Iran as 'n Vierde Magsentrum
Moondheid-status is slegte nuus vir burgerlike welvaart.
In middel Junie 2026 het die Verenigde State van Amerika en die Islamitiese Republiek van Iran 'n memorandum van verstandhouding onderteken om die Amerikaans-Iraanse Oorlog te beëindig. Dit is reeds een van die mees ongewilde konflikte in die moderne Amerikaanse geskiedenis. Openbare steun het gedurende die eerste maande selde veel hoër as 20–30 persent gestyg, en die politieke koste daarvan is nou duidelik sigbaar. President Trump en Visepresident JD Vance het hul retoriek oor Iran verander, met Vance wat onlangs Israeliese beleid in buitengewoon direkte terme gekritiseer het—'n ongewone stap vir 'n Amerikaanse visepresident.
Van die begin af het verskeie Amerikaanse ontleders gewaarsku dat 'n veldtog teen Iran strategies duur sou wees. Professor Robert Pape van die Universiteit van Chicago het veral daarop gewys dat lugmag alleen nog nooit 'n regering in moderne oorlogvoering omvergewerp het nie—nie in Viëtnam, nie in die Tweede Wêreldoorlog nie, en ook nie in die meer beperkte veldtogte sedertdien nie. Wanneer infrastruktuur uit die lug vernietig word, skaar bevolkings hulle dikwels rondom hul leiers in 'n oplewing van nasionalisme eerder as om teen hulle te draai.
Dit blyk dat hierdie patroon hom weer afgespeel het. Die Iraanse regime—nou meer akkuraat beskryf as 'n geharde regering—het sy mag gekonsolideer. Ná die dood van Ajatolla Ali Khamenei het sy seun Mojtaba hom opgevolg. Die gematigdes wat voorheen oop was vir toenadering tot Amerika, is in die bombardemente dood, en die Revolusionêre Wag het sy greep op sleutelinstellings verstewig.
Donald Trump het konsekwent verkeerd verstaan hoe Iran werklik mag uitoefen. Sy konvensionele magte was nooit die deurslaggewende faktor nie. Alhoewel Amerikaanse lug- en vlootoorheersing hulle vinnig kon neutraliseer, was Iran se werklike voordeel nog altyd sy geografie en asimmetriese vermoëns. Deur die Straat van Hormuz vinnig met hommeltuie, missiele en seemyne te versper, het Teheran effektiewe beheer verkry oor die vervoer van ongeveer 20 persent van die wêreld se olie—'n hefboom groter as dié wat Rusland tans oor die wêreld se energiemarkte uitoefen.
Soos Pape aangevoer het, is Iran nou geposisioneer om daardie hefboom in blywende streeksinvloed om te skakel. Volgens sy beoordeling is die land besig om as 'n vierde sentrum van wêreldmag na vore te tree, 'n ontwikkeling wat nie gesien is sedert Otto von Bismarck Duitsland in die negentiende eeu verenig het en 'n nuwe grootmoondheid in die hart van Europa geskep het nie. Daardie verskuiwing het gelei tot Duitse oorheersing op die vasteland, wat eers beteuel is met die geallieerde oorwinning oor Nazi-Duitsland aan die einde van die Tweede Wêreldoorlog.
Wat hierdie onlangse verskuiwing uiteindelik vir die wêreldorde sal beteken, moet nog gesien word. Baie geopolitieke kommentators het in die verlede voorspellings gemaak wat later onwaar geblyk het. Wat dit egter vir gewone Iraniërs beteken, is die meer onmiddellike en belangrike vraagstuk waarmee die huidige regime sal moet worstel.
Ek het Iran by verskeie geleenthede besoek en is telkens getref deur die diepte van demokratiese instinkte onder sowel die bevolking as die diaspora. Tog het dekades van sanksies, isolasie en 'n diepgaande gevoel van nasionale vernedering die groei van die Iraanse burgerlike samelewing geknou.
Selfs onder die Iraanse diaspora, intellektueles en in hul media-uitlatings, waar eise vir politieke openheid gereeld voorkom, is daar merkwaardig min bespreking van markte of ekonomiese liberalisering. Hierdie afwesigheid is betekenisvol in 'n land wat eens in die middel van die Syroete gestaan het en waar die meerderheid mense vandag as dag-tot-dag handelaars in die basaars werk. Die Iraanse ekonomie bly sterk staatsbeplan en word oorheers deur die Revolusionêre Wag, wat groot dele van die nywerheid, konstruksie, energie, telekommunikasie en informele handel deur 'n uitgebreide netwerk van geaffilieerde maatskappye beheer. Eerder as om ware mededinging te bevorder, prioritiseer hierdie parallelle ekonomie regime-lojaliteit, inkomste-generering en strategiese beheer bo doeltreffendheid of breë welvaartskepping. Dit is een van die redes waarom Iran se diaspora onder die suksesvolstes in die buiteland is, terwyl die gemiddelde opgeleide ingenieur tuis minder as €200 verdien.
Die sentrale vraag in die nasleep van hierdie konflik bly egter of Iran se leierskap die aspirasies van sy eie mense verstaan of bereid is om dit aan te spreek. Revolusionêre regimes wat krag uit eksterne konflik put, konsolideer dikwels ideologiese beheer eerder as om hul politieke stelsels oop te stel. Viëtnam toon hierdie patroon duidelik: ná die kommunistiese oorwinning in 1975 het die land meer outoritêr geword, nie minder nie. Eers met die markgerigte Đổi Mới-hervormings wat in 1986 begin het, het Viëtnam betekenisvolle ekonomiese groei en 'n beperkte uitbreiding van ekonomiese vryhede bereik, terwyl sy eenpartypolitieke stelsel tot vandag toe streng outoritêr gebly het.
Strategiese winste en geopolitieke aansien lei nie outomaties tot voorspoed, aanspreeklikheid of politieke opening nie, veral wanneer daardie winste bereik word deur 'n revolusionêre ideologie wat die oorlewing van die regime bo alles anders plaas. Nasionale oorwinnings versterk staatsgesag gewoonlik makliker as wat hulle burgerregte uitbrei.
Eksterne sukses kan interne selfvoldaanheid kweek. Iran se waterkrisis, veroorsaak deur dekades van wanbestuur, oorontginning vir ideologies bevoordeelde landbouprojekte en die verwaarlosing van basiese infrastruktuur, staan as 'n treffende simbool van hierdie patroon.
Indien Teheran geopolitieke hefboomkrag verwar met 'n mandaat om die aspirasies van sy bevolking te ignoreer, loop dit die risiko om 'n bekende tragedie te herhaal: 'n nasie wat sterker word op die wêreldverhoog, maar versuim om ekonomiese voorspoed aan sy eie burgers te lewer.
Nog artikels op OntLaer:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.
 | A guest post by
|
Baie dankie, Hügo. Ek verstaan nou vir die eerste keer regtig waarom die ANC so gek is oor Iran. Klink of Iran se ekonomiese model een van die dinge is waaroor die ANC sal droom! Ook natuurlik Iran se totale houvas op die burgerlike bevolking.
Wat niemand egter tot dusver vir my kon antwoord nie, is of die Iranese burgerlikes nou slegter of beter daaraan toe is as voor die oorlog; of is hulle maar bloot net weer waar hulle was? In my onkunde dink ek hulle sal dalk slegter af wees, want die rebelle onder hulle moes hulself nou bekend gemaak het aan die Revolusionêre Wag? Sal daar vergelding wees?
Hügo, jy sal my asb. meer moet veduidelik hoe wat jy in die volgende aanhaling sê, vir 47 jaar nie 'n teenrewolusie kon laat slaag nie? Of is dit soos die Afrikaner-minderheid dit reggekry het om ten minste vanaf 1948 vir omtrent dieselfde tydperk die meerderheid onderdanig te gehou het in Suid-Afrika, nl. met geweld? Wat is die kanse in jou opinie dat Iran ook 'n 1994 kan beleef soos in Suid-Afrika? Moet die burgerlikes daar maar net aan hul lot oorgelaat word, of is hulle ook geregtig op internasionale steun soos wat die ANC geniet het en wat 1994 help fasiliteer het? Wat kan sodanige effektiewe steun behels as oorlog nie die antwoord is nie?
"Ek het Iran by verskeie geleenthede besoek en is telkens getref deur die diepte van demokratiese instinkte onder sowel die bevolking as die diaspora. Tog het dekades van sanksies, isolasie en 'n diepgaande gevoel van nasionale vernedering die groei van die Iraanse burgerlike samelewing geknou.
Selfs onder die Iraanse diaspora, intellektueles en in hul media-uitlatings, waar eise vir politieke openheid gereeld voorkom, is daar merkwaardig min bespreking van markte of ekonomiese liberalisering. Hierdie afwesigheid is betekenisvol in 'n land wat eens in die middel van die Syroete gestaan het en waar die meerderheid mense vandag as dag-tot-dag handelaars in die basaars werk."