroeë 1990's, was landelike gebiede relatief veilig. Dit is nie meer die geval nie. Die PAC het doelbewus wit boere aangeval om hulle van hulle grond te verdryf. Tot vandag toe is grondhervorming 'n brandende kwessie en 'n mens kan nie anders as om te wonder of die ANC nie dalk toelaat dat 'n milieu voortbestaan waarin boere weerloos voel nie. Die onvermydelike uiteinde van grondhervorming, soos die ANC dit voor oë het, is dat daar baie minder wit boere in die bedryf sal oorbly – wat die vermoede van 'n politieke motief agter die ANC se gebrek aan optrede versterk.

Baie elites se reputasie is ook hier op die spel as dit alombekend word dat dit nooit werklik “gewone misdaad” was nie. Mense gaan hulle tereg vra of hulle doelbewus deelgeneem het aan 'n toesmeerdery. Die ANC kan ook nie nou juis op druk van die VSA reageer deur iets aan die probleem te doen en die erns van die saak openlik te erken sonder om die risiko te loop om as medepligtiges uitgekryt te word nie – hulle ignoreer dan die probleem al vir dekades. So doen hulle eerder niks en volhard in hulle standpunt. Ek vermoed dit is dié dat hulle so na strooihalms en drogredenasies gryp.

Uitgelewer aan die meerderheid

Demokrasie word dikwels gedefinieer met die kwalifikasie dat minderheidsregte ook beskerming geniet. Die rede hiervoor is dat 'n meerderheid relatief maklik wetgewing kan aanneem wat minderheidsgroepe benadeel, of bloot minderheidsgriewe die koue skouer kan gee sonder om noemenswaardige politieke gevolge te dra.

Dit beteken dat minderhede baie min politieke invloed het om landelike veiligheid te verbeter. Dit is die meerderheid wat besluit wie mag oor die polisiemag het, en minderhede is aan daardie besluit uitgelewer. Hoe nou gemaak?

Ter afsluiting, die “wit volksmoord”-narratief word as 'n wapen teen plaasmoordaktiviste gebruik. Om dit suurstof te gee gaan nie die probleem oplos nie en is teenproduktief omdat dit geloofwaardigheid aan die “daar is geen wit volksmoord nie”-brigade gee. Dat dit nou in sekere dele van Amerika ook vlamgevat het, werk eintlik tot ons nadeel, maar dit bied 'n gulde geleentheid om die kern van die probleem weer in fokus te bring.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Jare gelede het ek gereeld memes en kort video's op sosiale media gesien wat 'n interessante studie gebruik het om die verskil tussen sogenaamde liberale en konserwatiewe morele wêreldbeskouings uit te beeld. Samevattend skets die video's “konserwatiewes” (wat ook al dit mag beteken) se morele besorgdheid as hoofsaaklik gerig op hul familie en gemeenskap, terwyl dié van “progressiewes” (wat ook al dit mag beteken) veel wyer strek, soms selfs tot by plante en ander vorme van lewe.

Die afgelope paar weke sien ek dieselfde video's weer opduik, vermoedelik omdat die VSA se tussentydse verkiesings in November plaasvind en die algoritmes weer politieke inhoud met voorkeur beloon. Sosialemedia-inhoud wat ingewikkelde menslike verskille tot eenvoudige karikature reduseer, is die stapelvoedsel van aanlyn politieke diskoers. Dit is immers die soort inhoud waarmee 'n mens binne enkele sekondes jou eie morele meerderwaardigheid kan bevestig en jou politieke teenstanders as hartelose stamdenkers of wêreldvreemde idealiste kan afmaak.

In 2019 het 'n groep navorsers onder leiding van die sielkundige Adam Waytz gekyk hoe mense met verskillende politieke oortuigings verantwoordelikheid teenoor ander beskou.

Hul studie het bevind dat mense (die studie was hoofsaaklik voltooi deur Amerikaanse respondente) wat hulself as liberaal/progressief beskryf, geneig is om hul morele besorgdheid oor wyer kringe uit te brei, terwyl konserwatiewes dit sterker om kleiner, duideliker omskrewe gemeenskappe organiseer.

Dit is 'n verleidelike bevinding, veral vir die internetkommentariaat. Gevolglik is die navorsing tot twee kleurvolle hittekaarte gereduseer en die hittekaarte is wat mens dikwels nou op sosiale media sien, veral as Facebook se algoritme net vaagweg dink jy stel in politiek belang.

Die een hittekaart lyk soos 'n klein, warm kol gefokus om familie en jou gemeenskap. Die ander een beeld 'n uitgestrekte gloed uit wat tot by plante en fiktiewe karakters strek.

Hiervandaan volg die maklike bespotting dat die kontemporêre progressiewe groepering meer omgee oor denkbeeldige ruimtewese as oor sy eie ma.

Maar dit is nie wat die studie werklik wys nie. Deelnemers moes aandui hoe ver hul morele kring strek, en elke groter kring het die kleineres ingesluit. Iemand wat diere binne sy kring plaas, sluit nie gevolglik sy kinders daaruit nie. Maar die detail help nie om die libs te own nie en word dus selde genoem.

In 'n ander toets moes deelnemers honderd eenhede morele besorgdheid tussen kategorieë verdeel. Maar selfs die benadering skep kunsmatig 'n wêreld waar meer vir die een noodwendig minder vir die ander beteken. Asof besorgdheid 'n beperkte hulpbron is. En tog sonder die beperking het die algemene verskil steeds verskyn, maar was wel minder drasties.

Alhoewel die studie Amerikaanse gesindhede weerspieël, is daar tog insig vir ons hier op die suidpunt van Afrika. Die onderskeid tussen universalisme en groepslojaliteit loop dikwels dwarsdeur ons plaaslike politiek.

In 1955 het duisende Suid-Afrikaners in Kliptown byeengekom om te verklaar dat Suid-Afrika behoort aan almal wat daarin woon, swart en wit. Die Vryheidshandves, wat deur die veelrassige Kongresalliansie aanvaar is, was in wese 'n poging om die morele grense van die Suid-Afrikaanse politieke gemeenskap te herdefinieer.

Apartheid het nie aan 'n gebrek aan gemeenskapsgevoel gely nie. Dit het redelik reguit op die nouer ras- of kultuurgebaseerde kringe gefokus en die staat het burgerskap en politieke regte volgens ras gevolglik afgebaken.

Tog het die bevrydingspolitiek self uit twee, dikwels teenstrydige, ideologiese tradisies geput. Aan die een kant was daar die internasionale klassesolidariteit van die Marxistiese tradisie en die universele menswaardigheid van die nierassige bevrydingsideaal. Aan die ander kant was daar Afrika-nasionalisme, wat juis die historiese aansprake, identiteit en selfbeskikking van 'n bepaalde gemeenskap beklemtoon het.

Hierdie tradisies kon saamwerk teen apartheid, maar het nie noodwendig dieselfde antwoord gebied op die vraag wie tot die politieke gemeenskap behoort en wie eerste aanspraak op sy hulpbronne mag maak nie. Die spanning het dus nie na 1994 verdwyn nie.

Die Grondwet weerspieël op sy eie manier ook hierdie spanning. Aan die een kant beklemtoon dit die universele menswaardigheid en gelykheid van elke mens, ongeag ras, herkoms of identiteit. Maar dit verskans terselfdertyd die reg van bepaalde kulturele, godsdienstige en taalgemeenskappe om hul eie identiteite te bewaar en uit te leef, erken die noodsaak van maatreëls om historiese benadeling reg te stel en maak selfs voorsiening vir die moontlike erkenning van gemeenskappe se selfbeskikking. Selfbeskikking en rasgebaseerde regstelling fokus nagenoeg op dieselfde vlak van konsentriese sirkels, naamlik ras en/of kultuur.

Mens sien die ongemaklike teenstrydigheid verder in die onlangse xenofobiese geweld en die opkoms van bewegings soos March and March en Operation Dudula. In April en Mei vanjaar is buitelanders in verskeie Suid-Afrikaanse stede geïntimideer en aangeval, terwyl geweld rondom immigrasie en asielaansoeke die afgelope week weer in Soweto en Durban opgevlam het.

Die ironie is dat 'n politieke kultuur wat so sterk steun op Afrika-eenheid en internasionale solidariteit, terselfdertyd 'n besonder beperkte opvatting kan hê van wie welkom is om binne Suid-Afrika se grense te woon. Die verre vreemdeling is maklik 'n simbool van ons medemenslikheid maar nie die nabye vreemdeling en sy spazawinkel nie.

En dieselfde spanning is te bespeur onder Afrikaners.

Die afgelope twee jaar se debat oor Donald Trump, plaasmoorde en die posisie van Afrikaners in Suid-Afrika bied 'n goeie voorbeeld. Vir sommige Afrikaners is die agteruitgang van Suid-Afrika onafskeidbaar van hul eie gemeenskap se ervaring van misdaad en diskriminasie. Ander Afrikaners is weer besonder ongemaklik met die voorstelling van Afrikaners as unieke slagoffers in 'n land waar miljoene mense van alle gemeenskappe onder dieselfde staatsverval, geweld en ekonomiese agteruitgang gebuk gaan.

Die tweespalt wat die konsentriese kringe van morele besorgdheid uitbeeld, is ook hier ter sprake, hoewel dit nie noodwendig so eenvoudig langs ideologiese lyne verdeel kan word nie. Vir iemand wat plaasmoorde as 'n besondere misdaadverskynsel beskou, is die probleem dikwels veel nader as 'n abstrakte politieke of statistiese debat. Dit is hul broers, niggies, ooms en grootouers wat op plase aangeval, aangerand en vermoor word. Die lyding lê binne hul binneste morele kringe, waar besorgdheid nie bloot uit beginsels voortspruit nie, maar uit persoonlike verbondenheid en die werklike moontlikheid dat iemand vir wie jy lief is die volgende slagoffer kan wees.

Daarteenoor beskou ander dieselfde geweld vanuit 'n wyer perspektief, waarin plaasmoorde deel vorm van 'n veel groter Suid-Afrikaanse misdaadkrisis wat gemeenskappe oor die hele land raak. Hulle erken moontlik die erns van plaasmoorde, maar is minder oortuig dat dit as 'n unieke verskynsel verstaan behoort te word wanneer soveel ander Suid-Afrikaners daagliks aan soortgelyke geweld blootgestel word. Ander verwerp die erns van die probleem bloot omdat “Boere” in 'n te nou konsentriese sirkel is en hul eerder op die groter nasionale een fokus.

Maar aan alle kante is daar 'n verstommende gemak waarmee ons daardie kringe vergroot en verklein na gelang van wie daarin moet pas vir die argument wat gemaak word.

Die probleem met hierdie skynbare tweespalt is natuurlik dat dit self 'n oorvereenvoudiging van moraliteit is. Ons morele kringe is nie twee opponerende kampe waartussen ons moet kies nie. Hulle bestaan gelyktydig en oorvleuel voortdurend. 'n Afrikaner se liefde vir sy eie taal en gemeenskap hoef nie ten koste van sy verbondenheid aan die res van Suid-Afrika te bestaan nie, en die erkenning van die lyding van ander gemeenskappe hoef nie die lyding van sy eie gemeenskap te relativeer nie.

Gevolglik is die belangrikste tekortkoming van hierdie konsentriese kringe volgens my juis die indruk dat medemenslikheid iets is wat ons in beperkte hoeveelhede tussen mense moet verdeel. Asof ons minder vir ons eie familie moet omgee om meer vir die res van die wêreld te kan omgee. Maar die besondere verantwoordelikheid wat ek teenoor my eie kind het, beteken nie dat die kind van 'n vreemdeling minder menswaardig is nie. Net so hoef ons nie te kies tussen besorgdheid oor plaasmoorde en besorgdheid oor die duisende ander Suid-Afrikaners wat jaarliks vermoor word nie.

Morele besorgdheid is nie noodwendig 'n nulsomspel nie.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Wanneer Suid-Afrika se plaasmoorde internasionale aandag trek, haas ons linksgesinde media en politieke kommentators hulle om die kommer met 'n bekende reaksie af te maak: daar is geen wit volksmoord nie.

Hulle is reg dat daar geen geloofwaardige bewyse van 'n voortslepende volksmoord teen wit Suid-Afrikaners bestaan nie. Maar dit is ’n gerieflike manier om die aandag van 'n werklike krisis af te lei. Deur obsessief 'n oordrewe aantyging te weerlê, het kommentators vir hulself 'n verskoning geskep om die wrede werklikheid van plaasaanvalle, die regering se aanspreeklikheid en die politieke aanhitsing wat steeds ons landbougemeenskappe bedreig, te ignoreer. Ons het nie 'n wit volksmoord nodig om plaasmoorde as 'n nasionale skande te beskou nie. En 'n mens hoef beslis nie wit te wees om 'n slagoffer te wees nie.

Dalk is dit tyd om 'n meer gepaste begrip bekend te stel: agrimoord (agricide). Die doelbewuste vervolging, intimidasie en doodmaak van boere vanweë hul beroep. Anders as volksmoord, sou hierdie voorgestelde begrip vervolging op grond van beroep eerder as uitwissing op grond van ras erken.

Nie elke plaasmoord is 'n geval van agrimoord nie. Roof bly 'n oorheersende motief agter plaasaanvalle. Maar dit beteken nie dat polities gemotiveerde vyandigheid teenoor boere nie bestaan nie, of dat die staat van verantwoordelikheid onthef behoort te word omdat hy toegelaat het dat hierdie vyandigheid voortwoeker.

Die wit kruise is nie net vir wit slagoffers nie

In September 2026 het Lex Libertas se White Cross Project 3 000 wit kruise in Washington, DC, opgerig ter herdenking van die slagoffers van Suid-Afrika se plaasmoorde. Soos verwag, het die gedenkprojek gou vasgevang geraak in beskuldigings van propaganda oor wit volksmoord.

Tog het die organiseerders dit duidelik gemaak dat die kruise slagoffers van alle rasse verteenwoordig. Swart boere, plaaswerkers en inwoners van landelike gebiede is ook slagoffers van die plaag van landelike geweld. Die kruise herdenk lewens wat verloor is, nie bloot wit lewens nie.

Die organiseerders het geldige politieke doelwitte, en daaroor kan gedebatteer word. Maar die siniese pogings om die gedenkprojek te diskrediteer deur dit tot rassepropaganda te reduseer, openbaar 'n ontstellende houding teenoor die lyding van gewone Suid-Afrikaners. Hierdie mense is vermoor. Hul families is verpletter. Hul gemeenskappe is geterroriseer. Tog het die erkenning van hul lyding op een of ander manier omstrede geword omdat dit die ANC en sy apologete in die verleentheid stel.

Die ANC se geskiedenis van teikengerigte optrede teen boere

Die politieke teikening van Suid-Afrikaanse boere is nie die een of ander samesweringsteorie wat deur Amerikaanse konserwatiewes uitgedink is nie. Dit het 'n gedokumenteerde geskiedenis, en die ANC het 'n sentrale rol daarin gespeel.

Navorsing wat dr. James Myburgh tydens die White Cross Project-konferensie aangebied het, beskryf hoe die ANC gedurende die 1980’s 'n veldtog teen wit boere gevoer het om die land deur aanhitsing, guerrilla-operasies en landmynoorlogvoering te destabiliseer.

Boere was nie bloot toevallige slagoffers nie. Hulle is doelbewus as teikens geïdentifiseer in 'n revolusionêre veldtog wat daarop gemik was om die apartheidstaat te ondermyn. Myburgh het ook die herlewing van plaasaanvalle gedurende die vroeë 1990’s nagespoor, toe paramilitêre netwerke wat met die ANC verbind was, te midde van die politieke oorgang bly opereer het.

Hierdie geskiedkundige bewyse bewys nie dat vandag se plaasmoorde deur die ANC georkestreer word nie. Maar dit ontbloot wel die oneerlike narratief dat vyandigheid teenoor boere bloot 'n uitvindsel van hedendaagse regse politiek is. Die ANC het gehelp om die idee te vestig dat boere wettige vyande van 'n politieke revolusie is. Hierdie nalatenskap verdien erkenning, nie ontkenning nie.

Kill the Boer en politieke onverantwoordelikheid

Hierdie geskiedenis maak die volgehoue sing van Kill the Boer, Kill the Farmer besonder verwerplik. Die EFF-leier, Julius Malema, het die lied herhaaldelik gesing en verdedig. In Maart 2025 het die Konstitusionele Hof AfriForum se poging van die hand gewys om teen vroeëre uitsprake te appelleer wat bevind het dat die lied nie onregmatige haatspraak uitmaak nie.

Die howe het die lied se historiese en politieke konteks aanvaar. Maar dit is juis daardie konteks wat ons behoort te bekommer. Gedurende die bevrydingstryd is boere doelbewus geteiken. Nou hou politici aan om liedere oor die doodmaak van boere te sing, terwyl die owerhede daarop aandring dat ons eerder die revolusionêre simboliek as die werklike woorde moet verstaan.

In Augustus 2025 het die Gelykheidshof Malema in 'n afsonderlike saak skuldig bevind aan haatspraak weens uitlatings waarin hy sy ondersteuners aangemoedig het om mense dood te maak. Klaarblyklik erken selfs ons howe dat revolusionêre retoriek die grens na aanhitsing kan oorsteek. Nog meer kommerwekkend is die regering se onwilligheid om die kwessie aan te pak. Die Amerikaanse ambassadeur, Brent Bozell, het president Cyril Ramaphosa onlangs daarvan beskuldig dat hy weier om Kill the Boer te veroordeel en die hofuitsprake as regverdiging daarvoor aanvoer.

'n Hofuitspraak verhinder nie 'n president om onverantwoordelike retoriek te veroordeel nie. Wat regtens toelaatbaar is, is nie noodwendig moreel aanvaarbaar nie. Niemand hoef te bewys dat Malema persoonlik opdrag vir 'n plaasmoord gegee het om van ons politieke leiers te eis om op te hou om geweld te verheerlik nie.

Die aftakeling van landelike veiligheid

Die ANC se verantwoordelikheid eindig nie by sy revolusionêre geskiedenis of sy verdraagsaamheid teenoor opruiende retoriek nie. Hy het ook stelselmatig die instellings verswak wat verantwoordelik is vir die beskerming van landelike gemeenskappe. In 2003 het president Thabo Mbeki die ontbinding van Suid-Afrika se landelike kommandostelsel aangekondig. Hierdie eenhede het 'n noodsaaklike veiligheidsrol vervul in uitgestrekte landbougebiede wat die gewone polisiediens gesukkel het om te dek.

Die kommando’s het hul probleme gehad en die bagasie van die apartheidsera saamgedra, maar hulle kon hervorm gewees het. Die regering het egter verkies om hulle af te skaf en belowe dat die SAPD hul verantwoordelikhede sou oorneem. Navorsing deur die Instituut vir Sekerheidstudies het gewaarsku dat die sluiting van die kommando’s landelike polisiëring sou verswak. Die gevolge van onvoldoende vervangende kapasiteit word sedertdien deur afgesonderde landbougemeenskappe gedra.

Die ANC het ook gespesialiseerde polisie-eenhede ontbind en wetstoepassing gesentraliseer, wat die ondersoekvermoë ondermyn het wat nodig is om geweldsmisdaad te bekamp. Plaasaanvalle kan met afgryslike wreedheid gepaardgaan, waaronder marteling, seksuele geweld en die moord op hele gesinne. Slagoffers woon dikwels geweldige afstande van die naaste polisiestasie af, met min vooruitsig op onmiddellike hulp.

Suid-Afrika gaan gebuk onder 'n nasionale epidemie van geweldsmisdaad. Inwoners van townships, landelike dorpe en stedelike gemeenskappe word ook aan verskriklike misdaad blootgestel. Maar die erkenning dat misdaad wydverspreid is, verskoon nie die versuim om aandag te gee aan die besondere kwesbaarheid van landbougemeenskappe nie.

Boere is 'n nasionale prioriteit

Landbou is nie bloot nog 'n bedryf nie. Dit is noodsaaklik vir Suid-Afrika se voedselsekerheid, werksgeleenthede, uitvoere en ekonomiese voortbestaan.

Hoewel individuele plase nie outomaties ingevolge die wet as Nasionale Sleutelpunte aangewys word nie, is landbou ongetwyfeld 'n strategiese nasionale sektor. Om toe te laat dat boere en hul werkers voortdurend onder bedreiging leef, ondermyn die welvaart en veiligheid van die hele land.

Ons het toegewyde landelike polisiëring, herstelde gespesialiseerde ondersoekvermoë, samewerking met private veiligheidsmaatskappye en landbou-organisasies, en politieke leiers nodig wat bereid is om geweld sonder ideologiese verskonings te veroordeel. Bowenal moet ons ophou om die lyding van boere as 'n ongerief te beskou wat weggeredeneer moet word.

Die debat oor wit volksmoord lei Suid-Afrikaners nou al veels te lank se aandag van 'n werklike krisis af. Of dit nou deur roof, haat of politieke ekstremisme gemotiveer word, plaasmoorde vereis geregtigheid. Waar boere doelbewus vanweë hul beroep vervolg word, behoort ons daardie bedreiging te erken vir wat dit is: agrimoord.

Suid-Afrikaanse boere verdien beskerming, ongeag hul ras. Hulle produseer ons voedsel, skep werk en onderhou hele landelike ekonomieë. Die staat se mees fundamentele verantwoordelikheid is om onskuldige lewens te beskerm. Die ANC se herhaaldelike versuim om hierdie verantwoordelikheid na te kom, is onverdedigbaar.

• Nicholas Woode-Smith is die besturende redakteur van die Rational Standard en 'n senior medewerker van die Free Market Foundation. Hy skryf in sy persoonlike hoedanigheid.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

31% van die bevolking het 'n dobbelprobleem. In 'n onlangse onderhoud wou die omroeper dit nie glo nie. Dit moet seker die bevolking wat dobbel wees, nie die algemene bevolking nie? Hierdie syfer is so ongelooflik, dat ek self in my verslag getwyfel het en dieper moes gaan soek om dit te bevestig. En ja. Dit is die algemene bevolking. Een uit drie mense wat jy vandag in Suid-Afrika teëkom het 'n dobbelprobleem.

As jy om jou rondkyk is dit eintlik nie so verbasend nie. Skokkend, maar nie verbasend nie. Hoe kry die dobbelhuise dit reg om alles wat 'n mens sien te borg? Die enigste verklaring is dat hulle al die geld het. En hulle tap geld uit alle gemeenskappe. Staatstoelae word uitgedobbel. Salarisse word uitgedobbel. Pensioene word uitgedobbel. As daar geld is, word dit uitgedobbel. R1.5 biljoen (die Engelse trillion) word jaarliks uitgedobbel. 'n Kwart van die ekonomie!

Dit is daarom geen wonder dat kleinsake-eienaars kla dat mense nie meer geld het om hulle te ondersteun nie. Kunstenaars sukkel om kaartjies te verkoop. Kinders ly honger. En dit alles omdat geld uitgedobbel word so gou as wat dit inkom.

Die ergste is dat die aanlynkasinospeletjies, die mees verslawende vorm van dobbel, onwettig is in Suid-Afrika. Tog adverteer hulle openlik. “We’ve got bets and games,” sê die advertensie sodra die krieketspelers breek vir koeldrank. Twee advertensies later word dieselfde een herhaal. Weddenskappe is wettig en gereguleer, maar die speletjies is onwettig en ongereguleer. Baie daarvan word vanuit die buiteland bedryf, wat beteken dat jy jou op niemand kan beroep as hulle nie jou wengeld uitbetaal nie.

Dis nou as daar wengeld is. Statistieke wys dat net tussen 10% en 20% van dobbelrekeninge winsgewend is. Dis nou vir weddenskappe. Vir aanlyn kasinospeletjies is die syfer weglaatbaar klein. As persone eerder as rekeninge bestudeer word val die syfer vir weddenskappe ook na 1,8%. Amper niemand wen nie. 80% van aanlyn dobbelaars verloor binne 90 dae al hulle geld.

Die hele stelsel is dus op 'n onetiese grondslag gebou. Die dobbelhuis sal jou huwelik, jou toekoms en jou siel vernietig, solank hulle geld daaruit kan maak. En ons redding gaan waarskynlik nie van politici kom nie. Martin Moshal, eienaar van verskeie dobbelwebwerwe en belegger in Betway, skenk groot geld aan verskeie politieke partye. Groot geld is al amper R100 miljoen.

Die departement van handel en nywerheid se vyfjaarplan het twee dele. Die eerste deel gaan oor hoe 'n groot probleem dobbel geword het. Die tweede deel gaan oor hoe hulle die bedryf wil laat groei. Dit is skandalig op 'n vlak wat ons nog nooit beleef het nie. Gaan die regering volgende 'n vyfjaarplan vir die dwelmbedryf ook hê? Dit skep mos ook werk en bied ekonomiese geleenthede?

Die platforms bied ook enorme borgskappe vir mediahuise aan, op voorwaarde dat die mediahuise hulle dan goedgesind sal wees en sal toelaat dat hulle adverteer. Een van die redes hoekom Solidariteit tot die gesprek toegetree het was juis omdat daar so aggressief aan ons nismark bemark word. kykNET, RSG en al ons gunsteling sportsoorte is deurspek van dobbeladvertensies.

Ons helde bemark dit ook op groot skaal. Oral is plakkate van Eben Etzebeth, Faf de Klerk, Stefan Terblanche, die Ndungane-broers, Faf du Plessis, Graeme Smith, Dricus du Plessis en vele ander. Gerda Steyn se klub word geborg deur Hollywoodbets. Ellispark is nou Tenbet Ellispark en so gaan die lys aan. Jy kan amper vra of jy jou kinders deesdae krieket toe vat, of na 'n dobbeladvertensie toe. Hoekom spreek niemand hulle daarteen uit nie? Kinders se helde kan tog nie vir ons sê dat dobbel doodnormale gedrag is nie?

Dobbel is natuurlik so oud soos die mensdom, maar dit was nog nooit hoofstroom nie. Dit was nog altyd iets wat jy doen as jy met vakansie is, of op een of ander uitsondering. As mense gereeld dobbel het almal vermoed dat hulle 'n probleem het. Dit was, en is steeds, hoërisiko gedrag. Vandag is dit egter heeltemal normaal. Omtrent die helfte van die bevolking dobbel gereeld. Suid-Afrika het meer gereelde dobbelaars as werkers.

'n Normale samelewing lyk nie so nie. Ter wille van ons toekoms moet daar onmiddellik ingegryp word. Daar moet streng beperkings op dobbelhuise se bemarking kom. Sportsterre, kinders se helde, moet verbied word om die gemors te adverteer. Meeste van alles moet aanlyn kasinospeletjies summier stopgesit word. Dit is immers onwettig. Ek is 'n groot voorstander van persoonlike vryheid, maar as iets doelbewus ontwerp word om 'n mens verslaaf te kry en dan te vernietig, staan persoonlike vryheid en verantwoordelikheid nie veel van 'n kans nie. Stop die gemors nou.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Read more

Die soort narratiewe swakte waaraan diskoers oor objektief dringende en selfs voor die handliggende uitdagings in Suid-Afrika ly, raak ook diskoerse oor plaasgeweld.

In een van die heel eerste artikels op OntLaer, het die vermaarde joernalis en skrywer Hans Pienaar die analogie van 'n koei - seker gepas vir die landelike onderwerp - gebruik om te ageer dat ons deur die politieke en ideologiese beesmis oor die onderwerp moet vleg (al vat dit moeite) en by die gemeensaak uitkom. Hans stel treffend hoe bloedarmoedig en absurd die diskoers geraak het, en wat my betref, steeds is:

“Plaasmoorde het 'n sjibbolet geword: Rep iets daaroor en jy maak jouself verdag as regs; spreek jou uit teen 'n fokus op wit plaasmoorde alleen, en jy kry 'n progressiewe ster op jou voorkop. Dis alles business as usual, word gereeld geïmpliseer. In die proses het daar 'n skreiende, uniek Suid-Afrikaanse konsep ontstaan, dié van die gewone of ‘normale moord’ ”.

Dit sluit aan by wat James Myburgh in sy tipies deurkliefende skryfstyl uitgewys het, synde dat nimmereindigende plaasgeweld soos soveel ander chroniese probleme, net nog 'n hartseer nasionale kwaal geword het waarvoor baie mense afgestomp raak. Dink wat jy wil oor die Amerikaners se nuutgevonde passie vir die lot van ons landbouers, maar dit het minstens die deur geopen vir nuwe en verkwiklike, oplossingsgerigte gesprekke oor beleid teen plaasgeweld. Die “ask” wat die VSA gerig het rondom aksie teen hierdie wrede misdaad, is nie eens omstrede nie: prioriteitsmisdaadstatus is 'n sinvolle taktiese benadering, waarvoor daar presedent bestaan in die omtrent gelyklopende verontwaardiging oor geweld teen vroue. Die weermag, volgens oorlewering op sy laaste bene, word immers ontplooi om nimmereindigende bendegeweld te probeer stuit op die Kaapse Vlakte.

Ten spyte van die nuwe oop diskoersdeure, was dit nie lank nie voor sinvolle gesprekke hieroor in bepaald Afrikaanse kringe weer opvallend in doodloopstrate beland het. Geweegde, gematigde en deurdagte denke sukkel en sweet om bo die algemene heethooftigheid uit te stulp. Hier moet ek egter uitwys dat die meeste georganiseerde Afrikaanse rolspelers na my mening neig om baie meer saaklik, konstruktief en beleidsmatig oor oplossings vir plaasgeweld te dink as wat Daily Maverick en News24 se voorskriftelike progressiewe hoëpriesters dalk sal glo.

Jy kan ook maak wat jy wil van konserwatiewer Afrikaanse gemeenskapspolitiek, veral rolspelers daarin se internasionale vriende en vennote, maar daar is nie feite wat daarop dui dat, byvoorbeeld, Lex Libertas of die Beweging se manne besig is om 'n “wit volksmoord” narratief in die plaasgeweld diskoers by te sleep nie. Hulle is op rekord gekant teen die volksmoord-strooipop. Dit is dus jammer dat daar in die Afrikaanse joernalistieke en akademiese gemeenskap steeds mense is wat reageer deur middel van verdagmaking van motiewe, en om Hans Pienaar se “koei in die argument” te mis deur aan te dring dat georganiseerde Afrikaanse inisiatiewe teen plaasgeweld op een of ander manier “verdelend” is, of by verstek voorkeurbehandeling van 'n wit heerssugtigheids-aard opeis.

Hoe presies word die nasie “verdeel” deur om die tendens van plaasgeweld te ontleed, die hulpelose ANC-regering se geveinsde argeloosheid daaroor te veroordeel, of aan te dring dat 'n spesifieke teen-misdaad plan vir plaasgeweld uitgevoer word? Dit is seer sekerlik ook 'n drogredenasie om te reken dat die aandrang op 'n spesifieke oplossing gelykstaande is aan 'n eis vir voorkeurbehandeling. Boonop, as hierdie soort inisiatiewe die land sou “verdeel” tussen diegene wat die probleem erken en diegene wat dit ontken, of selfs plaasgeweld onder die absurde begrip van “normale moord” orden, moet ons ernstige vrae vra oor of die verdeling nie dalk 'n goeie ding is nie. Darem weet ons dan wie die mense is wat moreel kaalgat swem, en nie bereid is om saam aan oplossings te werk nie.

Statistieke sê nie alles nie

Die gebruik van statistieke is in die meeste gevalle heeltemal rasioneel en sinvol om 'n misdaadprobleem soos plaasgeweld te kontekstualiseer.

Ons moet immers die omvang en tendense van die probleem verstaan ten einde sinvolle beleid te skep. Die koue hand van utilitarisme - dit is, die etiek van soveel moontlike gelukskepping vir soveel moontlik mense - stuur dikwels hoe statistiek in beleid tuisgebring word: Met ander woorde, as misdaad X proporsioneel meer Suid-Afrikaners sou teister as Misdaad Y, is die utilitariese gevolgtrekking dat jy moet fokus op die bekamping van X, siende dat dit van groter diens sal wees.

Maar kwantitatiewe navorsing oor plaasgeweld het hiermee presies met 'n uitdaging te kampe: Dit kan omvang en tendense baie goed vasvang, maar kan nie vir ons sonder meer 'n oordeel vel oor impak in die breë sin van die woord nie. Neem, byvoorbeeld, die verskynsel van reeksmoorde teenoor algemene moorde in ons stede. Reeksmoorde, in 'n kompakte omskrywing daarvan as die pleeg van moorde deur 'n individu weens een of ander psigiese motief (dikwels sosiopatie), is betreklik skaars in Suid-Afrika. Wat moord vir talle ander motiewe betref, soos na aanleiding van maatskaplike kwale soos drank- of dwelmmisbruik, interpersoonlike konflik of roof, sit ons land met van die hoogste syfers ter wêreld. Die utilitariese beleidsaanwending van statistiek sou bepaal dat ons algemene polisiëring gewoon moet verbeter, maar ons hoef nie besonder gekwel te voel om hulpbronne aan reeksmoordbekamping te bestee nie.

Dit is 'n absurde verwagting. Die maatskaplike impak van selfs die vermoede van 'n sluipende reeksmoordenaar was onlangs genoeg om uiterste paniek in die Oos-Rand en groter Johannesburg te saai. Die President, te midde van die skote vanuit die Withuis, moes op die kassie gaan en (weereens) belowe oor hoe geweld teen vroue vasgevat gaan word. Polisie is grootskaals ontplooi; die ondersoek gaan aan. Suid-Afrikaanse misdaadbekamping, sonder watwonderse misdaadintelligensie soos dit is, is blind en gewoon nie in staat om proaktief te reageer nie. Die feit van die saak is dat kwantitatiewe navorsing ons net so ver kan bring om gemeenskappe se lyding onder misdaad te verstaan.

'n Kwalitatiewe benadering, aan die ander kant, vra nie bloot statistieke vrae oor die omvang van 'n uitdaging nie, maar ondersoek ook hoe mense en gemeenskappe voel en reageer in die aangesig van 'n misdaadprobleem. Dit is geïnteresseerd in die gevolge vir vertroue en welsyn. Dit is besorg oor die verhoudinge tussen mense en groepe mense, en stel belang in diversiteite en uniekhede wat vereis dat misdaadverskynsels op verskillende maniere aangevat moet word. Dit aanvaar nie bloot dat alle soorte misdaad “gelyk” is en dat statistiek sal wys watter soort voorkeur moet kry in bekampingspogings nie. Dit soek eerder na billike oplossings en hulpbronverdelings na gelang van die unieke eienskappe en vereistes van 'n sekere misdaardtendens. Daarom ontstaan begrippe soos “geslagsgebaseerde geweld”, hoewel 'n mens regstegnies steeds met moord, aanranding en verkragting in die hofsaal sou werk. Die teenmisdaad navorser is oor meer besorg as die regstegniese bewyslas.

Wat 'n kwalitatiewe blik op plaasgeweld betref, moet die navorser en beleidsvormer hulself afvra: Ongeag die motiewe vir die misdaad, met wie het ons te doen as ons ontleed wie die regstreekse slagoffers is? Mense met name, families en loopbane, is die grootste gemene deler. Maar mense is veelkantige wesens, en in die plaasgeweld konteks het ons te doen met kulturele erfenisse wat dalk meer gekonsentreerd in landbou voorkom as in ander kontekste.

Die stelselmatige vervolgingstrooipop moet tersyde gelaat word, en daar moet eerder gevra word waarom veral Afrikaners dan plaasgeweld so aan die bas voel? 'n Kwalitatiewe insig sal dan na die geskiedenispatrone, kultuur en erfenis kyk om hierdie te probeer verstaan: Afrikaners se landelike kultuurverbintenis en hul geskiedkundige roeping van voorkeur - om te boer - het hul identiteit en sin vir samehorigheid oor eeue opgebou, met patrone wat tot vandag toe voortduur. Die oorhoofse impak op 'n betreklike klein bevolkingsgroep met hierdie soort lewende kulturele en erfenisverbintenisse, is beslis nie afskryfbaar net omdat dit proporsioneel minder opvallend op 'n misdaadgrafiek sal lyk nie.

Om hierdie soort kwalitatiewe patrone raak te sien, is glad nie dieselfde as om 'n selfsugtige drang vir prioritisering te bevestig nie. Dit is kategories verskillend. Opsluit ignoreer dit nie slagoffers van plaasgeweld wat nie Afrikaans is nie, en die gedagte sou gevolglik nie wees om “Afrikanerspesifieke” teenplaasgeweld oplossings te bedink nie. Dit gee gewoon erkenning aan 'n gemeenskap wat op kulturele vlak aangeval voel deur hierdie misdaadpatroon weens hul groot aandeel in die landbousektor, en verken die redes dat hierdie gevoel geldig mag wees, as deel van die beleidsproses om die saak vir teen-plaasgeweld oplossings te bevorder.

Kwalitatiewe navorsing bied in hierdie verband die geleentheid om gemaklike dog hartelose, kil ideologiese aannames - soos dat Afrikaners en Afrikaanse boere aan vervolgingswaan ly, bevoordeling probeer afdwing en selfs die geweld verdien - op rasionele en gegronde wyse die deur te wys. As ons bereid is om kwalitatiewe navorsing te gebruik om broodnodige, pasgemaakte bekampingsveldtogte teen bendegeweld en vrouemoord te bevorder, behoort dieselfde protokol vir plaasgeweld te geld.

Miskien sal ons dan agterkom dat die aanspreek van die kwessie vir jare reeds in 'n onnodige vlak van omstredenheid gedompel is.

Nog artikels deur Frederik van Dyk:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In die vorige artikel is gewys hoe basiese onderwys met verloop van tyd verander het van 'n aktiwiteit wat hoofsaaklik deur ouers in die huis verrig is, na 'n staatsbeheerde institusionele funksie. Binne hierdie bedeling tree onderwysinstellings “in loco civitatis” op om die staat se doelwitte te verwesenlik.

Terwyl die huidige regsorde steeds grootliks rondom staatsgereguleerde onderwysinstellings gebou is, vind 'n groeiende deel van onderwys in die praktyk in gedesentraliseerde, ontbondelde en tegnologie-ondersteunde vorme plaas. Hierdie ontwikkeling kan as non in loco beskryf word. Daarmee word nie bedoel dat onderwys geen plek of instelling meer het nie, maar dat dit nie noodwendig in één plek gesetel is nie. Verskillende onderwysfunksies kan nou deur verskeie rolspelers binne 'n geïntegreerde netwerk verrig word.

Die huidige onderwysbedeling is diep in die Grondwet ingebed. Artikel 29 van die Grondwet handel oor die reg op onderwys. Subartikel 1 bepaal dat elkeen die reg op basiese onderwys het. Subartikel 2 handel oor taalbeleid in openbare skole, 3 bepaal dat onafhanklike onderwysinstellings by die staat geregistreer moet wees en subartikel 4 handel oor subsidies aan onderwysinstellings.

Hoewel artikel 29 onderrig buite instellings nie verbied nie, word dit ook nie uitdruklik erken nie. Die grondwetlike taal weerspieël dus grootliks 'n institusionele paradigma: Openbare skole en onafhanklike onderwysinstellings word uitdruklik gereël, terwyl onderwys wat buite instellings plaasvind nie uitdruklik genoem word nie. Dit is veelseggend dat selfs tuisonderwys in Suid-Afrika binne die Skolewet gereguleer word: 'n onderwysvorm wat juis buite 'n skool kan plaasvind, word steeds binne 'n skolewet hanteer.

Hierdie institusionele benadering is egter nie uniek tot die moderne staat nie en kom selfs in eeue oue kerklike belydenisskrifte na vore. In Sondag 38, Antwoord 103 van die Heidelbergse Kategismus staan dat “God wil ten eerste dat die Woordbediening en skole in stand gehou word.” 'n Verandering van die institusionele onderwysparadigma sal daarom meer verg as enkele wetswysigings. Dit raak nie net die staat se regsraamwerk nie, maar ook diepgewortelde opvattings binne die kerk en die breë samelewing oor hoe onderwys behoort plaas te vind.

Alternatiewe onderwysvorme

Naas groot, sentraal gereguleerde onderwysinstellings het kleiner en meer gedesentraliseerde onderwysvorme oor die afgelope dekades gegroei. Dit is onder meer sigbaar in die groei van tuisonderwys, mikroskole en klein leersentrums.

In Suid-Afrika het tuisonderwys sterk gegroei sedert dit in 1996 deur die skolewet erken is. Navorsingsgebaseerde ramings plaas die aantal tuisleerders reeds rondom 300 000 — 'n leerdertal wat vergelykbaar is met die totale skoolbevolking van 'n provinsie soos die Noord-Kaap.

'n Verdere ontwikkeling is die groei van informele mikroskole, ongeregistreerde onafhanklike skole, laekosteskole, kothuisskole of leersentrums. Dit is dikwels klein, onafhanklike onderwysinisiatiewe wat deur entrepreneurs, ouers, oud-onderwysers of vrywilligers bedryf word. Baie funksioneer vanuit residensiële eiendomme in voorstede en informele nedersettings. Hierdie instellings sukkel dikwels om te registreer in terme van die Skolewet, omdat hulle te klein is of te veel afwyk van tradisionele skole. Omdat hierdie instellings juis buite die formele registrasiestelsel funksioneer, bestaan daar geen betroubare nasionale syfer vir die aantal instellings of leerders nie. Die omvang daarvan is daarom moeilik om uit amptelike onderwysstatistiek af te lei.

Die verskynsel van informele leersentrums is nie uniek aan Suid-Afrika nie, maar kom in talle lande voor. James Tooley beskryf hierdie verskynsel in sy boek The Beautiful Tree (2009) waarin hy wys dat sulke onderwysvorme nie slegs deur welgestelde ouers gebruik word nie, maar ook wyd in arm gemeenskappe voorkom. Sy navorsing in arm stedelike en peri-stedelike gebiede van die Lagos-Staat het byvoorbeeld geraam dat ongeveer 75% van skoolgaande kinders private skole bygewoon het, waarvan slegs sommige geregistreer was.

Ook kulturele gemeenskappe is besig om nuwe instellings te vestig wat op die behoeftes van daardie gemeenskap afgestem is. Die bekendste Suid-Afrikaanse voorbeeld is die Solidariteit Beweging wat onder meer 'n beroepsopleidingsinstelling en universiteit gevestig het en studente wat in Afrikaans wil studeer akkommodeer.

Tuisonderwys, leersentrums en hoër onderwys word verder vergemaklik deur aanlynplatforms wat kurrikulums en assesseringsdienste aanbied.

'n Skool kombineer tradisioneel twee funksies, naamlik toesig en sorg aan die een kant en onderwys aan die ander kant. Aanlynplatforms maak dit moontlik om hierdie twee funksies van mekaar te skei. Iemand wat 'n leersentrum wil begin hoef nie noodwendig al die funksies van ’n tradisionele skool self te verrig nie. Die sentrum kan byvoorbeeld op 'n veilige fisiese ruimte, sorg en toesig fokus, terwyl 'n aanlynplatform die onderrig, kurrikulum of assessering verskaf. Wanneer funksies wat tradisioneel binne een onderwysinstelling saamgevoeg is, deur verskillende rolspelers verrig word, kan dit as ontbondelde onderwys beskryf word.

In die boek The Third Education Solution word byvoorbeeld beskryf hoe kerke ontbondelde onderwys kan gebruik om weer beheer terug te neem oor teologiese onderwys. In plaas daarvan dat jong studente hulle plaaslike gemeente verlaat om 'n sentrale staatsgesubsidieerde universiteit by te woon, kan hulle in die gemeente bly en hulle opleiding oorwegend aanlyn ontvang.

Korporatiewe opleiding bied moontlik 'n aanduiding van die rigting waarin 'n groter deel van onderwys en opleiding kan ontwikkel. Veral produk- en bedryfspesifieke opleiding is dikwels veel minder aan 'n bepaalde plaaslike instelling of nasionale onderwysstelsel gebonde. Opleiding in die gebruik van sagteware en talle bedryfsertifiserings kan byvoorbeeld volledig aanlyn geskied.

Desentralisasie en ontbondeling is dus aanverwant, maar verskillende prosesse. Desentralisasie vermeerder die aantal rolspelers wat onderwys kan verskaf, terwyl ontbondeling die funksies wat tradisioneel binne een instelling saamgevoeg is tussen hierdie rolspelers verdeel. Digitale netwerke maak dit vervolgens moontlik om die verskillende funksies weer rondom die leerder te verbind.

Reaksie van owerhede

Die groei van gedesentraliseerde en ontbondelde onderwys skep toenemend spanning met 'n regs- en beleidsraamwerk wat hoofsaaklik rondom die tradisionele skoolmodel ontwikkel is. Indien 'n beduidende deel van leerders mettertyd na alternatiewe onderwysvorme beweeg, kan dit gevolge hê vir leerdergetalle in skole, die vraag na onderwysposte en die verdeling van openbare onderwysbesteding.

Ten spyte van hierdie impak kry gedesentraliseerde en ontbondelde onderwys relatief min aandag as 'n selfstandige beleidsverskynsel. In die huidige administrasie se navorsingsagenda is daar byvoorbeeld niks oor gedesentraliseerde of ontbondelde onderwys nie. Ook in die 2024-verkiesingsmanifeste is dit grootliks afwesig as 'n selfstandige beleidsvraagstuk. Die onderwysdebat bly oorwegend gerig op die verbetering of verdere regulering van die bestaande skoolstelsel. Amptelike waarskuwings en mediaberigte beskryf ongeregistreerde instellings dikwels as “fly-by-night”-skole en waarsku ouers teen uitbuiting. Hoewel daar ongetwyfeld instellings bestaan wat ouers mislei of swak onderwys lewer, volg dit nie dat elke ongeregistreerde onderwysinisiatief daarom minderwaardig of bedrieglik is nie.

Parallel met hierdie retoriek het die regulatoriese vereistes vir sommige alternatiewe onderwysvorme strenger geword. Die gewysigde Skolewet vereis dat 'n ouer by die Departementshoof aansoek doen om 'n leerder vir tuisonderwys te registreer en gemonitor te word. Die wet het ook die maksimum gevangenisstraf vir die bedryf van 'n ongeregistreerde onafhanklike skool tot twaalf maande verhoog.

Die administratiewe kapasiteit van departemente om potensiële oortreders sistematies op te spoor en die wet af te dwing, is egter beperk. Die stelsel is oorwegend afhanklik van vrywillige nakoming weens die afskrikwaarde van die strenger strafbepalings.

Gauteng bied 'n sigbare voorbeeld van sporadiese afdwingingsaksies. In September 2026 het die provinsiale departement berig dat 61 skole sedert Januarie ondersoek is, waarvan 32 sluitingsbriewe ontvang het. Hierdie soort sporadiese, hoëprofiel-afdwinging verskil van sistematiese alledaagse wetstoepassing. Die openbare sigbaarheid daarvan kan daarom 'n afskrikwerking hê wat veel verder strek as die beperkte aantal instellings waarteen direk opgetree word.

Die feit dat daar steeds heelwat openbare skole is wat goed presteer - soms selfs beter as onafhanklike skole - skyn die argument te ondersteun dat die tradisionele skoolmodel steeds suksesvol kan funksioneer.

Hierdie suksesvolle openbare skole funksioneer egter nie noodwendig as geïsoleerde onderwysinstellings nie. Veral in welvarende gemeenskappe word die formele skool aangevul deur ouerbydraes en 'n wye reeks eksterne rolspelers, insluitend bykomende personeel, tutors, terapeute, sielkundiges, medici, sportafrigters en ander private dienste. Die leerder se werklike onderwysomgewing strek dus reeds lankal verder as die formele skool.

Dit laat minstens die vraag ontstaan in watter mate die sukses van sommige openbare skole mede moontlik gemaak word deur die netwerk van private hulpbronne en dienste wat rondom hulle bestaan. Die netwerkmodel ontstaan dus nie slegs buite die bestaande skoolstelsel nie; elemente daarvan is reeds rondom suksesvolle tradisionele skole sigbaar.

Gapings, en die pad vorentoe

Aan die een kant groei gedesentraliseerde en ontbondelde onderwysvorme, waaronder tuisonderwys, informele leersentrums en nuwe gemeenskapsinstellings. Aan die ander kant maak strenger wetgewing en regulasies dit toenemend moeilik om sulke onderwysvorme volgens die vereistes van die wet te bedryf. So groei die gaping tussen de jure en de facto.

Hoe groter die gaping tussen die formele regsraamwerk en die werklike onderwyspraktyk word, hoe groter word die potensiaal vir konflik. Gevestigde belange binne die tradisionele stelsel kan ook druk op owerhede uitoefen om bestaande bepalings strenger af te dwing, veral indien die groei van alternatiewe onderwys hulle belange toenemend raak.

Die strategie vorentoe bestaan uit drie dele.

Eerstens moet konkrete voorstelle ontwikkel word oor hoe die de jure omgewing aangepas kan word om alternatiewe onderwysvorme te akkommodeer.

Een so 'n voorstel is deur Cape Home Educators (CHE) ontwikkel om artikel 29 van die Grondwet te wysig sodat alternatiewe onderwysvorme uitdruklik erken word. Kerke wat die Heidelbergse Kategismus onderskryf kan eweneens oorweeg of die belydenis die klem eerder op onderrig as op die instandhouding van 'n bepaalde institusionele vorm behoort te plaas.

Tweedens is organisasies nodig wat alternatiewe onderwysvorme kan verteenwoordig en beskerm wanneer administratiewe of regsgeskille ontstaan. Sulke organisasies kan gesinne en leersentrums ondersteun, met die staat skakel en deelneem aan die ontwikkeling van ’n regsraamwerk wat nuwe onderwysvorme beter akkommodeer. Gereelde gesprek kan ook misverstande verminder en onnodige konflik voorkom.

Derdens moet die nuwe de facto werklikheid self verder ontwikkel word. Werkbare tuisonderwysnetwerke, leersentrums, gemeenskapsinstellings en digitale onderwysmodelle kan demonstreer dat onderwys doeltreffend buite die tradisionele institusionele model kan plaasvind.

Om eers 'n nuwe werklikheid te skep en daarna erkenning in die regsraamwerk te soek, is nie 'n onbekende benadering in Suid-Afrika nie. In gesprekke oor Afrikanerselfbeskikking word 'n treffende formulering aan die destydse adjunkpresident Thabo Mbeki toegeskryf:

“Show us the animal, create a reality. Create a de facto reality that we can recognise de jure.”

Die beginsel kan ook op onderwys toegepas word: bou werkbare onderwysvorme in die ruimte wat reeds bestaan, beskerm hulle waar konflik ontstaan, en werk terselfdertyd daaraan dat die regsorde die nuwe werklikheid erken.

Die huidige tendense dui dus op 'n toekoms waarin onderwys toenemend gedesentraliseer en ontbondel word en waarin ouers, tutors, sentrums, instellings en platforms verskillende funksies verrig. Desentralisasie vermeerder die rolspelers; ontbondeling verdeel die funksies tussen hulle; en netwerke verbind hulle weer rondom die leerder. Onderwys is in so 'n bedeling nie meer noodwendig in een instelling of op een plek gesetel nie, maar versprei oor 'n netwerk van mense, gemeenskappe, instellings en tegnologie. Non in uno loco, sed in rete — nie op een plek nie, maar in 'n netwerk.

Nog artikels deur Bouwe van der Eems:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Om oor volksmoord te skryf, is nie 'n aangename taak nie. Dit bring onmiddellik in 'n mens se geestesoog beelde op van mense in arbeidskampe, omring deur hoë draadheinings, met gewapende wagte en honde op patrollie. As ek “mense” sê, is dit nie wat ’n mens werklik in jou geestesoog sien nie: jy sien lewende geraamtes wat eens mense was, met families, vriende en menslike strewe.

Dan dink 'n mens onwillekeurig, nader aan die huis, aan hope lyke, met liggame wat met pangas uitmekaar gekap is; en jy dink aan riviere wat rooi is van mensebloed, met lyke wat ronddryf.

Dan beweeg 'n mens se gedagtes ongenadiglik na 'n plaashuis op 'n afgesonderde plaas in jou eie geliefde land. Jy sien diefwering wat afgebreek is en deure wat met geweld oopgeforseer is. Dan sien jy die onbeskryflike tonele binne die huis, waaroor 'n mens eerder nie wil dink nie …

Dit is dan wanneer debatte oor “volksmoord of nie?” moet probeer wegbeweeg van emosie en dikwels gefabriseerde narratiewe. Dit is dan tyd om so rasioneel moontlik te probeer dink oor 'n onderwerp wat, juis vanweë die emosionele aard daarvan, meestal min ruimte vir rasionele denke laat.

Wat volg, is 'n raamwerk/model vir denke oor volksmoord wat beskrywend van aard is en wat binne 'n breër konteks uitlig wat daaroor gesê móét word. Die idee is dat dit as 'n bron van insig gelees moet word ten einde voorkomende aksie te kan neem. Die opsteller van die raamwerk het beklemtoon dat ingryping in elke stadium moontlik is. Dit kan nie oorbeklemtoon word nie. Daar kan nie gewag word totdat die proses by nommer 99 staan, voordat tot bewusmaking en aksie oorgegaan word om die uiteindelike tragedie van volksmoord te voorkom nie.

Gregory H. Stanton, 'n volksmoordkundige en voormalige Amerikaanse staatsamptenaar — en later stigtersvoorsitter van Genocide Watch — het die raamwerk oor volksmoord waarna hier verwys word, ontwikkel. Hy het dit aanvanklik as 'n agt-stadium-model aangebied, maar later twee stadiums bygevoeg.

Dit word wyd gebruik as 'n ontledings- en vroeëwaarskuwingshulpmiddel om onder meer uit te wys dat ontkenning van volksmoord nie beteken dat die proses nie reeds aan die gang kan wees of dat volksmoord nie uiteindelik kan plaasvind nie. Dit is uiteraard ook relevant binne die Suid-Afrikaanse konteks.

Die belangrikste punte van die model is eerstens dat volksmoord 'n proses is, nie 'n enkele gebeurtenis nie. Die fases is voorspelbaar, maar nie onvermydelik nie. Voorkomende maatreëls kan die proses op enige punt onderbreek. Volksmoord verloop nie streng lineêr nie; fases kan gelyktydig voorkom, oorvleuel of voortduur selfs nadat latere stadiums reeds begin het.

Hier is Stanton se tien stadiums:

1. Klassifikasie — Mense word in “ons” en “hulle” verdeel op grond van etnisiteit, ras, godsdiens, nasionaliteit, ensomeer.

2. Simbolisering — Name of simbole word aan die klassifikasies gekoppel (soos kenmerkende klere of neerhalende etikette).

3. Diskriminasie — Wetgewing, gewoonte of politieke mag word gebruik om regte, burgerskap of volle gelykheid aan die teikengroep te ontsê.

4. Ontmensliking — Die menslikheid van die groep word ontken; haatpropaganda raak algemeen.

5. Organisasie — Geweld word beplan en gestruktureer, gewoonlik deur die staat of deur groepe wie se bestaan die staat ontken, onder meer milisies of paramilitêre groepe wat onder 'n dekmantel kan funksioneer.

6. Polarisasie — Ekstremiste dryf groepe verder uitmekaar; gematigdes word stilgemaak, geïntimideer of uitgeskakel; propaganda word intensiewer.

7. Voorbereiding — Die “finale oplossing” word beplan, wapens word opgegaar, moordenaars word opgelei, slagoffers word geïdentifiseer en eufemismes word gebruik; die bevolking word deur vrees geïndoktrineer.

8. Vervolging — Slagoffers word geïdentifiseer en afgesonder, eiendom word gekonfiskeer, doodslyste word opgestel en massamoorde begin.

9. Uitroeiing — Die massamoord self, wat regtens as genocide (volksmoord) beskryf word sodra die bedoeling om die groep geheel of gedeeltelik te vernietig, duidelik is.

10. Ontkenning — Daders ontken die misdade, vernietig bewyse en blameer die slagoffers. Hierdie stadium duur dikwels lank ná die moorde voort.

My uitdaging aan lesers is om, aan die hand van Stanton se model soos hier uiteengesit, self die ontbrekende inligting ten opsigte van die Suid-Afrikaanse realiteit in te vul en tot hul eie gevolgtrekkings te kom.

Nog artikels deur Piet du Plessis:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In 2011 het Walmart 'n vastrapplek in die Suid-Afrikaanse kleinhandelmark gekry toe die Amerikaanse reus 'n beherende belang in Massmart, eienaar van onder meer Game, Makro en Builders Warehouse, verkry het. Game se handelsmerk funksioneer dus binne Walmart se korporatiewe struktuur, maar behou sy eie handelsmerk. Mettertyd het Walmart ook begin om hul eie globale handelsmerk in Suid-Afrika te vestig, tydens hierdie proses is drie voormalige Game-winkels reeds in Walmart-winkels omskep. Stadig maar seker kan ons sien hoe 'n globale onderneming, wat 'n plaaslike handelsmerk besit, geleidelik binne ’n globale strategie herposisioneer.

Game verteenwoordig in hierdie geval die gevestigde plaaslike handelsmerk, met dekades se teenwoordigheid in die Suid-Afrikaanse mark, terwyl Walmart die globale onderneming verteenwoordig. Die verskuiwing van sommige Game-winkels na Walmart-winkels kan as 'n goeie voorbeeld gesien word van hoe 'n globale onderneming 'n plaaslike handelsmerk kan behou, maar terselfdertyd die ligging, strategiese rol en markteenwoordigheid geleidelik kan herdefinieer.

Hoe het Walmart hier beland?

Om die huidige ontwikkeling te verstaan, is dit nodig om Walmart se verhouding met Massmart en Game binne 'n geskiedkundige konteks te plaas. In 2011 het die Suid-Afrikaanse mededingingskommissie die samesmelting tussen Walmart en Massmart onder bepaalde voorwaardes goedgekeur. Massmart was op daardie stadium 'n Suid-Afrikaanse klein- en groothandelgroep, waarvan Game een van die handelsmerke was, dus was dit nie nodig vir Walmart om hulself in 'n onbekende Suid-Afrikaanse mark te vestig nie en het hul reeds toegang tot 'n bestaande plaaslike kleinhandelstruktuur gehad.

Dit sluit winkels, werknemers, verskaffers, infrastruktuur en marknavorsing in. In hierdie geval word Game steeds as 'n plaaslike handelsmerk gesien, maar funksioneer dit nie onafhanklik van 'n globale korporatiewe struktuur nie. In 2025 betree Walmart 'n nuwe fase deur winkels direk onder die Walmart-handelsmerk in Suid-Afrika, met hul bekende “Every Day Low Prices”-benadering, te open. Deur hierdie verskuiwing begin die grens tussen die plaaslike handelsmerk en die globale onderneming al hoe duideliker word.

'n Globale onderneming kan op verskillende maniere 'n nuwe mark betree, soos om 'n plaaslike onderneming oor te koop en die plaaslike handelsmerk, waarmee Suid-Afrikaners reeds vertroud is, te behou. Dit kan die plaaslike handelsmerk vernietig en dit met die globale handelsmerk vervang – wat steeds geloofwaardigheid binne ‘n mark kan verseker. Laastens kan dit, soos in hierdie geval, die plaaslike handelsmerk behou en later begin om 'n eie globale handelsmerk te vestig.

Dis nog nie Game over vir Game nie

Vanuit Walmart se perspektief bring dit 'n gevestigde wêreldwye handelsmerk, omvangryke aankoopkrag, internasionale voorsieningskettings en 'n sakemodel wat op volume, kostedoeltreffendheid en lae pryse steun. Deur bestaande Game-liggings te benut en uiteindelik oor te neem, kan Walmart sy eie handelsmerk relatief vinnig in die Suid-Afrikaanse mark vestig sonder om ’n nuwe kleinhandelinfrastruktuur van die grond af te ontwikkel.

Dis hier waar nostalgie intree, want Game is nie sommer net nog 'n kettingwinkel nie. Dit is 'n gevestigde handelsmerk met 'n markteenwoordigheid wat oor dekades heen strek. Vir Suid-Afrikaanse verbruikers is die naam Game reeds verbind aan huishoudelike produkte, toestelle, elektronika, leefstylprodukte, kruideniersware en ander verbruikersgoedere – soortgelyke produkte wat Walmart ook nou wil aanbied. Game se handelsmerk het dus 'n bepaalde kulturele en markidentiteit deur die jare opgebou. As die naam en die handelsmerkidentiteit verander, verander die verhouding tussen die verbruiker en die handelsmerk ook. Korporatiewe eienaarskap moet dus van handelsmerkidentiteit onderskei word.

Teen Julie 2026 het Massmart steeds 98 Game-winkels regoor Suid-Afrika gehad, teenoor drie winkels wat reeds onder die Walmart-handelsmerk bedryf word. Game se winkelnetwerk is dus steeds aansienlik groter teenoor Walmart se Suid-Afrikaanse mark. Walmart het egter 'n verdere 21 winkels in Gauteng, KwaZulu-Natal en die Wes-Kaap voorgestel, en al drie Walmart-winkels wat teen dié tyd geopen is, was op voormalige Game-liggings. Nie alle Game-winkels word egter vir omskakeling na Walmart beplan nie, en Game bly steeds 'n afsonderlike Massmart-handelsmerk. Die ontwikkeling dui daarop dat Walmart sy bestaande Massmart-infrastruktuur en gevestigde handelsmerke benut terwyl die Walmart-handelsmerk geleidelik in Suid-Afrika uitgebrei word.

Walmart is egter nie die enigste manier waarop die globale en die plaaslike in Suid-Afrikaanse kleinhandel bymekaar kom nie. Die wêreld kan nader aan die plaaslike mark kom sonder om die plaaslike identiteit te verwyder. Daar is ondernemings wat internasionale produkte en smake na Suid-Afrikaanse verbruikers bring, maar dit steeds binne 'n herkenbare, plaaslike winkelervaring aanbied.

Ondernemings soos Pantry wys dat daar ook 'n ander manier is om die wêreld en die plaaslike mark bymekaar te bring. Internasionale produkte en wêreldwye smake word nader aan Suid-Afrikaanse verbruikers gebring, maar deur 'n plaaslike handelsmerk en 'n winkelervaring wat vir die plaaslike verbruiker bekend en toeganklik voel.

Waar Walmart sy globale handelsmerk deur bestaande plaaslike infrastruktuur vestig, gebruik ’n onderneming soos Pantry 'n plaaslike handelsmerk om globale produkte vir die plaaslike mark toeganklik te maak.

In die een model beweeg die globale onderneming na die plaaslike mark. In die ander beweeg die globale produk deur ’n plaaslike onderneming na die verbruiker. Dit wys dat globalisering nie noodwendig beteken dat plaaslike handelsmerke deur internasionale handelsmerke vervang moet word nie. 'n Plaaslike onderneming kan as 'n brug tussen die globale en die plaaslike mark gesien word.

Plaaslike impak

Walmart se uitbreiding kan voordele vir Suid-Afrikaanse verbruikers inhou. Groter mededinging kan ondernemings aanspoor om pryse, produkbeskikbaarheid, logistiek en kliëntediens te verbeter.

Die prys op die rak vertel nie die hele verhaal nie. Dit gaan oor waar produkte vandaan kom, wie dit vervaardig en verskaf, watter plaaslike ondernemings deel van die voorsieningsketting is en hoeveel van die ekonomiese waarde, wat deur hierdie groot kleinhandelnetwerke gegenereer word, in Suid-Afrika bly.

Werkgeleenthede is belangrik, maar die gehalte en volhoubaarheid daarvan is net so belangrik. Dieselfde geld vir plaaslike verskaffers. Toegang tot 'n groot internasionale voorsieningsketting beteken niks as kleiner ondernemings nie daarin kan groei nie. Laer pryse en 'n groter produkreeks is natuurlik voordelig vir verbruikers, maar die mededinging en ruimte vir plaaslike ondernemings en handelsmerke moet ook in ag geneem word.

Die verhouding tussen Walmart en Game wys op die komplekse wisselwerking tussen plaaslike handelsmerke en globale ondernemings binne 'n geglobaliseerde mark. Die groter vraag is dus hoeveel ruimte daar binne 'n geglobaliseerde kleinhandelmark vir plaaslike identiteit en handelsmerke sal wees, wanneer ’n globale onderneming bestaande plaaslike infrastruktuur benut om sy eie handelsmerk te vestig.

• Hilde Kruger is 'n skrywer, grafiese- en multimedia-ontwerper wat in strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling spesialiseer.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Plaaslike verkiesings is in talle opsigte waarskynlik belangriker as algemene verkiesings. Swak besluite oor buitelandse betrekkinge kan jou weliswaar seermaak, maar afwesige vullisverwydering en swak paaie is 'n groot bron van ongerief en straks selfs van bykomende persoonlike uitgawes.

Tog is die kiesersopkoms in veral munisipale verkiesings telkens teleurstellend laag. Miskien is dit beter dat mense eerder wegbly as om – ja, ek sal dit sê – vir die verkeerde partye te stem.

Om te stem sal in baie munisipaliteite seker nie tans die uitslag swaai nie. Deur middel van 'n koalisie of alleenheerskappy, sal die wanregering voortduur in vele landelike en metropolitaanse munisipaliteite. Selfs 'n klein opposisie is nogtans 'n effense bolwerk teen totale dwingelandy en verval, en wie weet wat in die toekoms kan gebeur? Dit is egter ook 'n voldonge feit dat die ANC deur wegblystemme en 'n bespeurbare swewende stem besig is om 'n kreeftegang te beleef. Die politiek in baie munisipaliteite is dus meer vloeibaar en oop vir verandering. Of dit goeie of slegte verandering is, moet nog bepaal word.

Dit is om hierdie rede dat ek, op die keper beskou, teleurgesteld is met die blootstelling, ontleding, moeite en aandag wat hierdie verkiesing geniet. En eintlik wat verkiesings in die algemeen betref. En dan word daar gewonder hoekom mense nie wil stem nie.

So, wat’s nuus? Nie veel nie

Uiteraard is daar selfs tydens verkiesingstyd ook ander nuuswaardige gebeure. Nasionale en internasionale gebeurtenisse moet ook aandag geniet. Dit wil vir my voorkom asof behoorlike verslaggewing en ondersoeke oor plaaslike kwessies aan die agterspeen suig. Veral misdaad kry steeds voorkeur bo die ontleding van die situasie in 'n wye reeks munisipaliteite en, meer belangrik, hóé hulle reggeruk gaan word deur mense wat hulself verkiesbaar stel.

Waar is die onderhoude met die kandidate?

Waar is die ontleding van hul prioriteite en middele om paal en perk aan uitgawes te stel?

Hoe gaan hulle nuwe inkomste en werkgeleenthede vir hul munisipaliteite verseker deur nuwe beleggings te lok?

Hoe onderskei hulle hulself? Wat het hulle al reggekry?

Ek beskou myself as taamlik ingelig en raadpleeg uiteenlopende nuusbronne, maar ek sien nie veel inhoud hieroor nie. Daar is heelparty gesaghebbende en interessante peilings oor moontlike uitslae, maar dit vertel ons bloot wat gaan gebeur en nie hoe om beter keuses te maak nie. Misdaad en veral moord is opsluit belangrik, maar vir ons wat nog lewe moet dit tog belangrik wees wie oor ons regeer en wat hulle van plan is om te doen oor die volgende vyf jaar? Staatsverval dra ook 'n buitensporige koste en verongeluk lewens, al geskied dit nie op só 'n sensasionele wyse nie.

Behalwe vir wat partye beplan, weet kiesers veelal te min van die kiesproses self af. Baie van hulle weet nie hoe rade ingevolge die stemproses saamgestel word nie. Of dat wyksraadslede met 'n pluraliteit verkies word, en nie met 'n absolute meerderheid nie. Die risiko’s en geleenthede daaraan verbonde om jou stem in sulke situasies te gebruik, word nie verreken nie.

Benewens uitermate misdaaddekking, handel stories, besprekings, plasings en meningstukke in verskeie media grootliks oor buitelandse verkiesings, motorongelukke, Amerika se twis met die Suid-Afrikaanse regering (iets wat so vroeg as volgende jaar nie meer van belang sal wees nie) en die nimmereindigende Madlanga-sage. Toegegee, daar is nog heelwat beriggewing en besprekings oor korrupsie en staatsverval, maar te veel daarvan handel oor nasionale en provinsiale staatsdepartemente – iets wat nie nou op die spel is nie. Uiteraard is daar uitsonderings (veral in die Engelse media), maar in die algemeen is die dekking en ontleding ontoereikend.

Te veel mense in hierdie land verstaan nie eens wat op die spel is in 'n plaaslike verkiesing en wat munisipale bestuur behels nie. En dit word boonop ook nie duidelik aan hulle gemaak nie. Wat is die diensleweringsveranderlikes waarvoor gestem word, en nié gestem word nie, op 4 November? Verskillende soorte verkiesings loop derhalwe die gevaar om onrealistiese verwagtinge te skep. Mense betoog byvoorbeeld oor behuisings- en veiligheidskwessies terwyl dit nie werklik ter sake in plaaslike regering is nie.

Die partye kan tewens nie van blaam onthef word nie. Plakkate is natuurlik 'n betroubare manier om sigbaarheid te handhaaf, maar dit sê nie veel oor die wese van 'n party of moontlike koalisievorming na afloop van 'n verkiesing nie. Daar is die terloopse berig wat meer verduidelik, maar dis bra yl gesaai.

Te veel besieling en voorspraak vir verandering deur middel van newelagtige one-liners, maar te min besonderhede oor hoe dit gaan gebeur. En op sosiale media is dit verdere kieskeurige bemarking wat nie die volle prentjie skets nie.

Ek moet byvoeg: Kleiner partye kan daarmee wegkom om slegs besielend, strydlustig en hiperbolies te wees want hulle sal buitendien nooit uitvoer aan hul beloftes hoef te gee nie – altans nie volledig nie – en dit oorvleuel meestal met die groter partye s’n waarmee hulle in koalisies tree. Ek dink hier aan 'n ActionSA-plakkaat wat ek in Gauteng gesien het as 'n gepaste voorbeeld: “Gatvol? Let us fix it.” As 'n koalisie swak regeer, kan die kleiner partye slegs vinger wys na die grotes en vir meer steun in die toekoms pleit. Nie dat daar niks is om te kritiseer nie, maar hulle kan hulle ook grootliks om hierdie rede bloot verlaat op skynheilige aanvalle en vitterigheid jeens die groter partye. En as dit goed gaan, het sukses baie vriende.

Natuurlik is daar die manifeste. Ek het al 'n paar manifeste gelees, maar meeste mense gaan nie. Nie eens van die partye vir wie hulle oorweeg te stem nie. Munisipaliteite is ook nie almal dieselfde nie en kiesers wil weet hoe partye hulself in verskillende munisipaliteite gaan onderskei. Dade spreek ook harder as woorde: Die ANC het 'n manifes van 65 bladsye uitgereik, maar weet nog nie eens wie hul burgemeesterskandidate vir prominente munisipaliteite is nie. Daar is ten minste duidelikheid in die onduidelikheid!

Vlees-en-bloed-politiek

Mense wil ook gekontak word en iemand in lewende lywe sien, gesels, vrae stel of net luister na hul planne. Dit behoort partye se spoorslag te wees, maar ek het nie veel daarvan beleef of andersins gesien nie. Hoekom hou partye nie openbare vergaderings in hul wyke en munisipaliteite nie? Ek weet nie eers wie is my moontlike wyksraadslede nie.

Die enigste uitsondering is straks die DA. Dis nie dat ek hulle voortrek nie, maar dis 'n blote feit dat hulle meer moeite as die res doen om steun te werf al is hulle ook ver van volmaak. Hulle verdien ook 'n pluimpie vir hul eenvoudige en duidelike boodskap om 'n plek “te laat werk” of “aanhou werk”. Hulle beloof nie wonderwerke of vae aspirasies wat uit voeling met die werklikheid is nie, maar laat jou ook nie net wonder wat hulle bedoel nie.

Ek het ten minste 'n paar boodskappe van hulle ontvang en is een keer selfs gebel. Dis al persoonlike kommunikasie wat ek van enige party ontvang het en my vriende en kennisse kan van dieselfde getuig. Op verskeie plekke in die Wes-Kaap en Gauteng oortref hulle alle partye wat sigbaarheid betref. Geordin Hill-Lewis doen moeite om verskeie plekke te besoek en sy party se visie en strategie daar en in die media te deel. Helen Zille wek opspraak op sosiale media. In dele van Johannesburg waar ek onlangs was, is die EFF ook veel meer prominent as hul gewone mededingers in daardie wyke, vernaam die ANC.

Ek het nog nie besluit vir wie ek gaan stem nie, al weet ek vir wie ek nié gaan stem nie. Dus is ek nog oop vir oortuiging indien iemand nog moeite wil doen om my te oorreed.

Enklawes en hul beperkinge

Daar is 'n toenemende neiging om enklawes en burgerlike aksies as 'n volledige plaasvervanger vir die staat en partypolitiek te sien. Ofskoon dit 'n antwoord bied, is dit myns insiens nie 'n omvattende oplossing nie. Funksioneel maak dit natuurlik sin en bied dit 'n vorm van staatsbestandheid, maar uiteindelik is almal nietemin aan die staat se belastings en regulasies uitgelewer.

Almal kan of wil nie in enklawes bly nie en burgerlike groeperinge het nie die mandaat of vermoë om die staat se rol oor te neem nie – veral wat duur kapitaalprojekte en infrastruktuur betref. En wat buite enklawes se hoë mure en statige ingange aangaan, gaan uiteindelik 'n impak op hulle hê. Dink maar aan ruimtelike ontwikkeling, munisipale belasting en heffings, misdaad en die toestand van die omgewing.

Dit is daarom naïef en onverantwoordelik om geheel en al van die politieke proses te onttrek bloot omdat sulke alternatiewe bestaan. Eerstens is dit immers jou reg om jou munisipale raad te kan kies, en dit is die maklikste reg om uit te oefen. Tweedens kan burgerlike optrede, hoe onontbeerlik ook al, nie heeltemal die rol van die staat vervang nie. Beter regering maak dit immers makliker vir burgerlike rolspelers om te doen wat hulle kan deur basiese maar soms duur take voldoende te verrig en ook vennootskappe met die burgerlike samelewing aan te knoop. As die burgerlike samelewing als self kon doen, sou daar op stuk van sake nou niks wees om te bespreek nie.

Die oplossing lê nie in die een of die ander faktor nie. Die staat is 'n onvermydelike werklikheid wat nie weggewens kan word nie. Toenemend kan dit wel verander word maar daar moet ook aanvaar word dat volmaaktheid van regering nie bestaan nie. Afruilings en moeilike keuses gaan enige munisipale bestuur beskore wees. Ons as burgers moet daarom streef na optimale uitkomste in elke maklike en moeilike plig: Deur af en toe wel te stem, maar ook deurgaans betrokke en innoverend te wees terwyl ons waaksaamheid jeens enige magshebbers te beoefen. Wees altyd ingelig en krities terwyl jy dit doen.

• Dr. Brink is 'n entrepreneur, sakekonsultant en ontleder van die Paarl.

Nog artikels deur Eugene Brink:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Waarom is gebeure in die Midde-Ooste relevant tot die regte van Suid-Afrikaners?

Dit is 'n baie goeie vraag. Eerstens kan 'n mens sien hoe gebeure in die Midde-Ooste die petrol- en voedselpryse beïnvloed, veral as 'n mens 'n regering het wat nie regtig vooruit beplan nie, om die minste te sê.

Verder, wanneer jou regering hom inwurm by konflikte duisende kilometers ver, wat niks met die probleme van Suid-Afrika uit te waai het nie, maak hulle daardie konflik ook ons s’n. Of ons daarvan hou of nie. En omdat ons deesdae meer tyd op sosiale media as in die normale wêreld deurbring, word ons beïnvloed deur wat elders in die wêreld gebeur. Almal kies 'n kant en het 'n mening oor 'n konflik ver weg van ons af. Dit veroorsaak ook, vreemd soos dit mag wees, wrywing tussen burgers in die werkplek en elders.

Ek dink daarom is dit relevant vir die regte van Suid-Afrikaners, sodat ons weet wat die waarheid is en wie die goeie stryd voer en wie nie. Op 7 Oktober 2023 het duisende inwoners van Gasa Israel binnegeval. Hulle het onskuldige mense, vroue en kinders vermoor, verkrag en verbrand, en ongeveer 250 gyselaars geneem. Ongeveer 1 200 mense is op die een dag vermoor. Dit was die grootste slagting van die Joodse volk sedert die Holocaust.

Die wêreld se simpatie het omtrent net 'n dag lank gehou. Die dag daarna is Israel weer, soos altyd maar verkeerdelik, as internasionale muishond beoordeel en beskuldig van disproporsionele geweld.

Ware konteks

Talle mense sê op die punt dat ons die konflik in konteks moet sien. So kom ons doen dit dan.

7 Oktober het nie onverwags gebeur nie. Terreurgroepe in Gasa het vir jare voor 2023 duisende vuurpyle op Israel afgevuur. Die konflik het reeds dekades voor 7 Oktober bestaan. Israeliese burgerlikes het lank voor 2023 met Palestynse terreuraanvalle, vuurpyle en ander geweld gelewe as deel van hul dag-tot-dag bestaan.

Israel het in 2005 uit Gasa onttrek. Alle Israeliese nedersettings is ontruim en die permanente militêre teenwoordigheid binne Gasa is beëindig. Hamas het daarna die Palestynse verkiesing in 2006 gewen en in 2007 beheer oor Gasa oorgeneem. Toe het Hamas 'n massiewe en uitgebreide ondergrondse tonnelstelsel gebou om Israel aan te val, wat volgens sommige ramings groter as die New Yorkse moltreinstelsel is. Hierdie tonnels is egter slegs vir Hamas se militêre doeleindes gebou en is nie as bomskuilings vir die burgerlike bevolking van Gasa beskikbaar gestel nie. En tog het duisende inwoners van Gasa voor 7 Oktober permitte gehad om in Israel te werk, waar hulle aansienlik hoër lone kon verdien as in Gasa. Israel het letterlik die mense wat hom aanval en haat toegelaat om in sy land te kom werk.

Pasiënte uit Gasa is ook in Israel medies behandel. Voor die oorlog het pasiënte permitte ontvang om Gasa vir mediese behandeling te verlaat, hoewel die permitstelsel ook kennelik beperkings gehad het. Israel se veiligheidsbeleid teenoor Gaza het dus 'n geskiedenis. So ook het die reaksie van Israel na 7 Oktober. Die onttrekking in 2005 is deur Israel voorgestel as 'n geleentheid om wrywing te verminder en Palestynse ontwikkeling te bevorder. Daarna het Hamas se oorname, herhaalde vuurpylvuur en uiteindelik 7 Oktober gevolg.

Die wêreld het in drie jaar in so 'n mate verander dat antisemitiese, pro-terreurgroepe nou herdenkingsgeleenthede vir 7 Oktober hou ter ondersteuning van Hamas en Hezbollah. Net onlangs was daar 'n protesoptog in Kaapstad waar Hamas- en Hezbollah-vlae teenwoordig was.

Kan jy jou indink om pro-Nazi-optogte ná die Tweede Wêreldoorlog te sien?

Antisemitisme groei plaaslik

Ongelukkig ervaar die Joodse gemeenskap in Suid-Afrika, as gevolg van die tragiese gebeure in die Midde-Ooste, meer antisemitisme as ooit tevore. Dit het ons nader aan mekaar gebring en almal meer bewus van veiligheid gemaak. 'n Mens sou dink dat 7 Oktober die teenoorgestelde sou bewerkstellig. Ná drie jaar het die wêreld heeltemal vergeet wat op daardie verskriklike dag gebeur het en fokus dit slegs op die gebeure wat daarop gevolg het en Israel se reaksie. Israel, en ook Jode, word van verskriklike dinge beskuldig. Ek hoef nie veel daaroor uit te brei nie. Ek vertrou dat die leser deeglik bewus is waarvan ek praat.

Van die ongeveer 250 gyselaars het slegs 168 lewend teruggekeer, en Israel het 'n duur prys betaal deur 4 190 terroriste in ruil vir lewende en vermoorde Israeliese gyselaars vry te laat.

Daar is natuurlik ook 'n sterk menslike kant aan die verhaal van die gyselaars wat dikwels verlore raak wanneer ons net oor getalle praat. Die vraag is wat met hierdie mense gebeur nadat hulle terugkeer huis toe. Hoe bou jy weer 'n lewe nadat maande of selfs jare van jou lewe van jou gesteel is en mens deur daardie trauma moes gaan?

Rom Braslavski is een van die mense vir wie dit moeilik is om selfs van “herbou” te praat. Hy is ná 737 dae in Gaza vrygelaat. Hy het sedertdien openlik gepraat oor sy stryd met trauma en hoe sy eie persoonlike oorlog nie noodwendig geëindig het toe hy huis toe gegaan het nie. Hy probeer sy lewe weer hervat, maar praat ook in die openbaar oor wat hy in gevangeneskap ervaar het.

Yarden Bibas het ná 484 dae teruggekeer, maar sonder sy vrou, Shiri, en sy twee klein seuntjies, Ariel en Kfir. Hy het hom later op die Golanhoogte gevestig, die plek waarheen hy en Shiri voor 7 Oktober gehoop het om saam met hul kinders te verhuis. Hy probeer weer 'n daaglikse lewe opbou, maar het gesê dat die lewe sonder sy vrou en kinders vir hom moeiliker is as die gevangenskap self. Vir Yarden beteken “herbou” dus nie om aan te beweeg nie, maar om te leer hoe om voort te leef met 'n verlies wat nooit werklik verdwyn nie.

Eli Sharabi het 491 dae in gevangenskap oorleef. Eers nadat hy teruggekeer het, het hy uitgevind dat sy vrou, Lianne, en hul dogters, Noiya en Yahel, op 7 Oktober vermoor is. Sedertdien het hy sy boek Hostage geskryf waarin hy oor sy ervaring praat. Nou gebruik hy die tragiese verhaal en sy stem om die verhale van die gyselaars te vertel. Hy het ook betrokke geraak by pogings om families wat trauma beleef het, te ondersteun. Hy probeer sy verlies in iets omskep wat ander mense kan help.

Emily Damari het op 'n heel ander manier begin om haar lewe terug te neem. Sy het in Augustus 2026 met Danielle Amit getrou en 'n klerereeks met die boodskap “Never Lose Yourself” begin. Vir haar het gewone dinge wat die meeste mense as vanselfsprekend aanvaar, ná gevangenskap nuwe betekenis gekry. Haar nuwe lewe gaan oor verhoudings, werk en die herwinning van haar eie identiteit.

Dan is daar Liri Albag, Naama Levy, Karina Ariev, Daniella Gilboa en Agam Berger, die jong waarnemingsoldate van Nahal Oz. Hulle het saam 'n lang rehabilitasieproses deurgegaan. Liri probeer weer voluit leef, terwyl Agam na haar viool en haar geloof teruggekeer het. Vir hierdie jong vroue beteken herstel nie dat 7 Oktober vergeet word nie. Dit beteken dat hulle weier dat 7 Oktober die res van hul lewens bepaal.

Drie jaar ná 7 Oktober gaan die verhaal van die gyselaars dus nie meer net oor wie ontvoer en wie bevry is nie. Dit gaan oor Yarden Bibas wat moet leer om sonder sy vrou en kinders te leef, Eli Sharabi wat sy verlies in 'n doel probeer omskep, Rom Braslavski wat steeds elke dag teen trauma veg, Emily Damari wat trou en 'n besigheid begin, en Hagar Brodutch wat leer bak omdat sy weer iets met haar eie hande wil skep.

Net soos die gyselaars deur 'n uiters traumatiese tyd gegaan het, het die hele Joodse nasie ook deur 'n moeilike tyd gegaan. Maar dit het ons almal sterker gemaak.

Ná drie jaar staan Israel op die vooraand van 'n verkiesing, en dit sal wys waar die Israeliese publiek hulle polities bevind. Op 27 Oktober sal die wêreld sien hoe Israel stem en in watter rigting die mense Israel wil stuur.

Nog artikels deur Barend Wesseloo:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Ek sit meestal saans in my stoel.

Dis 'n La-Z-Boy. 'n Egte een. Hy was op special op OneDayOnly.

Ek het hom gekoop toe ek afgetree het. As 'n mens veertig jaar lank gewerk het, kan jy darem 'n ordentlike stoel koop.

Ek mis nie regtig my werk as rekenmeester nie.

Al was ek nie juis bekend nie, was ek 'n goeie rekenmeester, reken ek.

Ek het my eie praktyk gehad. Ons het goed gedoen. Ek het my kliënte se boeke gehou, hulle belasting betyds ingedien en nou en dan verduidelik hoekom 'n nuwe regulasie nie heeltemal dieselfde beteken as wat hulle op Facebook gelees het nie.

'n Mens leer geduld met mense as jy lank genoeg 'n rekenmeester is.

En gelukkig kon ek my kinders na goeie skole toe stuur. Hier in Pretoria-Oos is ons darem geseënd met goeie skole.

My dogter wou wel dokter word. Maar sy het nie hier plek gekry nie. Daar was glo ander oorwegings. Sy is toe oorsee om medies te studeer. Dit het my nogal geld gekos. Maar vandag is sy 'n uitstekende dokter.

My kinders woon nou almal oorsee. Hulle kom wel gereeld kuier.

Ek het dus nie veel om oor te kla nie.

Maar daar is natuurlik dinge. Daar is altyd dinge.

Die ander aand was daar weer 'n klomp goed gesê oor Donald Trump. Hy’t iets gesê of aangekondig. Hy vat darem nie nonsens van die woke mense nie, maar ek dink nie hy gaan kerk toe nie.

Ek kan nie meer presies onthou waaroor Trump gepraat het nie. Maar dit was iets oor Afrikaners en daai vlugtelingprogram van hom.

Teen nege-uur die volgende oggend sien ek daar is 'n verklaring deur 'n groep wat glo met Trump in kontak is.

Ek het die verklaring op WhatsApp gekry.

Ek is in drie groepe waarin 'n mens sulke goed kry.

Een is my ou skoolvriende.

Een is die manne saam met wie ek voor Covid op Woensdagmiddae gholf gespeel het.

Die derde een weet ek nie meer nie. Ek dink dit was oorspronklik vir 'n braai.

Onder die verklaring het Koos geskryf:

UITEINDELIK.

Hy het drie Suid-Afrikaanse vlaggies en twee Amerikaanse vlaggies bygesit.

Ek het 'n duimpie gegee.

Die verklaring het gesê dat die wêreld uiteindelik begin raaksien wat met Afrikaners gebeur. Ek het gedink dit is seker goed dat iemand raaksien.

Teen middagete was iemand verontwaardig dat die burgerregte groep namens die Afrikaner praat. Blykbaar mag hulle nie.

Die joernalis van Simonstad of iewers het geskryf dat Afrikaners nou weer in die laer intrek. Hy het gesê ons moet ophou om onsself as slagoffers te sien. Hy het ook gesê Donald Trump verstaan niks van Suid-Afrika nie.

Die skakel was na 'n meningstuk agter 'n betaalmuur. Maar gelukkig stuur ou Koos altyd die goed in PDF vir ons aan.

Die opskrif van die artikel het 'n vraagteken gehad. Ek het hom ook gelees. Saam met daai verklaring. Ek probeer altyd albei kante lees. 'n Mens moet tog gebalanseerd wees in die lewe.

Sondag sien ek toe iemand het op die meningstuk geantwoord. Ek lees nou maar Rapport op my boksrekenaar elke Sondag. Ek mis nie juis die gedrukte koerant nie maar wel die papier wat ek vir my braairooster kon gebruik.

Anyway, die persoon het gesê die meningstuk van Simonstad bewys presies wat fout is met Afrikaners soos die skrywer.

Hy het plaasmoorde, regstellende aksie en BELA genoem.

Ek was nie heeltemal seker wat BELA met Donald Trump te doen gehad het nie, maar ek neem aan alles het met mekaar te doen.

Daar was baie statistiek beskikbaar. En blykbaar ook gesprekke in Suid-Tirool oor die Afrikaners en die kwessie.

Die volgende Sondag het iemand anders geskryf dat albei kante die punt mis.

Hy sê hy's 'n gematigde. Ek weet dit omdat hy dit gereeld sê. Dink staan in sy bio onder elkeen van sy artikels. Die man sê hy is bekommerd oor polarisasie. Hy het geskryf dat die waarheid nie links of regs lê nie. Dit lê iewers tussenin. Ek was bly daar was iemand wat geweet het waar presies die waarheid lê.

Hy het gesê ons het meer gesprek nodig. Gelukkig is daar baie gesprek hier in Rapport die afgelope drie weke oor wat Trump gesê het.

Ek wonder hoeveel mense lees elke week hierdie heen en weer geskrywery? Daar’s darem altyd lekker baie kommentare. Satoshi Nakamoto (ek dink dis dalk 'n skuilnaam?) en Woestynroos is altyd eerste met die kommentare. Is daar ooit nog geld te make met die nuus?

Die volgende Maandag om agtuur die aand het ek in my stoel gesit en op TV gekyk hoe vier mense oor die kwessie praat.

Een het gesê Afrikaners word geteiken.

Die ander een het gesê Afrikaners dink hulle word geteiken omdat hulle nog nie met hulle verlede vrede gemaak het nie.

Die derde een het gesê albei stellings is te simplisties.

Die vierde een was die aanbieder. Lyk na 'n heel statige joernalis.

“Maar is daar nie waarheid in wat albei van julle sê nie?” het sy gevra.

Daar was, dink ek. Net nie seker presies hoe nie.

Almal het wel saamgestem dat dit 'n belangrike gesprek is. Snaaks, hulle is altyd so vriendelik daar in persoon op die TV maar vreeslik naar met mekaar op sosiale media. Ek bly maar weg van sosiale media af.

Ek het halfpad deur die tweede advertensiebreek aan die slaap geraak.

Toe ek wakker word, het iemand gesê dat ons as Suid-Afrikaners moet leer om na mekaar te luister.

Ek het gevoel ek het dit al gehoor.

Ek kon net nie onthou wanneer nie.

Die volgende oggend sien ek een of ander proffie van Kovsies het 'n lang Facebook-plasing geskryf. Hy’s sommer op klomp Facebook groepe gedeel, insluitend #EkIsVanDieMoot. Ek is nog steeds op daai groep al bly ons lankal nie meer in Soutpansbergweg nie.

Hy het gesê die reaksie op die TV program bewys presies hoekom sy soort gematigdheid nodig is.

Sy vriende het saamgestem.

Ek het nie kommentaar gelewer nie. Ek hou mos nie van sosiale media nie.

Teen Woensdag het nog twee organisasies verklarings uitgereik.

Teen Donderdag was daar 'n podcast. Een van daai joernaliste wat nou 'n oggend program op YouTube doen. Ek sien hy’t lekker baie adverteerders.

Dit was een uur en sewe-en-veertig minute lank.

Die titel was: Die waarheid oor Afrikaners wat niemand wil hoor nie.

Maar lyk my so honderd duisend mense wou dit hoor.

Vrydag het 'n man wat ek nie ken nie 'n lang plasing geskryf oor hoe teleurgesteld hy in Afrikaners is.

Hy woon in Kaapstad.

Sy profielfoto is swart-en-wit met so 'n Oekraïne vlaggie by.

Hy het gesê Afrikaners moet ophou praat en begin doen. Die plasing was baie lank. Ek kon nie als lees nie.

Later die week het RSG ook by die kwessie uitgekom. Ek luister RSG as ek Woensdae water aerobics toe ry.

Daar was drie gaste. Twee van hulle praat mooi Afrikaans, die ander een meng sy taal vreeslik. Maar darem was hulle divers. Ook weer so mooi links, regs en sentrum.

“Wat beteken dit om vandag Afrikaner te wees?” het die aanbieder gevra.

Ek het by 'n robot op Lynnwoodweg stilgehou en daaroor gedink. Ek is seker min of meer dieselfde Afrikaner as verlede week.

Toe toet die man agter my omdat die lig groen geword het.

'n Paar dae later sien ek het 'n Engelsman op Politicsweb verduidelik wat fout is met ons huidige bestel. Hy hou nou deesdae van die Afrikaner. Sê ons wys die Weste wat om te doen wanneer dit by enklawes kom.

Ek dink hy kom oorspronklik van Durban of iewers af.

Hy het oor groepsdenke geskryf. En een of ander Scruton ou aangehaal oor Westerse waardes.

Daar was ook iets oor politieke wrok en slagoffermentaliteit.

Ek het nie die hele stuk gelees nie. Maar die Pretoria Sakekamer se nuusbrief sê dis die week se moet lees.

Onder in die kommentaar het iemand die Durban-man 'n globalis genoem.

Iemand anders het gesê die man wat hom 'n globalis noem bewys presies die Durbaniet se punt oor etniese nasionalisme.

Daar was nog so 15 kommentare maar ek kon nie almal lees nie.

Ek sien toe die groot media huis was intussen besig met 'n diepgaande ondersoek.

Daar was mooi foto’s.

Een man het in 'n khakihemp by 'n draadheining gestaan.

Die ander foto, 'n jong Afrikaanse vrou met 'n neusring het in Melville koffie gedrink.

Daar was ook 'n akademikus. Maar toe blur die artikel. Ek moes inteken om die res te lees. Ek het dit toe gedoen. Ek wou darem weet wat van ons geword het.

Die akademikus het verduidelik dat Afrikaner-identiteit tans heronderhandel word.

Ek het gewonder wanneer ons laas klaar onderhandel het.

Die artikel het gesê die Afrikaner staan by 'n kruispad.

Die organisasie wat die oorspronklike verklaring uitgereik het, het intussen 'n konferensie gehou.

Die man wat teen die verklaring geskryf het, het ’n lesing oor populisme by Wits gegee.

Die gematigde man het 'n paneel oor brugbou gelei en saam met twintig ander organisasies aan die Amerikaanse ambassadeur geskryf.

Almal het foto’s op Facebook gesit.

Lyk darem asof dit met almal se veldtogte goed gegaan het.

Toe sê Trump weer iets.

Ek onthou nog dit was ’n vreemde ding om te sê. Iets oor satellietskottels.

Almal het vir weke probeer uitwerk of hy ernstig was.

Daarna was daar 'n nuwe kwessie.

Ek hou nogal daarvan dat daar altyd ’n nuwe kwessie is.

So drie maande later het iemand weer die vlugtelinge genoem.

Toe begin alles weer.

Die drie paneellede wat so hoflik met mekaar was al beskuldig hulle mekaar van die vreeslikste goed was terug op die Maandagaand program. Dit help seker as mens nie elke keer nuwe mense hoef te kry nie.

Iemand het gevra waarom niemand bereid is om 'n genuanseerde gesprek te voer nie.

Gelukkig was daar toe weer 'n genuanseerde gesprek.

Ek het weer in my stoel gesit.

Ek kon nie heeltemal uitwerk wie gewen het nie.

Die regse mense het gedink die regse mense het gewen.

Die linkse mense het gesê die regse mense het hulleself ontmasker.

Die gematigdes was ook tevrede.

Hulle het gesê die feit dat die ander twee kante steeds kwaad is, bewys dat gematigdheid nou belangriker as ooit is.

Ek het die televisie sagter gesit.

Buite was dit donker.

Die groen liggie van die elektriese heining het teen die muur geblink.

My kleindogter het vroeër die middag uit Brisbane gebel.

Haar Afrikaans is goed.

Beter as wat ek gedink het dit sou wees.

Hulle kom Desember weer kuier.

My seun het gevra of ek vir hom Aromat kan saamstuur wanneer iemand weer Australië toe vlieg.

Mens kry dit glo daar, maar dis nie dieselfde nie.

Ek verstaan nie heeltemal hoe Aromat nie dieselfde kan wees nie, maar ek het gesê dis reg.

Ek het reeds 'n groot bottel gekoop.

By Woodlands.

Ek het net gou ingegaan.

Toe ek terugkom, was die Prado se klein agterruit stukkend.

Hulle het die sak agter die sitplek gevat.

Daar was gelukkig niks besonders in nie.

Ek het die polisie gebel.

Hulle het vir my 'n CAS-nommer gegee.

Ek het skielik onthou ek moet nog daaroor opvolg.

Op die televisie het iemand gesê Afrikaners moet nou besluit of ons in vrees of in hoop wil leef.

Ek het die televisie afgesit.

Ek het my bril opgesit en my foon nader getrek.

Die CAS-nommer was seker iewers tussen die boodskappe. Die versekering vra vir dit.

Die Aromat het op die kombuistoonbank gestaan.

Nog artikels deur Daniël Eloff:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

• 'n Geredigeerde en gekorrigeerde transkripsie van die toespraak deur dr. James Myburgh, Direkteur van die Bremen Centre for Democratic Research, by die White Cross Project-konferensie, National Press Club, Washington D.C., Vrydag 25 September 2026. Met toestemming vertaal en geplaas.

Ek is genooi om te praat oor die oorsprong, geskiedenis en aard van plaasaanvalle in Suid-Afrika, gegrond op die beste kennis en begrip waaroor ons tans beskik. Dit is teen 'n agtergrond waar talle progressiewe intellektuele en Westerse joernaliste selfs die bestaan van hierdie verskriklike verskynsel ontken — sommige gaan so ver as om te beweer dat daar geen bewyse is dat boere ooit geteiken is nie, of dat die “Kill the Boer”-dreunsang ooit enige kwaadwillige bedoeling of uitwerking gehad het nie.

Die onderliggende syfers is gelukkig nie in geskil nie.

Data word sedert 1991 deur die polisie — met enkele leemtes oor die jare — sowel as deur boere-organisasies ingesamel. Dit word verder gestaaf deur die name van die byna 3 000 gedokumenteerde slagoffers van plaasmoorde wat môre herdenk sal word.

Wanneer ons hierdie verskillende bronne saamvoeg, kan ons die verloop van die plaasmoordepidemie volg vanaf wat ek die indeksgeval sou noem, tot vandag.

Wanneer 'n mens na die middel-1980’s kyk, sien jy 'n skielike oplewing in geweld teen mense wat afgesonder op plase gewoon het. Dit is destyds ook in die media berig. Die verskynsel het skynbaar vir 'n tyd verdwyn, maar het in 1990 dramaties teruggekeer.

In 1991 het die Suid-Afrikaanse Landbou-unie begin om data oor plaasaanvalle en -moorde in te samel en saam te stel, met die samewerking van die polisie. Hulle het daardie jaar 66 moorde uit 327 aanvalle aangeteken.

Die syfers het deur die 1990’s meedoënloos gestyg en in 1997 'n vlak van 150 moorde per jaar bereik — 'n vlak wat daarna vir etlike jare volgehou is. Teen 2003 het die getal tot net onder 90 moorde per jaar gedaal, waar dit tot 2010 op hierdie steeds buitengewoon hoë vlak gebly het.

Daarna was daar 'n verdere afname, hoewel dit plaasgevind het teen die agtergrond van 'n drasties kleiner bevolking wat op plase en kleinhoewes gewoon het.

Sedert 2020 het hoogs gesofistikeerde private veiligheidsmaatreëls die aantal plaasaanvalle en -moorde meetbaar verminder. Nietemin bly boere en kleinhoewebewoners, volgens onlangse ramings deur sommige van my kollegas, veel meer geneig as ander Suid-Afrikaners om in of naby hul wonings aangeval te word — en ook veel meer geneig om tydens sulke aanvalle vermoor te word.

Verlede jaar, onder die intense internasionale kollig wat die Trump-administrasie op die kwessie geplaas het, is 30 plaasmoorde aangeteken — die laagste getal in 26 jaar. Om dit in perspektief te plaas: dit is steeds tien keer meer as die aantal mense wat in 2024 tydens residensiële rooftogte in Engeland en Wallis dood is. Dit is drie keer die totale aantal mense wat in dieselfde jaar in Duitsland tydens alle rooftogmoorde saam dood is.

Om te verstaan hoe hierdie verskynsel ontstaan het, moet ons teruggaan na die indeksgeval van plaasmoorde. Te midde van die revolusionêre onstuimigheid van die middel-1980’s in Suid-Afrika was daar inderdaad 'n groot ANC-veldtog — vanuit ballingskap bestuur — om wit boere van die grond af te verdryf.

Dit het in wese drie vorme aangeneem.

1. Die eerste was algemene opruiing: oproepe aan die bevolking om “op te staan en die grond te gryp!”, en soortgelyke slagspreuke.

2. Die tweede was 'n landmynveldtog wat ook veronderstel was om 'n sluipmoordkomponent te bevat.

3. Die derde was om guerrillas vanuit hul kampe in Angola na Suid-Afrika te infiltreer, waar hulle moes aansluit by die paramilitêre jeugbendes wat die townships onregeerbaar gemaak het, en opleiding en leiding aan hulle moes gee vir aanvalle op teikens in wit gebiede.

Guerrillas is inderdaad voor hul ontplooiing op spesiale kort kursusse opgelei om sulke opleiding ter plaatse te verskaf wanneer hulle terug in Suid-Afrika was. Dit is hoe die eerste plaasmoorde van hierdie spesifieke aard in die middel van 1985 aangehits is. Dit is ook hoe die “Kill the Boer”-dreunsang — wat eintlik sy oorsprong in die Rhodesiese Bosoorlog van die 1970’s het — tydens daardie onstuimige tydperk in Suid-Afrika ingebring is.

Dit is ook belangrik om daarop te let dat dit destyds deel van MK se leerstelling was dat guerrillas, eenmaal binne Suid-Afrika, deur middel van rooftogte wapens en geld vir operasies kon bekom in sogenaamde “repossession operations”.

Verder was 'n algemene ANC/MK-oproep destyds dat die jeug die huise, besighede en plaashuise van die vyand moes binnegaan en beslag lê op die wapens wat na bewering daar gehou is. Hierdie poging om die oorlog na wit landelike — en ander — gebiede uit te brei, het misluk. Dit het beteken dat die slagoffers van die ANC se revolusionêre geweld gedurende daardie tydperk oorweldigend swart Suid-Afrikaners was.

Wat het dan in 1990 gebeur om die heroplewing van plaasaanvalle te verklaar?

In Februarie daardie jaar het president F.W. de Klerk die bevrydingsbewegings ontban en alle beperkings op hul wettige politieke bedrywighede opgehef. Die ANC se ondergrondse strukture het egter voortgegaan met onwettige bedrywighede en begin om die paramilitêre eenhede wat deur staatsoptrede verpletter is, weer op te bou.

Die opleiding van hierdie eenhede in die middel van 1990 het vuurwapenopleiding en ideologiese indoktrinasie ingesluit. Hulle is ook geleer hoe om wapens deur verkenning, hinderlae en strooptogte in die hande te kry.

As 'n mens na die volgende grafika kyk, afkomstig uit die Suid-Afrikaanse pers van middel-1990, sien jy 'n vlaag plaasaanvalle. Hierdie aanvalle het plaasgevind in gebiede rondom die plekke waar sulke paramilitêre eenhede geaktiveer en opgelei is.

Om te verstaan wat die indoktrinasie van hierdie paramilitêre eenhede behels het, hoef 'n mens bloot na Julius Malema te kyk. Hy is op negejarige ouderdom as 'n kinderhulpkrag by een van hulle gewerf en het in daardie milieu grootgeword.

Om 'n ingewikkelde verhaal kort te maak: deur die hele onderhandelingstydperk het die ANC in die geheim voortgegaan om sy paramilitêre eenhede te bewapen en op te lei. Dit is in die tydperk van 1993 tot 1994 dramaties verskerp. Hierdie eenhede is ook aangemoedig om, soos die uitdrukking destyds gelui het, “jou eie inisiatief te gebruik” om wapens én geld vir operasies te bekom.

Baie van hulle het in dié tyd — en dit was algemeen bekend — berug geraak vir hul misdadige gedrag. Plaasaanvalle was natuurlik maar een van talle vorme van politieke geweld gedurende hierdie tydperk.

Boere is indirek deur paramilitêre eenhede van die ANC geteiken, en direk deur paramilitêre eenhede van 'n ander faksie van die bevrydingsbeweging, die Pan Africanist Congress. Die PAC se paramilitêre magte het 'n uitdruklike beleid gehad om wit boere te teiken.

In April 1994 het die politieke wonderwerk plaasgevind nadat al die politieke groeperinge op die laaste oomblik by die verkiesingsproses betrek is, met die ANC wat as oorwinnaar uit die stryd getree het.

Die hoop was destyds dat die land politieke geweld uiteindelik agter hom sou laat — of dit nou revolusionêre geweld, staatsgeweld of teenrevolusionêre geweld was. En daar was inderdaad 'n merkwaardige afname in die meeste vorme van polities gelaaide geweld. Aanvalle op boere was 'n belangrike uitsondering.

Plaasmoorde het aanhou styg: van 84 in 1993, toe hierdie paramilitêre eenhede openlik bedrywig was, tot 92 in 1994 en 121 in 1995.

Diegene wat die beste geplaas was om dit te beoordeel, het dit beskou as die oorvloei na die nuwe Suid-Afrika van revolusionêre strategieë en operasies wat gedurende die laaste jare van die ou Suid-Afrika reeds geweldige momentum opgebou het.

Teen 1996 was mense wat op plase en kleinhoewes gewoon het meer as twintig keer meer geneig as ander Suid-Afrikaners om tydens aanvalle by hul wonings vermoor te word. En in plaas daarvan dat hierdie geweld die volgende jaar begin afneem het, het dit vererger. In 1997 was daar nóg 'n skerp oplewing in dodelike geweld.

Teen ongeveer middel-1998 is 'n grimmige mylpaal bereik: 500 mense is reeds sedert die ANC se bewindsoorname in plaasaanvalle vermoor. Hierdie verhaal is wyd in die internasionale pers berig, onder opskrifte soos “White Farmers in Fear of the Killers”, “South African Farmers Live in the Shadow of Death”, “Killings Spread Fear on South Africa’s Farms” — dié een in die Washington Post — en “Frightened White Farmers Demand Action to Stop Rash of Killings in South Africa”, in The Guardian.

Dit was 'n vlak van dodelike geweld wat aan 'n opstandsituasie herinner het.

Trouens, die dodetal was teen daardie stadium reeds hoër as die totale aantal wit burgerlikes wat gedurende die hele Rhodesiese Bosoorlog dood is.

In hierdie gevalle was daar dikwels bewyse dat verkenningswerk vooraf gedoen is — soms oor verskeie dae — of dat inligting oor die teikens vooraf ingesamel is.

Volgens 'n gedetailleerde polisie-ontleding van 443 voorvalle in 1997 — nie ál die aanvalle daardie jaar nie, maar die meeste daarvan — is die aanvalle hoofsaaklik deur gewapende groepe jongmense teen meestal bejaarde slagoffers uitgevoer. In 'n derde van die ontlede gevalle is slagoffers deur aanvallers oorval wat vooraf vir hulle lê en wag het.

Die brutaliteit van hierdie geweld blyk uit die feit dat 84 mense in die ontlede aanvalle dood is, nog 93 mense aan poging tot moord blootgestel is en 135 mense ernstig beseer is. Dit beteken 'n sterftesyfer van 20% en 'n totale ongevallekoers van 50% per aanval. Van die moordslagoffers in hierdie voorvalle was 82% wit en 18% swart. Werknemers wat hul werkgewers te hulp gesnel het, is dikwels deur die aanvallers tereggestel.

Soos met die talle plaasaanvalle van voor 1994 wat later voor die WVK se amnestiekomitees gedien het — en dit is waarom ons weet dat plaasaanvalle in die vroeë 1990’s sterk polities gedrewe was — het byna elke aanval 'n element van roof of plundering bevat, veral die buitmaak van enige wapens wat op die plaaswerf of in die plaashuis gehou is.

Om die voor die hand liggende te stel: hierdie geweld het duidelik, op die een of ander manier, stroomaf gelê van die ideologiese indoktrinasie en taktiese en wapenopleiding wat die bevrydingsbeweging vroeër in die 1990’s aan radikale jongmense gegee het.

Teen die einde van 1998 het die ANC-regering egter openlik enige suggestie verwerp dat plaasaanvalle as enigiets anders as gewone misdaad beskou kon word. Dit was 'n standpunt wat spoedig oorgeneem is deur die ANC se Pretorianse wag van intellektuele, wat hul sentrale taak daarin gesien het om die morele reputasie van Suid-Afrika se gevierde bevrydingsbeweging te beskerm.

Wat was die belangrikste bewys vir die stelling dat hierdie aanvalle nié polities gemotiveerd was nie? Wel, die argument was dat roof by feitlik alle aanvalle teenwoordig was — en dat dit op sigself 'n politieke motief uitgesluit het. Dit was natuurlik 'n bewering wat die ANC se eie leerstellings uit die gewapende stryd heeltemal geïgnoreer het. Wat destyds moes gebeur het, is dat teenwigdruk op die ANC-regering geplaas moes word om hierdie geweld aan bande te lê — veral deur die Westerse state wat Suid-Afrika se demokratiese oorgang help begelei het.

Dit het nooit gebeur nie. Die morele kavallerie het nooit opgedaag nie. Geen Westerse leier het destyds 'n enkele woord van veroordeling uitgespreek oor wat besig was om te gebeur nie. Die geweld is gevolglik toegelaat om feitlik ongehinderd voort te woed. Die dodetal gedurende die tweede vyf jaar van ANC-bewind was dieselfde as gedurende die eerste vyf: 600 mense is in 4 000 aanvalle dood.

En in plaas daarvan dat die staat hierdie soort roofsugtige misdaad probeer onderdruk het deur die instellings op te bou wat nodig was om dit te bestry, het die regering stelselmatig begin om die kapasiteit wat die veiligheidsdienste wél gehad het, af te takel.

Gespesialiseerde polisie-eenhede, soos die moord-en-roofeenhede, is ontbind. En kort daarna is die kommandostelsel, berug genoeg, ook afgeskaf.

Met verloop van tyd het gewapende aanvalle op mense in of naby hul eie huise — iets wat mense aanvanklik diep geskok het, hetsy op plase of elders — in Suid-Afrika begin aanvoel soos selfmoorde of motorongelukke dikwels in Westerse lande beskou word: 'n onaangename werklikheid van die lewe, maar skynbaar nie iets waaraan enige regering werklik iets kan doen nie.

Hierdie normalisering van plaas- en huisaanvalle deur ons intelligentsia, tesame met die regering se aftakeling van die staat se vermoë om hierdie soort misdaad te bekamp, het verskriklike gevolge gehad — nie net vir die slagoffers van plaasaanvalle nie, maar vir alle Suid-Afrikaners.

In 1991 het plaasaanvalle ongeveer 'n derde uitgemaak van die sowat 1 100 aanvalle wat die polisie daardie jaar op mense in of naby hul wonings aangeteken het. In 2021, drie dekades later, is ongeveer dieselfde aantal plaasaanvalle aangeteken. Maar oor dieselfde tydperk het die aantal gewapende rooftogte teen mense in hul eie huise tot 22 000 gestyg.

Om die demoralisering van die Suid-Afrikaanse samelewing om te keer, moet ons die plaasmoordverskynsel erken vir die gruwel wat dit is — en was. Maar die doel moet sekerlik wees om dít wat in ander samelewings as vanselfsprekend aanvaar word, weer die norm in Suid-Afrika te maak:

Dat geen Suid-Afrikaner, waar hy of sy ook al woon, ooit bang hoef te wees vir hul eie huis nie.

Dat niemand dag én nag in vrees hoef te leef nie.

LEES GERUS JAMES SE SUBSTACK HIER:

KONSEQUENT

A Substack concerned mostly with the history, nature and worldview of "liberation movements"; and the threat they pose to Western-style democracy, in South Africa and elsewhere.

By James Myburgh

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

OntLaer het onlangs 'n artikel van my gepubliseer oor die ANC en hul optrede in die hart van die staatsmasjinerie in Suid-Afrika nadat hulle die land in 1994 oorgeneem het.

Die artikel het 'n blik gewerp op die ANC se optrede binne die provinsiale regering in die jare kort ná hul oorname, toe die groot taak om die staatsbedeling te transformeer op hul skouers gerus het. Wat ek in die artikel uiteengesit het, is my persoonlike ervarings van daardie jare. Toe ek die Nuwe Suid-Afrika vrywillig in 'n senior staatsdiensposisie gedien het, het ek nog die illusie gehad dat Madiba se idee van 'n nuwe bedeling met gelykberegtiging vir almal uiteindelik aangebreek het — en dat dit my voorreg sou wees om, juis omdat ek deur die ANC as 'n nie-ANC-kader in diens geneem is, daardie eerbare doel te help bereik.

Die kort en die lank van die ervaring was egter een van groot ontnugtering en teleurstelling. Die ANC-kaders het baie gou die staatsdiens polities gekaap met die doel om dit te misbruik as 'n middel tot persoonlike verryking. Hul onderduimse en onetiese metodes om hul doel te bereik, het geen perke geken nie. Dit was ten spyte van 'n CODESA- en tussentydse grondwetooreenkoms dat daar 'n oorgangsevolusie sou plaasvind met die hulp van kundigheid uit die Ou Bedeling, juis om die land se administrasie nie te kniehalter nie. Maar die comrades kon hulleself nie keer nie, soos ek in die gemelde artikel vertel het, kon hulle nie wag om die staatsdiens te verpolitiseer nie en het binne enkele jare 'n korrupte, patronaatgedrewe ontginningsstaatsdiens geskep met die hoofdoel om persoonlike rykdom te bekom.

Ek skryf onlangs verder vir The Rational Standard hoe absoluut onopgewasse en onbevoeg die gemiddelde ANC-kader is om behoorlike munisipale oorsig uit te oefen. Dit verklaar dan ook waarom munisipaliteite onder die ANC in die meeste gevalle ineengestort het, en waarom 'n voortsetting van die ANC se werkswyse om kaders in munisipale rade te ontplooi (die bekende “deployment”-strategie) hoegenaamd nie opgewasse is vir die komplekse taak van 'n munisipale raadslid nie. Dit bied dus geen hoop dat die post-2026-munisipale verkiesings noodwendig beter uitkomste gaan oplewer nie. Die reeds benarde munisipale situasie gaan nog verder vererger word weens politieke binnegevegte op munisipale vlak, juis as gevolg van die waarskynlikheid dat tot 50% van die nuwe munisipale rade nie volstrekte meerderhede ten opsigte van 'n spesifieke politieke party sal hê nie (sogenaamde “hung councils”).

In hierdie huidige artikel wil ek graag met die lesers deel hoe ek die binnewerkinge van die ANC ook op 'n baie latere stadium — nadat hulle reeds 'n paar dekades se regeerervaring agter die rug gehad het en dus veronderstel was om “volwassenheid” te bereik — op munisipale vlak ervaar het. Dit was in my hoedanigheid as nie-uitvoerende direkteur van 'n munisipale plaaslike ekonomiese ontwikkelingsagentskap. Ek is jaar ná jaar vir vier jaar aangestel en heraangestel as nie-uitvoerende direkteur van die agentskap. Dit was vir alle praktiese doeleindes 'n pro bono-aanstelling, met klein stipendia wat betaal is vir die bywoning van vergaderings, asook die terugbetaling van vervoerkoste om die direksievergaderings by te woon. Die agentskap het in terme van die Maatskappywet gefunksioneer, met die munisipaliteit as aandeelhouer. Die Nywerheidsontwikkelingskorporasie (NOK) het die meeste bedryfsuitgawes binne streng reëls help dek en het as oorsigliggaam, deur middel van hul eie amptenare en verslagdoeningsvereistes, die bedryf van die agentskap gemonitor. In terme van die ooreenkoms met die NOK moes die munisipaliteit as enigste aandeelhouer ook sekere bydraes tot die bedryf van die agentskap maak. Ek sal later terugkeer na daardie bepaling oor medefinansiering volgens ooreenkoms, wat in die praktyk meestal nooit deur die munisipaliteit nagekom is nie.

Die agentskap se direkteure is in terme van die Maatskappywet aangestel en het dus volle fidusiêre verpligtinge gehad soos deur die wet aan direkteure opgelê. Die teoretiese voordeel van 'n munisipale ontwikkelingsagentskap was dat dit op 'n afstand en “onafhanklik” van die munisipaliteit kon funksioneer, aangesien besigheidsbesluite in beginsel geneem kon word sonder enige munisipale raads- of bestuursinmenging. In beginsel dus 'n baie goeie ontwikkelingskonsep.

Interessantheidshalwe — en ook omdat dit dalk skeptiese lesers kan gerusstel wat hul skeptisisme oor my sieninge en motiewe uitgespreek het op grond van my vorige kritiese artikels oor die ANC — wil ek die volgende noem: ek sou nie as direkteur aangestel gewees het as die ANC nie steeds my goeie bedoelings en integriteit op prys gestel het nie. Natuurlik het die feit dat dit die Nywerheidsontwikkelingskorporasie was wat die proses gemonitor het, ook 'n rol gespeel, want hul eie reputasie en fondse was op die spel en het dus vereis dat direkteure op grond van meriete aangestel word. Ten spyte daarvan het die ANC-stadsraad, en die uitvoerende burgemeester in die besonder, egter die finale sê oor sulke aanstellings gehad. Ek glo dat skeptici en kritici dit sal lees soos die werklikheid dit demonstreer: as ek die ANC-in-regering kritiseer, is dit nie weens anti-ANC-sentimente per se nie. As ek anti-ANC was, sou ek nie in die eerste plek vrywillig vir vier jaar as senior staatsamptenaar in die nuwe ANC-administrasie aangestel gewees het nie; en sou ek beslis ook nie bykans twee dekades later weer in 'n ANC-beheerde staatsopset op munisipale vlak aangestel gewees het om vir 'n verdere vier jaar in 'n senior posisie te dien nie.

Om dit nog duideliker te stel: ek kritiseer die ANC met teleurstelling, ontnugtering en seer in my hart, omdat ek baie graag wou gehad het — en wou help — dat hulle suksesvolle nuwe bewindhebbers van Suid-Afrika word, soos wat die land se kiesers dit wou hê. Maar helaas, ná dekades se mislukkings — baie daarvan weens selfsug en gierigheid wat tot massiewe korrupsie gelei het, maar ook weens uitgediende beleide uit die Sowjetunie-tydperk wat lank reeds elders tot groot mislukkings gelei het — kon ek eenvoudig nie meer swyg nie. My kritiek is skerp, maar doelbewus so, want soos die Engelse sê: “It is sometimes necessary to be cruel to be kind.”

My kritiek is gebaseer op eerstehandse ervarings van agt jaar se aktiewe deelname aan ANC-administrasie- en ontwikkelingspogings, waar ek sonder ophou probeer het om my eie professionaliteit en etiese waardestelsel op die kaders af te vryf. Maar die slegte ouens het ongelukkig gewen, soos hulle sê. Terselfdertyd gee ek egter ook krediet aan 'n klein minderheid baie goeie ANC-amptenare wat in die verlede, en steeds vandag, hard probeer om behoorlike staatsadministrasie en -ontwikkeling te fasiliteer en te bestuur. Ek haal my hoed vir hulle af, want ek weet uit ervaring dat die omdraai van praktyke wat verby die “point of no return” verrot het, nie sonder meer moontlik is nie. Die ANC se verkrummeling gee hoop, maar daar is ontsettend baie gevestigde belange in die party wat letterlik tot die dood toe beskerm sal word deur die groot aantal uiters korrupte ANC-kaders.

Terug na my ervaring by die ontwikkelingsagentskap. Een van die nuutaangestelde raad se eerste take was om 'n hoofuitvoerende beampte aan te stel. Die proses is ook uiters professioneel aangepak en regverdige onderhoude is met die kandidate op die kortlys gevoer. Soos die geluk dit wou hê, was een van die aansoekers 'n uitstekende swart vrou met 'n privaatskoolopleiding en privaatsektorervaring in 'n relatief senior pos, met bewese vaardighede. Sy is egter nie sommer net deur die raadslede gekies nie, al was sy by verre die beste kandidaat. Daar was pogings deur enkele raadslede om 'n kandidaat aan te stel wat vermoedelik politieke motiewe gehad het en deur politieke meesters beïnvloed sou gewees het — iets wat die hele projek sy doel sou laat misloop. Die teenwoordigheid van 'n meerderheid polities “neutrale” raadslede en die invloed van die amptenaar van die Nywerheidsontwikkelingskorporasie het egter tot die regte finale besluit gelei: werklike bekwaamheid is op meriete aangestel. Dit het die agentskap vir omtrent drie jaar in staat gestel om werklike ontwikkelingsprojekte suksesvol van stapel te stuur, binne begroting en met skoon oudituitkomste.

Dit was 'n bewys van hoe dit moontlik is om, met bekwame en eerlike bestuur, ordentlike en bekwame direksie-oorsig en strategiese leiding — en met die afwesigheid van politieke inmenging — werklik sukses te behaal.

Dit dien vermeld te word dat daar onder die reeks suksesvolle projekte van die agentskap een was wat op die toerismeterrein tot vandag toe nog groot getalle nasionale en internasionale toeriste lok. Dit word uiters winsgewend bedryf en het bekendheid verwerf as een van ons land se mees innoverende, interessante en besoekbare toerisme-aantreklikhede.

Soos voorheen gemeld in my ander artikel waarna hierbo verwys is, wil ek nie spesifieke name deel nie, aangesien dit die betrokke individue dalk aan persoonlike blootstelling kan uitlewer met onbedoelde gevolge. Dit was nog nooit my bedoeling om persoonlik te raak nie, maar ek moet sê dat ek graag die uitskieters by name sou wou noem om eer aan hulle te bring. Om daarin te slaag om in die ongesonde ANC-regeermilieu — waarvan ek die toksiese aard reeds in besonderhede beskryf het — te presteer sonder om by oneerlikheid en korrupsie ingesleep te word, is inderdaad 'n noemenswaardige prestasie.

Terug by die lesse vir sukses wat ek uit my ervaring by die munisipale ontwikkelingsagentskap geleer het: sukses hang grootliks daarvan af om die korrekte privaatsektorvennote by projekte te betrek. In gevalle waar daar, om redes van die regstelling van historiese benadeling, spesifiek na 'n vennoot van 'n bepaalde rassegroep gesoek word om by 'n projek te betrek, het die praktyk weereens uitgewys dat meriete en bekwaamheid enige moontlike politieke beïnvloeding moet troef wat daarop gemik is om 'n blote patronaatsvennoot af te dwing ten einde die projek op parasitiese wyse uit te suig vir persoonlike verryking, sonder om wesenlike waarde tot die projek toe te voeg.

Ongelukkig, soos met die meeste ander ANC-verhale, het die goeie werk van die agentskap ná ongeveer drie jaar begin stotter. Die rede was 'n verandering van 'n neutrale direksievoorsitter na een wat toenemend politieke ingesteldhede en motiewe geopenbaar het. Hy het voorstelle begin maak wat duidelik daarop gemik was om die politici ter wille te wees. Dit is aanvanklik deur die raadslede teengestaan, maar het ook gelei tot die bedanking van raadslede wat nie gewoond was aan die ANC se styl van politieke inmenging nie en dus eerder hul direkteurskappe opgegee het. Hulle is natuurlik toe vervang met politieke lakeie wat die ANC ter wille sou wees, al sou dit verdere suksesvolle ontwikkelingsprojekte kelder.

Nie lank daarna nie het die uiters bekwame hoofuitvoerende beampte na wie ek verwys het, ook aanbeweeg. Sy is vervang met die mees ondenkbare swakkeling en volslae ANC-marionet sonder enige bevoegdheid. Dit was die einde van die agentskap se prestasies en, aangesien ek self ook mettertyd bedank het, kan ek nie met sekerheid sê of daar toe nog enigiets anders as bedenklike begunstigingsprojekte deur die agentskap uitgevoer is nie. As daar enige betekenisvolle ontwikkelingswerk daarna plaasgevind het, het ek nooit daarvan gehoor nie. Al wat ek uit mediaberigte kon aflei, is dat die munisipaliteit self ook kort daarna die tipiese ANC-ineenstorting beleef het. Ek glo die agentskap sou dieselfde pad geloop het.

Die munisipaliteit kon of wou ook nooit veel bydra as medefinansierder, ooreenkomstig die kontraktuele verpligting teenoor die Nywerheidsontwikkelingskorporasie nie — iets waarna ek vroeër in die artikel gesê het ek sou terugkeer. Ek is bewus van geringe hulp van die streeksmunisipaliteit om op te maak vir die munisipaliteit se eie onwilligheid of onvermoë om hul finansiële verpligtinge ten opsigte van die agentskap na te kom. Die hulp was meestal nie finansieel nie, maar in natura, soos om 'n beleggingskonferensie vir die agentskap te reël. Dit op sigself was iets om te beleef. Met my aankoms buite die lokaal waar die beleggerskonferensie sou plaasvind, was ek baie beïndruk en opgewonde. Daar was 'n ry luukse voertuie buite die lokaal geparkeer. Ek was verbaas en beïndruk dat sulke opsigtelik welgestelde potensiële beleggers so vroeg vir die konferensie opgedaag het. Toe ek egter die saal binnetree, loop ek my vas in die amptenare van die streeksmunisipaliteit, met bykans geen potensiële belegger in sig nie. Die luukse voertuie het aan die amptenare van die streeksmunisipaliteit behoort.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

Op 26 September 2026 het sowat 3 000 wit kruise op die gras van die Washington Monument gestaan. Lex Libertas, onder leiding van Ernst Roets, wat voorheen by AfriForum betrokke was, het die uitstalling saam met die New York Young Republican Club aangebied.

Plasmoorde is al lank 'n sensitiewe saak in Suid-Afrika, en gegewe die raspolarisasie wat byna altyd by die debat teenwoordig is, verdien dit om ernstig opgeneem te word. Maar juis omdat dit ernstig is, verdien dit ook om met eerlike statistiek beskou te word.

'n Gelaaide plek om te plant

Die wit kruise is ongelukkig nie in 'n politieke vakuum geplant nie. Net 'n paar dae vroeër, op 15 September, het Marco Rubio visumbeperkings aangekondig vir Suid-Afrikaanse amptenare wat by “rassegebaseerde diskriminasie” en “onvergoede grondonteiening” betrokke sou wees. Donald Trump het reeds in Februarie 2025 'n uitvoerende bevel onderteken wat Amerikaanse hulp aan Suid-Afrika stopgesit het en 59 Afrikaners as vlugtelinge toegelaat.

In Mei 2025 het Trump president Ramaphosa in die Oval Office met wit kruise gekonfronteer wat hy as “grafte” van meer as duisend wit boere beskryf het. Dit was egter 'n gedenkuitstalling vir twee vermoorde boere. President Ramaphosa se administrasie noem die aantygings 'n wanvoorstelling, terwyl Trump se bondgenote dit as ’n regmatige besorgdheid oor minderhede beskou.

Net drie dae voordat die kruise geplant is, op 18 September 2026, het Suid-Afrika se minister van buitelandse sake, Ronald Lamola, self by die African Diaspora Forum van die Congressional Black Caucus Foundation in Washington gepraat. Daar het hy Trump se Afrikaner-hervestigingsprogram “Apartheid 2.0” genoem en ook gewaarsku dat Amerikaanse beleid teenoor Suid-Afrika swart-wit-verhoudinge in die land self kon skaad, en ontken dat die regering enige rassegroep teiken. Die Demokratiese Alliansie het hom summier uitgedaag om dieselfde standaard tuis toe te pas op die ANC se eie rasgebaseerde beleid, soos SEB en grondwetgewing.

Die spanning is ook nie los te maak van ander wrywing tussen Washington en Pretoria nie. Suid-Afrika se opregte volksmoordsaak teen Israel by die Internasionale Geregshof, wat sedert Desember 2023 aanhangig is, het groot wrywing met Washington DC geskep. Volgens Middle East Eye het Israel in 2024 self Amerikaanse Kongreslede genader om druk op die Suid-Afrikaanse regering te plaas om die saak te laat vaar.

Wat vasstaan, is dat dié pyn van plaasmoorde nou deel van 'n groter politieke stryd is, met wortels wat by die betrokke rolspelers self teruggaan, en dat elke syfer daarom noukeuriger nagegaan moet word.

Wat die kruise wys, en wat hulle nie kan bewys nie

Die naamlys wat Lex Libertas in Augustus vrygestel het, bevat meer as 2 203 slagoffers wat deur hulself geïdentifiseer en nagegaan is. Die publiek is genooi om weglatings en foute te help regstel. Daar is dus sowat 800 meer kruise as name op daardie lys — ongeveer 36% meer. Ek kon egter nie bevestig hoeveel name die finale uitstalling bevat het nie.

Die kruise sê ook nie hoeveel van die slagoffers wit boere was nie. Die polisie se definisie van 'n plaasmoord dek almal wat op plase en kleinhoewes woon, werk of dit besoek. Onder die dooies kan dus ook plaaswerkers, bestuurders en besoekers van alle rasse wees. Dit blyk ook die geval te wees as 'n mens na die foto's kyk.

Roets het lank op een syfer geleun. In 2017 het AfriForum, waar Roets destyds adjunkhoof was, 'n moordkoers van 156 per 100 000 kommersiële boere bekend gemaak. Dit sou beteken dat 'n boer 3,5 keer meer waarskynlik as die gemiddelde Suid-Afrikaner — 50 per 100 000 — vermoor word.

Africa Check het in 2017 gevra hoe die syfer bereken is en Roets het geantwoord dat dit dieselfde berekening was wat reeds vroeër by Africa Check bespreek is, net vir 2016.

Politicsweb het intussen 'n ander stel syfers uitgelig. In 'n 2025-ontleding van die Amerikaanse uitvoerende bevel oor Suid-Afrika het Dave Steward geskryf dat gemiddeld 69 boere per jaar tussen 1994 en 2020 vermoor is, oftewel net minder as 1 800 oor die tydperk. Dieselfde ontleding het AfriForum se berekende moordkoers van 156 per 100 000 aangehaal, teenoor 'n nasionale moordkoers van 45 per 100 000, maar weereens dit nie bevraagteken nie.

Die 69 per jaar is 'n telling van slagoffers oor 'n bepaalde tydperk. Die 156 per 100 000 is 'n berekende koers.

Sterftekoers = slagoffers ÷ bevolking van dieselfde groep × 100 000.

Die nommer het wel 'n groot probleem. Stats SA het 40 122 kommersiële landbou-eenhede vir 2017 getel, maar 'n eenheid is 'n onderneming, nie 'n persoon nie. AfriForum het 49 plaasmoorde in 2023 aangeteken, tydens 296 aanvalle. As jy 49 deur 40 122 deel, kry jy 122 per 100 000 — maar dan is dit 122 per 100 000 landbou-eenhede, nie per mens nie.

Stats SA het op 30 Junie 2023 altesaam bereken en getel dat daar 770 181 persone in die landbousektor werk. Dit is byna 19 keer meer as die 40 122 kommersiële eenhede wat vroeër as noemer gebruik is. Dit is m.a.w. werkers wat saam met boere op dieselfde plase woon en werk en gevolglik dieselfde risiko’s deel. Hierdie persone wat vir alle praktiese doeleindes net so kwesbaar is as die boere en plaaseienaars self moet ingesluit word. Om hulle uit die berekening weg te laat, jaag die koers kunsmatig op. En dit doen dus afbreuk aan die punt wat Roets en ander probeer maak.

Deel 49 deur 770 181, en jy kry ongeveer 6,4 per 100 000.

Dit is steeds nie 'n amptelike plaasmoordkoers nie, want dit sluit nog nie eienaars, familielede, kleinhoewebewoners of besoekers in nie. En die teller en noemer in hierdie som kom uit verskillende bronne. Wat dit wél wys, is hoe drasties die uitkoms verander na gelang van watter groep jy as noemer kies.

Bietjie perspektief

Lex Libertas se eie naamlys lys slagoffers vanaf 1990 tot 2026 (dus 'n periode van 36 jaar). Die 2 203 geverifieerde name op die lys en oor daardie tydperk kom neer op sowat 61 slagoffers per jaar, of ongeveer 0,17 per dag.

Suid-Afrika het in dieselfde tydperk een van die moordaardigste lande ter wêreld gebly. In die 2025/26 bv. het die amptelike misdaadstatistiek 23 096 moorde landwyd aangeteken (sowat 63 per dag). Dit beteken die volle 36 jaar lange plaasmoordregister met elke naam verteenwoordig minder as 'n tiende van een jaar se totale moordsyfer.

Selfs as 'n mens die polisie se onlangse jaarlikse syfer van 49 tot 54 plaasmoorde gebruik, is dit steeds skaars 'n vyfde van een dag se landwye moordsyfer, elke jaar oor en oor.

Dit beteken nie die lyding op plase en van boere is minder werklik nie. Dit beteken wel dat 'n koers van 156 per 100 000 — meer as 20 keer die nasionale gemiddeld van destyds — nie versoenbaar is met die statistiek nie. En dat in die tydperk plaasmoorde konsekwent 'n baie klein breukdeel van die land se algehele, uitsonderlik hoë geweldsvlak was nie.

Volksmoord?

Die debat oor “volksmoord” verdien op sy beurt ook versigtigheid. Dit is propagandisties wanneer kritici voorgee dat elkeen wat die erns van plaasmoorde beklemtoon, noodwendig 'n “wit genocide” beweer, en dan die hele veiligheidsprobleem verwerp deur slegs daardie uiterste etiket te weerlê. AfriForum het wel die taal van die Volksmoordkonvensie gebruik in sy kritiek op die “Kill the Boer”-slagspreuk, maar het nie plaasmoorde konsekwent as 'n bewese wit volksmoord beskryf nie. Trouens, die organisasie het formeel beswaar gemaak toe dié standpunt aan hom toegedig is en doen steeds so indien dit plaasvind.

Die Persraad se uitspraak oor dié geskil wys waarom die onderskeid belangrik is. 'n Mens kan dus tegelyk die volksmoordetiket verwerp, die oordrywing in sommige plaasmoordstatistieke kritiseer en steeds erken dat plaasaanvalle ’n ernstige veiligheidsprobleem is.

Om die hele debat tot 'n keuse tussen “volksmoord” en “geen probleem nie” te reduseer, vervang ontleding met emosie en propaganda.

Om te treur en om te reken

Iemand wat haar pa, ma en suster verloor het, het nie 'n syfer van 156 nodig om haar verlies groot te maak nie, die verlies is reeds onherstelbaar. Die kruise het werklike mense herdenk wat gewelddadig gesterf het, en dit verdien respek, ongeag watter getal langsaan geskryf staan.

Maar respek vir die dooies vra ook eerlikheid oor die syfers wat in hulle naam versprei word. Die kruise bewys nie dat 3 000 wit boere vermoor is nie, en ook nie dat wit boere 'n moordkoers van 156 per 100 000 ervaar nie. Ongelukig klop Ernst Roets se syfers nie vir my nie, as daar bv. net 3 werkers vir elke boer is, dan is die sterftekoers op plase minder as die nasionale gemiddeld.

Wie werklik omgee vir plaasslagoffers, behoort dieselfde streng standaard te eis van almal wat hulle name en getalle gebruik — ook, en juis, van die kampvegters aan hul eie kant.

• Hügo Krüger is ’n Suid-Afrikaanse siviele en strukturele ingenieur, energie-ontleder en skrywer wat in Parys, Frankryk, woon. Hy het 'n MSc in Siviele Kerningenieurswese en spesialiseer in kernkrag, infrastruktuur, klimaatsverandering en geopolitiek.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

As kind het ek 'n sagte hart vir al die afvlerkvoëltjies gehad, letterlik. As 'n voëltjie uit 'n nes geval het, sou ek dit versigtig optel en saggies in 'n skoenboks plaas. My volgende stap was dan om seker te maak dat die voëltjie aansterk deur iets voedsaams te eet. Wurms was nie 'n opsie nie, maar in ons huis was daar altyd voëltjiepap, beter bekend as ProNutro, wat ons met melk of water kon aanmaak en met 'n spuit die voëltjie probeer versorg het. Só is baie voëltjies al gered en vrygelaat.

ProNutro was vir 64 jaar lank deel van talle Suid-Afrikaners se huishoudings, daarom was die nuus, kort voor Erfenisdag, dat die produk gestaak gaan word 'n skok vir baie mense. Hoe nostalgies ons ook al hieroor kan raak, moet ek erken dat ek self nie kan onthou wanneer laas ek ProNutro-pap geëet het nie en dat ek net herinneringe daarvan het.

Die beëindiging van ProNutro se produksie het my laat dink aan die verhouding tussen produkinnovasie, vervaardigingsinfrastruktuur, verbruikersvertroue en handelsmerkidentiteit. PepsiCo, die eienaar van die Bokomo-handelsmerk, het die besluit geneem nadat hulle te veel klagtes oor die smaak en tekstuur van Bokomo se nuwe produk, New Generation ProNutro, ontvang het. Volgens die maatskappy was dit nie meer moontlik om die oorspronklike produkervaring met die nuwe produksieproses te vervaardig nie, daarom word dit gestaak.

ProNutro as oplossing vir 'n sosio-ekonomiese kwessie

In Suid-Afrika is daar produkte wat ons eenvoudig nie net as verbruikersgoedere kan sien nie. Sunlight seep, Ouma beskuit, Pepermint Crisp sjokolade, Oros koeldrank, OMO wasgoedpoeier, Ricoffee, Tastic rys en ja, ProNutro ontbytpap is bekende voorbeelde hiervan. Die herhaalde gebruik van spesifieke handelsmerkprodukte in huishoudings, gesinne en alledaagse roetines verkry 'n groter betekenis as net die funksionele waarde daarvan. Dis een van die redes waarom Suid-Afrikaners soveel aanklank by die Checkers Mini-veldtog gevind het, omdat verbruikers bewustelik of onbewustelik op 'n nostalgiese vlak met die produkte kon assosieer. 'n Ontbytproduk kan onder andere met kinderjare, gesinsrituele, skoologgende en vertroude huishoudelike gewoontes verbind word. Wanneer so 'n produk verdwyn, word die verlies nie noodwendig net in ekonomiese of logistieke terme beleef nie, maar ook op 'n emosionele wyse.

Interessant genoeg het ProNutro se geskiedenis vanuit 'n voedingskundige oorsprong gespruit. Die produk is in 1962 bekendgestel met die doel om proteïentekorte en wanvoeding aan te spreek. Die produk is later as 'n hoëproteïenontbytgraan met plantgebaseerde proteïen en versterkte voedingswaarde bemark. ProNutro was dus stapelvoedsel vir baie mense in 'n derdewêreldland.

Die aankondiging dat ProNutro ná 64 jaar in Suid-Afrika gestaak word, plaas hierdie verhouding tussen handelsmerk- en verbruikervertroue op die voorgrond.

Alhoewel verandering en innovasie 'n noodsaaklike deel van produksie, mededinging en aanpassing by veranderende markomstandighede is, is dit altyd nodig om 'n gevestigde handelsmerk se geskiedenis en verbruikersverwagtinge in die besluitnemingsproses in ag te neem.

Waarom proe dit … uhm … vreemd?

Die New Generation ProNutro produk is vroeër vanjaar in April bekendgestel. Voor die bekendstelling van die nuwe ProNutro het die maatskappy eers 'n nasionale verbruiker-smaaktoets uitgevoer. 'n Smaaktoets kan nuttige data oor produkvoorkeure lewer, maar dit weerspieël nie noodwendig die breër gebruiksgewoontes en langtermynverwagtinge van lojale verbruikers nie.

'n Produk wat ses dekades lank deel van huishoudings was, is reeds deel van 'n gevestigde verbruikerservaring en dus uiters sensitief vir groot veranderinge wat die produk se praktiese en simboliese betekenis beïnvloed, selfs wanneer die nuwe weergawe aan bepaalde voedings- of produksiedoelwitte voldoen.

PepsiCo het verduidelik dat die verandering met verouderde en onbetroubare vervaardigingstoerusting verband hou en dat die nuwe proses veronderstel was om meer omgewingsvriendelik te wees. Die voedingsamestelling en tekstuur is ook aangepas, wat tot die vermindering van die suikerinhoud van sowat 45% gelei het.

Dis natuurlik logies dat verouderde toerusting vanuit 'n vervaardigingsoogpunt 'n rol in die produksieproses speel. Wat tegniese doeltreffendheid en verbruikerservaring aanbetref is daar 'n beduidende verskil, omdat 'n produk aan nuwe produksie- of voedingsdoelwitte kan voldoen en terselfdertyd nie meer die ervaring bied wat verbruikers met die oorspronklike produk verbind het nie en dis presies wat met die nuwe ProNutro-produk gebeur het. Wat verbruikersvertroue aanbetref berus die vertroue nie net in die naam of verpakking van 'n gevestigde handelsmerk nie, maar ook op die verwagting dat die kwaliteit van die produk oor tyd behoue sal bly. Die handelsmerk se naam en verpakking verkoop die produk, die produkervaring oorreed die verbruiker om dit weer te koop.

Is nostalgie 'n geldige argument?

Nostalgie word dikwels in reaksies op die verdwyning van bekende produkte gebruik. Dit kan problematies wees om nostalgie as die enigste bewys van 'n produk se huidige waarde te bepaal, omdat verbruikers se herinneringe daarvan selektief en subjektief is, en 'n historiese produk nie noodwendig altyd dieselfde in samestelling, prys of beskikbaarheid is nie. Wat vir een verbruiker goed werk, werk dalk nie so goed vir 'n ander verbruiker nie.

In 'n multikultruele land soos Suid-Afrika gebeur veranderinge gereeld, maar niemand sal byvoorbeeld dit waag om aan die Ouma Beskuit-resep te raak of verander nie. Dis eie aan Suid-Afrika en ons Suid-Afrikaners is baie lief vir ons Ouma. Ek sou dus argumenteer dat die waarde van nostalgie op die emosionele en kulturele dimensies wat verbruikers aan 'n produk verbind, berus. Wanneer 'n handelsmerk se identiteit oor tyd met huishoudelike roetines en herinneringe verweef raak, kan die beëindiging daarvan 'n reaksie ontlok wat nie deur ekonomiese nut verklaar kan word nie. 'n Onderneming wat dus hierdie dimensie ignoreer, kan die omvang van sy handelsmerk se waarde vir verbruikers onderskat.

Plaaslike handelsmerk, globale onderneming

PepsiCo het Pioneer Foods, die moedermaatskappy van Bokomo, in 2020 oorgeneem, wat beteken dat die eienaarskapstruktuur van 'n gevestigde Suid-Afrikaanse handelsmerk binne 'n groter korporatiewe stelsel met internasionale bestuurs- en produksiedoelwitte geplaas is. Dit beteken nie noodwendig dat die staking van ProNutro op 'n gebrek aan waardering vir Suid-Afrikaanse verbruikers dui nie. Dit laat wel vrae ontstaan oor die plek van die geskiedenis, emosionele waarde en plaaslike betekenis van gevestigde handelsmerke binne groter korporatiewe besluitnemingsprosesse.

ProNutro se geskiedenis wys daarop dat 'n handelsmerk mettertyd meer as net 'n verbruikersproduk kan word. Wanneer 'n onderneming die besluit neem om 'n gevestigde produk te verander, of in hierdie geval te staak, kan dit ook 'n direkte impak op verbruikersverhoudinge hê. Vir 'n handelsmerk wat op vertroudheid en 'n lang gevestigde teenwoordigheid bou, is deursigtige kommunikasie krities wanneer dié kontinuïteit beëindig word. Die ruimte vir innovasie binne 'n gevestigde handelsmerk gaan hand aan hand met die verantwoordelikheid om verbruikers se ervaring en terugvoer ernstig op te neem. Indien dié dimensies geïgnoreer word, is die moontlikheid groot dat selfs 'n produk met 'n sterk geskiedenis en emosionele waarde uiteindelik ook net as 'n nostalgiese herinnering gesien sal word.

• Hilde Kruger is 'n skrywer, grafiese- en multimedia-ontwerper wat in strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling spesialiseer.

Nog artikels deur Hilde Kruger:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

ALANA LOURENS (“AL”): Ek is seker bietjie van 'n internet-kruiper - hopelik nie een met “vuurhoutjievingers” soos in jou gedig, “ 'n virus” nie - maar ek het jou bietjie gaan Google, want jou Instagram-profiel is privaat …

Jou LitNet-profiel beskryf jou onder meer as skrywer, dosent en vertaler wat in die Laeveld grootgeword het. En nadat ek jou bundel gelees het, blyk dit dat jou bundel jou ook só beskryf. Nie net is daar verwysings na die Laeveld in Kruiper/Crawler nie, maar het jy as digter ook elke gedig vertaal sodat dit in beide Afrikaans en Engels verskyn. Ek het toe gewonder wat jou akademiese werk oor jou sal verklap en daarom het ek na jou MA-tesis gaan kyk.

Toe ek die titel van jou tesis sien, “Translation x Poetry x Gender: A Queer-Feminist Analysis of Afrikaans Poems with English Translations” (2018), is my (knopie)spinnekop-sintuie dadelik geprikkel. So ek wil sommer begin met die volgende aanhaling wat ek in jou tesis gevind het: “Furthermore, our queerness contaminates all”.

Is ek reg wanneer ek sê dat jy queerness beskou as iets wat meer omvattend is as dit wat nie heteroseksueel en cisgender is nie? Met ander woorde: Dat dit wat queer is enigiets is wat vreemd is; wat grense oorskry en die normatiewe, wat ook al dit mag wees, uitdaag oftewel kontamineer omdat hulle “viraal” is soos in die gedig, “iemand wat op hul knieë hoort”?

SHANE: Jy is oppit. Ek verstaan en werk met kweerness innie breedste sin moontlik (dinamiese diagonale bewegings, dwarsboming van binaries, frustrasie met voorskrifte, ens.) mar ek strek my konseptualisasies vanuit kweer menslike lywe, begeertes, en gemeenskappe. Die ‘virus’ was vir my vrugbare metafoor vir kweerheid, taal, en vertaling.

AL: Dit blyk dat jy baie bewus is van die dominante, normatiewe ideologieë wat ons realiteit as Suid-Afrikaaners, maar ook skrywers, vertalers en akademici onderlê. Om dan te sê dat queerness die normatiewe “kontamineer”, is interessant en dié kontaminasie vind ek ook in jou gedigte. Ek dink byvoorbeeld nou aan van die gedigte in die eerste afdeling, soos “die rottekoning” waar skryf en die produk daarvan nie as iets mooi of grasieus beskou word nie, maar eerder as iets wat geassosieer moet word met korsige “afsettings en oorblyfsels”, en dít wat kriewel. Wou jy met Kruiper aspris die normatiewe, wat insluit taalgebruik, temas en ideologie, kontamineer oftewel uitdaag?

SHANE: Hoofsaaklik wou ek poësie skep wat ek sou geniet, speel mettie membrane tussen die spreker ennie outeur, in gesprek met verskeie digkunsgenres, gedigte, digters tree – en wys hoe ek klink. Al hierie doele vorm deel van verskeie voorafgaande tradisies – waar die teks norme uitdaag, wat van leeservaring tot leeservaring sal verskil, ontbloot dit waar daai dominante verwagtinge begin gemaklik word het.

AL: Net soos wat ons epidermis poreus is, is ons geestelike of kognitiewe grense, a.k.a. membrane, ook deurlaatbaar. So kontaminasie, of om as skrywer geïnspireer te word deur ander en die alledaagse, is seker onvermydelik. En dit bring my nou na die skrywer toe. Die spreker van “wurm” kan, volgens my, vergelyk word met 'n skrywer – maar spesifiek een wat op dooie materiaal oorleef en onverstaanbaarhede (“aaitsjooiek/tjiekierie”) produseer.

Dink jy jou uitdaging van die normatiewe, deur soos die wurm-spreker iets queer te produseer, kan mense wat (on)bewustelik inkoop in die normatiewe ongemaklik maak? En sou so 'n ongemak iets wees wat jy wil bewerkstellig?

SHANE: “Vervreemding, ongemaklikheid, en onsekerheid is normaal en belangrik vir my. Die eerie, weird, en goties is estetikas wat my fassineer en wat ek beeldskoon vind.”

AL: Rebels, vreemd en absoluut ikonies ... Ek dink jy is die Suid-Afrikaanse weergawe van Lady Gaga – en dit is 'n kompliment! Met jou skryfwerk daag jy doelbewus die dominante normatiewe figure soos die akademici en die groter kanon uit in “rot”:

liewe prof

doen 'n close reading hier

jy is 'n ikoon, kanoniek, legendaries,

spieël-brein,

as jy hunker om my weer in jou broeksak te druk

trek, hierie, kweer, rot, bloed

Wat is jou ervaring met hierdie figure? Het jy gevoel dat van die literêre hekwagters jou in hulle “broeksak” wil druk, oftewel jou wou kry om tot hulle repertoires te konformeer?

SHANE: Die skrywer en hul mentors, lektors, inspirasies, kollegas staan in professionele en literêre, mar ook sosiopsigiese verhoudings tot mekaar. Skerp hiërargieë en oneweredige wisselwerkings is vir my Oedipaal, ongesond, of ten minste un-ideal. Iets wat afgedwing word of met intimidasie oorgedra word, dra nie vars vrugte nie. Ek is dankbaarste virrie leiers en leraars wie my wêreld vergroot, my voortdryf en ons interafhanklikheid erken. Ek dink dis belangrik dat ons die kennis en uitwysings wat ons ontvang met ons eie weses en ervarings filtreer en kombineer – nuwe drywe vir 'n nuwe dag.

AL: Retweet! Jou antwoord lei my direk na my volgende vraag oor jou gedig, “welwitschia mirabilis se besies”. Ek moes eers hierdie spesie gaan Google en het agtergekom dit verwys na 'n onsterflike plant, 'n “lewende fossiel”. In jou gedig, probeer die spreker dié “kanniedood” sonder sukses verbrand. En later sê die spreker hulle “dig met blits en boer met vuur” – 'n idee wat ook in “fin-tech rotte en vlooie” voorkom met die skrywer wat sê hulle is 'n piromaan. Verwys hierdie gedigte na jou skryfproses? Of sluit dit eerder aan by die idee dat dit moeilik is om die gevestigde norme uit te daag en af te brand sodat nuwe idees (of lewe) tot stand gebring kan word?

SHANE: Ek dink daar bestaan teoretici wie sal voorstel dat elke gedig as meta-gedig gelees kan word – al hierie lesings is vir my interessant. / Sjoh – vlamme is maar magneties en sommige wortels is weerstandig. Taal, en moontlik veral Afrikaans, is vir my vlambaar: warm en voedend en aansteeklik en dodend en ruik beste innie reën.

AL: In verwysing na “mbombela gothic”: Selfs jou antwoorde is poëties en “hondmooi”! En voordat ek jou probeer oortuig om 'n parfuum te ontwikkel wat soos vlamme in die reën ruik, wil ek eers fokus op 'n ander aspek van jou bundel wat vir my interessant was.

Die persoonlike is mos polities en hierdie bundel is nie bang vir die persoonlike nie. Ek is bewus dat die spreker nie die digter is nie, maar in jou onderhoud met Dianne du Toit Albertze het julle gesels oor queer seksuele identiteite, wat jou eie insluit. Jy is nie bang om oor seks en seksualiteit te skryf nie, en jy gaan ook slim daarmee om en dink dadelik nou aan “'n kreepy krauly”. Terselfdertyd is daar gedigte (“iemand wat op hulle knieë hoort”) waar die queer spreker(s) baie bewus is dat hulle nie deur almal aanvaar word nie. Is dit 'n struikelblok wat jy self moes oorkom voordat jy meer gemaklik oor seksualiteit en seks kon skryf?

SHANE: Ons seksuele begeertes en skatologiese lewens verbind, indien nie alles met organe, meeste mense. Die grotere samelewing plaas onnodige struikelblokke aangaande natuurlike prosesse en ontwikkelings vierkantig innie pad van ons kollektiewe vryheid, plesier, en konneksies. Ek wens dat elke mens, op hul eie tempo, tussen oper koppe, hulself kan aanhou herontdek of nuwer omskep. Eers wanner mens behoorlik liefde aan jouself kan wys, kan mens voller liefde aan anner offer. Op my kaalste is ek steeds nie kaler as enige anner mens nie – as ek myne wys en jy wys joune hoef niemand meer skaam te wees nie.

AL: Hoe sê RuPaul? As jy nie jouself liefhet nie, dan hoe kan jy 'n ander liefhê?
Selfaanvaarding is wel nie maklik nie. Veral nie wanneer dit tyd is om die queer en versteekte dele van onsself te aanvaar en omarm nie. Volgens Freud word hierdie gedeeltes van onsself in die Id, die onderwêreld van ons psige, opgesluit. Nietemin raak jy in jou bundel ook aan mitologie. So ek dink ons moet saam die reis na die mitologiese onderwêreld aanpak.

Die Minotaurus word in die mite waar Theuseus hom verslaan, beskou as iets wat chaos en gevaar simboliseer – 'n man met die kop van 'n bul, 'n kruiper, wat vermy moet word. Tog het mense vandag meer empatie met dié monster omdat hy die produk van sy ouers se skandes is en dus eintlik onskuldig is. In jou bundel is die spreker per tye die brawe Theseus-figuur – die een met die mag – soos in “Theseus se Uber”. Terselfdertyd is die spreker in “Debonairs|baardskeerder” 'n “verkeerd manlike[e]” figuur met horings in hulle mond wat chaos saai en die matador verskeur.

Ek wil eintlik nou self die matador wees en daarom vra ek jou wat jy van my interpretasie dink?

Ons het reeds gesels oor jou wat met jou skrywerk die normatiewe uitdaag soos 'n minotaurus, chaos bring. Maar dink jy jy, en ander queer skrywers, tree ook op as minotaurusse in selfverdediging wanneer julle bedreig, oftewel ingeperk, voel?

SHANE: Ek love jou saamlees vannie gedigte en saamtrek vannie mitologiese verwysings en psigoanalitiese argetipes. Dis 'n groot eer om so gelees te word en te kan gesels. Partykeer raak dit uitputtend om konstant innie anti-hegemoniese posisie te wees, tog is dit moontlik 'n onontsnapbare posisie en dalk 'n etiese verantwoordelikheid vir minority gemeenskappe. Ek lief bell hooks se definisie: “‘Kweer’ nie as iets wat handel oor met wie jy seks het nie (dit kan wel 'n dimensie daarvan wees); maar ‘kweer’ as iets wat gaan oor die self wat in stryd is met alles rondom dit en wat 'n plek moet uitvind en skep en vind om te praat te floreer en te leef.”

AL: Die sprekers in baie van jou gedigte is vir my beide Theseus en die Minotaurus; dapper genoeg om hul eie queerheid te aanvaar en soos jy (en hooks) sê, bereid is om vir hulself in 'n samelewing wat hul nie altyd aanvaar nie, 'n plek te soek en te skep.

Dink jy woorde, in plaas van die swaard (die fallus en normatiewe manlikheid) is die queer-figuur as spreker maar ook kunstenaar se wapen?

SHANE: Alhoewel boeke geweld kan voorstel (en beliggaam), is daar 'n kritiese verskil tussen literêr-simboliese verteenwoordiging ennie psigies-materiële realiteite wat meeste mense aan hul lywe kan voel. Ek is baie geseën om in letterkunde en kuns te kan werk. Die Boek is medium waar onsself kan en mag uitdruk as deel van proses van verwerking. Woordelikse uitings, gesprekke, debatte ennie Biblioteek verteenwoordig vir my noodsaaklike ruimtes waar ons met mekaar kan ooreenstem en verskil en breine kan lat oopkrul en saamkoek.

AL: Ek dink jy is net soos jou sprekers – beide Minotaur en Theseus. Jy weet duidelik hoe gevaarlik en magtig woorde is en jy is dapper genoeg om die skynheiligheid van mense en hulle woorde uit te daag. Jy het jou swaard uit vir die teoretici (“wetenskaplikes”) en melodramatiese toekomstige mejuffroue Suid-Afrika (“kokkerotkommer”). Nietemin daag jy die volgende uit: Skoolliedjies soos “down by the river” wat objekte van swart vroue maak, performatiewe woke wit digters (“'n varkie”) en queer kunstenaars met universiteitsgrade wat meer blaf as byt het (“fokken faggots”). Meen jy dat skrywers en akademici maatskaplik betrokke moet wees?

SHANE: O, jy seën my met hierie beskrywing. Ek glo so ja – akademici, veral in publieke universiteite, is verskuldig ānie samelewings wat ons voed en bestudeer, en skrywers kannie sonner lesers volledig bestaan nie. Beide epistemologiese en literêre projekte dra altyd etiese verantwoordelikhede – of dit nou eksplisiet besef of verkondig word of nie.

AL: Noudat ek weet wat jou siening ten opsigte van skrywers is wat nog “kaalvoetgedigte” skryf ... Een van my gunstelinggedigte in die bundel is “Ma|knopiespinnekoppe”. Ek het hierdie gedig dadelik vir my ma aangestuur. Mag ek maar vra wat jou ma en ouma se reaksie op die gedig was? Veral omdat jy hulle ook in jou tesis bedank vir hulle “tuisgebakte feminisme”.

SHANE: My ma hou baie daarvan. Ek is nog 'n aparte gedig aan my ouma verskuldig. Dārie twee dames is elk een van my linker- en regterpote.

AL: Ek kan nie wag vir die gedig nie! Die gebruik van beide Afrikaans en Engels in die bundel maak dít queer en hibried. Jy is 'n vertaler, en duidelik 'n baie goeie een! Maar wat het jou geïnspireer om ’n tweetalige bundel te publiseer? Wou jy meer lesers só bereik binne 'n meertalige Suid-Afrika; wou jy met taal eksperimenteer en 'n queer bydrae tot beide die Afrikaanse en Engelse repertoires maak?

SHANE: Al die bogenoemde – eksperimentering, dubbele bydraes, wyer gehore. Vertaling is deel van persoonlike skryfpraktyk, akademiese belangstelling, en sommer 'n doodgewone deel van tussen tale leef.

AL: Om af te sluit: Wat is volgende vir jou as die UJ-pryswenner, PhD-student, vertaler en dosent?

SHANE: Lees en skryf en skryf en – my eie linguistiese en literêre repertoires uitbrei. Ek leef my drome uit. Dis net moontlik weens my promotors, uitgewers, families, kollegas, interaktiewe lesers (soos jy), mede-skrywers en vreemdelinge wie my vertroue bied. Oor en oor dankies.

AL: Ek en die ander vlieë wat nie skrik vir aardbewings nie (“'n wiggelaar”) sê baie dankie vir jou en jou bydra tot die Afrikaanse (en Engelse) literatuur en navorsing!

En my heel laaste vraag: Wat van 'n deel twee vir “chase net die allergex” of miskien 'n spoken word/rap-weergawe daarvan op Spotify? Want dít is net 'n oorkuiper wat wag om te gebeur ...

chase net die allergex

hy's te mean

soek 'n stache

op 'n smiley face
emoji

perske vlam

vir jou tongvleis

pound vir pound

julle's cagey

faux-fur

cover up

snit is mangy

jeuk rys

oor maag

gruis dye

spoeg’it plat

understall

fuckitup

blaf dit up fat slut

SHANE: A! Suster! Nou maak jy 'n harige jeuk wakker.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks

In 1972 het die Chinese premier Zhou Enlai 'n nou beroemde antwoord op 'n vraag oor die impak van die Franse Revolusie gegee, 'n gebeurtenis wat byna twee eeue tevore plaasgevind het, met die opmerking dat dit “te vroeg is om te sê”. Die verhaal is egter te goed om waar te wees: Zhou het gedink die vraag handel oor die studentebetogings van 1968. Nietemin het hy onbedoeld iets diepgaande oor die komplekse wyse waarop groot gebeurtenisse deur die tyd heen uitkring, verwoord.

Die aanvalle van 11 September 2001 in New York en Virginia was miskien nie so ingrypend soos die Franse Revolusie nie, maar dit het kettings en vertakkings van gevolge ontketen wat die wêreld op onberekenbare maniere verander het. Een daarvan is dat 9/11 nie die laaste terreuraanval op Westerse bodem sou wees nie. Ons kan lank en breedvoerig debatteer oor hoeveel van die skuld hiervoor aan die rampspoedige militêre veldtogte van die Verenigde State in die Midde-Ooste, wat deur die Britse regering gesteun is, toegeskryf moet word. Die feit bly egter staan dat die voortdurende bedreiging van terrorisme diepgaande implikasies vir Westerse samelewings gehad het. Vanuit 'n Britse perspektief was die opvallendste verandering, na my mening, ons verhouding met die staat, juis vanweë die uitbreiding van teenterrorismemaatreëls in ons openbare ruimtes en instellings.

Wanneer 'n mens op 'n Britse treinperron wag, hoor jy gereeld aankondigings wat reisigers aanmoedig om op die uitkyk te wees vir verdagte gedrag. Dit is in wese 'n versoek dat ons ons medeburgers moet monitor en rapporteer. Veiligheidskontroles soortgelyk aan dié by lughawens het algemeen geword by museums en ander openbare ruimtes, terwyl onooglike betonpale wat moet voorkom dat bestuurders deur skares voetgangers jaag, toenemend deel van die stedelike omgewing geword het. Afsonderlik beskou, mag hierdie dinge na geringe ongeriewe lyk, maar saam dui dit op iets belangriks. Die erns waarmee veiligheidskwessies benader word, is van so 'n aard dat ons sonder veel weerstand aanvaar het dat sekere owerhede die reg het om die openbare lewe na goeddunke te beperk, ons tasse te deursoek en bevele na ons te blaf, en sodoende die karakter van ons gemeenskaplike ruimtes te verswak. En dit is sonder om eens die toesigtegnologieë, die uitgebreide polisiebevoegdhede of die vrypostige gebruik van etikette soos “ekstremis” en “terroris” deur staatsburokrasieë te noem.

Miskien moet ons dus vra: Wat is die aard van hierdie teenterrorisme-apparaat? Watter idees en aansporings dryf dit, en hoeveel mag beskik dit werklik oor? Ek het onlangs 'n artikel in die Telegraph oor hierdie onderwerp geskryf. Dit is gebaseer op 'n gesprek wat ek met die sosioloog Pete Fussey gehad het. Fussey het saam met sy medeskrywer, Mark Maguire, jare daaraan bestee om verskeie aspekte van teenterrorisme en die veiligheidsstaat te ondersoek. Die kern van hul bevindinge word vasgevang in die titel van hul komende boek, The Empty Watchtower.

Kortom, Fussey en Maguire het besef dat die meganismes van teenterrorisme dikwels minder doeltreffend, kundig en omvattend georganiseerd is as wat ons geneig is om aan te neem. Van Europese stede tot die tegnologiebedryf en die slagvelde van Irak is hierdie struktuur in baie gevalle, hoewel beslis nie in alle gevalle nie, meer gebrekkig en ongeorden as wat die uiterlike voorkoms daarvan suggereer. Dink byvoorbeeld aan lughawensekuriteit, soos ek in die Telegraph-artikel skryf:

Hul idee van die “Leë Wagtoring” het ontstaan uit waarnemings van veiligheidspraktyke by lughawens en in verskeie Europese stede. Hoe identifiseer professionele veiligheidsbeamptes verdagte individue? Die antwoord het, soos hulle bevind het, 'n groot mate van pseudowetenskap behels, en “in baie gevalle het mense dit eenvoudig blatant uitgedink”. Een teorie was dat lugpassasiers wat angstig gelyk het, meer geneig sou wees om iets weg te steek. Die voorstanders van dié teorie het egter geen bewese metode gehad om vrees te meet nie, en het ook nie in ag geneem dat baie mense bloot bang is om te vlieg nie.

Hierdie ondersoeke het soms in die absurde ontaard. By 'n lughawe met die nuutste toesigstelsels het dit geblyk dat die rekenaars in die beheerkamer nie eers ingeprop was nie en steeds in hul stofbedekkings gestaan het. Die wagtoring was letterlik leeg.

Dit blyk dat veiligheid, ten minste in sommige van sy vorme, 'n bepaalde soort teater behels. Dit gaan nie bloot oor misleidende voorkoms nie, waar een ding as iets anders voorgehou word, soos 'n moderne huis waarvan die aantreklike houtbekleding eintlik van plastiek gemaak is, of 'n foto wat geredigeer is om die persoon daarop jonger te laat lyk nie. Dit berus eerder op ons neiging om sekere tekens te interpreteer as 'n bewys van iets wat ons in ons verbeelding aanvul. In hierdie geval is dit die voorstelling van 'n owerheid met uitgebreide vermoëns tot waarneming, opsporing en kennis.

Dit is soortgelyk aan die teater, om 'n heel ander voorbeeld te gebruik, wat Robert Venturi en Denise Scott Brown gedurende die 1970’s in die argitektuur van Las Vegas geïdentifiseer het. Hulle het geskryf oor die sogenaamde “versierde skuur” (decorated shed): 'n eenvoudige, goedkoop struktuur wat neonborde en ander suggestiewe beelde gebruik om klante wat langs die hoofstraat ry, aan te spoor om in hul verbeelding 'n belofte van weelde en hedonisme te skep. Dit is natuurlik 'n sentrale tegniek van advertensies.

Wat besonder interessant is aan die voorbeeld van teenterrorisme, is dat die beeld wat in die verbeelding opgeroep word, die “towenaar agter die gordyn”, soos Fussey dit aan my gestel het, uiteindelik die beeld van bekwame ontwerp is. Ons neem aan dat al hierdie reëls, prosedures en tegnologieë deel van 'n stelsel moet wees, en dat hierdie stelsel volgens 'n konsekwente logika beplan en gekoördineer moet wees. Ons sukkel om te begryp dat sommige daarvan in werklikheid rituele is wat ontstaan het om sowel diegene wat dit toepas as diegene op wie dit toegepas word, ’n indruk van waaksaamheid en beheer te gee.

Sielkundiges gebruik die term “hipersensitiewe agentopsporing” (hypersensitive agent detection) om die menslike neiging te beskryf om bewuste en doelgerigte rolspelers in die wêreld raak te sien, selfs wanneer daar geen sodanige rolspelers is nie. Dit is waarom ons soms 'n gesig in 'n wolk sien, maar nie 'n wolk in ’n gesig nie, en waarom ons gekraak of geritsel in die nag interpreteer as moontlike bewys van 'n wese wat ons skade kan berokken. Miskien het ons 'n ander term nodig, naamlik “hipersensitiewe ontwerpopsporing”, om die wyse te beskryf waarop mense in 'n moderne, komplekse samelewing veronderstel dat die dinge wat hulle rondom hulle sien, die produkte is van omvattend ontwerpte stelsels.

Samesweringsteoretici word bespot omdat hulle glo dat elke gebeurtenis deur een of ander meesterplan bepaal word. In 'n sekere mate berus die gesag van die staat egter op dieselfde aanname.

• Wessie du Toit is 'n Britse skrywer van Afrikaanse oorsprong wat graag skryf oor idees, kultuur en ontwerp. Hierdie meningstuk word met sy vergunning vertaal en gepubliseer. Sy Substack is The Pathos of Things.

Nog artikels op OntLaer:

Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.

INTEKEN OPSIES:

Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.

Ontvang Daagliks

Ontvang Weekliks