'n Geredigeerde en gekorrigeerde transkripsie van die toespraak deur dr. James Myburgh, Direkteur van die Bremen Centre for Democratic Research, by die White Cross Project-konferensie, National Press Club, Washington D.C., Vrydag 25 September 2026. Met toestemming vertaal en geplaas.
Ek is genooi om te praat oor die oorsprong, geskiedenis en aard van plaasaanvalle in Suid-Afrika, gegrond op die beste kennis en begrip waaroor ons tans beskik. Dit is teen 'n agtergrond waar talle progressiewe intellektuele en Westerse joernaliste selfs die bestaan van hierdie verskriklike verskynsel ontken — sommige gaan so ver as om te beweer dat daar geen bewyse is dat boere ooit geteiken is nie, of dat die “Kill the Boer”-dreunsang ooit enige kwaadwillige bedoeling of uitwerking gehad het nie.
Die onderliggende syfers is gelukkig nie in geskil nie.
Data word sedert 1991 deur die polisie — met enkele leemtes oor die jare — sowel as deur boere-organisasies ingesamel. Dit word verder gestaaf deur die name van die byna 3 000 gedokumenteerde slagoffers van plaasmoorde wat môre herdenk sal word.
Wanneer ons hierdie verskillende bronne saamvoeg, kan ons die verloop van die plaasmoordepidemie volg vanaf wat ek die indeksgeval sou noem, tot vandag.
Wanneer 'n mens na die middel-1980’s kyk, sien jy 'n skielike oplewing in geweld teen mense wat afgesonder op plase gewoon het. Dit is destyds ook in die media berig. Die verskynsel het skynbaar vir 'n tyd verdwyn, maar het in 1990 dramaties teruggekeer.
In 1991 het die Suid-Afrikaanse Landbou-unie begin om data oor plaasaanvalle en -moorde in te samel en saam te stel, met die samewerking van die polisie. Hulle het daardie jaar 66 moorde uit 327 aanvalle aangeteken.
Die syfers het deur die 1990’s meedoënloos gestyg en in 1997 'n vlak van 150 moorde per jaar bereik — 'n vlak wat daarna vir etlike jare volgehou is. Teen 2003 het die getal tot net onder 90 moorde per jaar gedaal, waar dit tot 2010 op hierdie steeds buitengewoon hoë vlak gebly het.
Daarna was daar 'n verdere afname, hoewel dit plaasgevind het teen die agtergrond van 'n drasties kleiner bevolking wat op plase en kleinhoewes gewoon het.
Sedert 2020 het hoogs gesofistikeerde private veiligheidsmaatreëls die aantal plaasaanvalle en -moorde meetbaar verminder. Nietemin bly boere en kleinhoewebewoners, volgens onlangse ramings deur sommige van my kollegas, veel meer geneig as ander Suid-Afrikaners om in of naby hul wonings aangeval te word — en ook veel meer geneig om tydens sulke aanvalle vermoor te word.
Verlede jaar, onder die intense internasionale kollig wat die Trump-administrasie op die kwessie geplaas het, is 30 plaasmoorde aangeteken — die laagste getal in 26 jaar. Om dit in perspektief te plaas: dit is steeds tien keer meer as die aantal mense wat in 2024 tydens residensiële rooftogte in Engeland en Wallis dood is. Dit is drie keer die totale aantal mense wat in dieselfde jaar in Duitsland tydens alle rooftogmoorde saam dood is.
Om te verstaan hoe hierdie verskynsel ontstaan het, moet ons teruggaan na die indeksgeval van plaasmoorde. Te midde van die revolusionêre onstuimigheid van die middel-1980’s in Suid-Afrika was daar inderdaad 'n groot ANC-veldtog — vanuit ballingskap bestuur — om wit boere van die grond af te verdryf.
Dit het in wese drie vorme aangeneem.
Die eerste was algemene opruiing: oproepe aan die bevolking om “op te staan en die grond te gryp!”, en soortgelyke slagspreuke.
Die tweede was 'n landmynveldtog wat ook veronderstel was om 'n sluipmoordkomponent te bevat.
Die derde was om guerrillas vanuit hul kampe in Angola na Suid-Afrika te infiltreer, waar hulle moes aansluit by die paramilitêre jeugbendes wat die townships onregeerbaar gemaak het, en opleiding en leiding aan hulle moes gee vir aanvalle op teikens in wit gebiede.
Guerrillas is inderdaad voor hul ontplooiing op spesiale kort kursusse opgelei om sulke opleiding ter plaatse te verskaf wanneer hulle terug in Suid-Afrika was. Dit is hoe die eerste plaasmoorde van hierdie spesifieke aard in die middel van 1985 aangehits is. Dit is ook hoe die “Kill the Boer”-dreunsang — wat eintlik sy oorsprong in die Rhodesiese Bosoorlog van die 1970’s het — tydens daardie onstuimige tydperk in Suid-Afrika ingebring is.
Dit is ook belangrik om daarop te let dat dit destyds deel van MK se leerstelling was dat guerrillas, eenmaal binne Suid-Afrika, deur middel van rooftogte wapens en geld vir operasies kon bekom in sogenaamde “repossession operations”.
Verder was 'n algemene ANC/MK-oproep destyds dat die jeug die huise, besighede en plaashuise van die vyand moes binnegaan en beslag lê op die wapens wat na bewering daar gehou is. Hierdie poging om die oorlog na wit landelike — en ander — gebiede uit te brei, het misluk. Dit het beteken dat die slagoffers van die ANC se revolusionêre geweld gedurende daardie tydperk oorweldigend swart Suid-Afrikaners was.
Wat het dan in 1990 gebeur om die heroplewing van plaasaanvalle te verklaar?
In Februarie daardie jaar het president F.W. de Klerk die bevrydingsbewegings ontban en alle beperkings op hul wettige politieke bedrywighede opgehef. Die ANC se ondergrondse strukture het egter voortgegaan met onwettige bedrywighede en begin om die paramilitêre eenhede wat deur staatsoptrede verpletter is, weer op te bou.
Die opleiding van hierdie eenhede in die middel van 1990 het vuurwapenopleiding en ideologiese indoktrinasie ingesluit. Hulle is ook geleer hoe om wapens deur verkenning, hinderlae en strooptogte in die hande te kry.
As 'n mens na die volgende grafika kyk, afkomstig uit die Suid-Afrikaanse pers van middel-1990, sien jy 'n vlaag plaasaanvalle. Hierdie aanvalle het plaasgevind in gebiede rondom die plekke waar sulke paramilitêre eenhede geaktiveer en opgelei is.
Om te verstaan wat die indoktrinasie van hierdie paramilitêre eenhede behels het, hoef 'n mens bloot na Julius Malema te kyk. Hy is op negejarige ouderdom as 'n kinderhulpkrag by een van hulle gewerf en het in daardie milieu grootgeword.
Om 'n ingewikkelde verhaal kort te maak: deur die hele onderhandelingstydperk het die ANC in die geheim voortgegaan om sy paramilitêre eenhede te bewapen en op te lei. Dit is in die tydperk van 1993 tot 1994 dramaties verskerp. Hierdie eenhede is ook aangemoedig om, soos die uitdrukking destyds gelui het, “jou eie inisiatief te gebruik” om wapens én geld vir operasies te bekom.
Baie van hulle het in dié tyd — en dit was algemeen bekend — berug geraak vir hul misdadige gedrag. Plaasaanvalle was natuurlik maar een van talle vorme van politieke geweld gedurende hierdie tydperk.
Boere is indirek deur paramilitêre eenhede van die ANC geteiken, en direk deur paramilitêre eenhede van 'n ander faksie van die bevrydingsbeweging, die Pan Africanist Congress. Die PAC se paramilitêre magte het 'n uitdruklike beleid gehad om wit boere te teiken.
In April 1994 het die politieke wonderwerk plaasgevind nadat al die politieke groeperinge op die laaste oomblik by die verkiesingsproses betrek is, met die ANC wat as oorwinnaar uit die stryd getree het.
Die hoop was destyds dat die land politieke geweld uiteindelik agter hom sou laat — of dit nou revolusionêre geweld, staatsgeweld of teenrevolusionêre geweld was. En daar was inderdaad 'n merkwaardige afname in die meeste vorme van polities gelaaide geweld. Aanvalle op boere was 'n belangrike uitsondering.
Plaasmoorde het aanhou styg: van 84 in 1993, toe hierdie paramilitêre eenhede openlik bedrywig was, tot 92 in 1994 en 121 in 1995.
Diegene wat die beste geplaas was om dit te beoordeel, het dit beskou as die oorvloei na die nuwe Suid-Afrika van revolusionêre strategieë en operasies wat gedurende die laaste jare van die ou Suid-Afrika reeds geweldige momentum opgebou het.
Teen 1996 was mense wat op plase en kleinhoewes gewoon het meer as twintig keer meer geneig as ander Suid-Afrikaners om tydens aanvalle by hul wonings vermoor te word. En in plaas daarvan dat hierdie geweld die volgende jaar begin afneem het, het dit vererger. In 1997 was daar nóg 'n skerp oplewing in dodelike geweld.
Teen ongeveer middel-1998 is 'n grimmige mylpaal bereik: 500 mense is reeds sedert die ANC se bewindsoorname in plaasaanvalle vermoor. Hierdie verhaal is wyd in die internasionale pers berig, onder opskrifte soos “White Farmers in Fear of the Killers”, “South African Farmers Live in the Shadow of Death”, “Killings Spread Fear on South Africa’s Farms” — dié een in die Washington Post — en “Frightened White Farmers Demand Action to Stop Rash of Killings in South Africa”, in The Guardian.
Dit was 'n vlak van dodelike geweld wat aan 'n opstandsituasie herinner het.
Trouens, die dodetal was teen daardie stadium reeds hoër as die totale aantal wit burgerlikes wat gedurende die hele Rhodesiese Bosoorlog dood is.
In hierdie gevalle was daar dikwels bewyse dat verkenningswerk vooraf gedoen is — soms oor verskeie dae — of dat inligting oor die teikens vooraf ingesamel is.
Volgens 'n gedetailleerde polisie-ontleding van 443 voorvalle in 1997 — nie ál die aanvalle daardie jaar nie, maar die meeste daarvan — is die aanvalle hoofsaaklik deur gewapende groepe jongmense teen meestal bejaarde slagoffers uitgevoer. In 'n derde van die ontlede gevalle is slagoffers deur aanvallers oorval wat vooraf vir hulle lê en wag het.
Die brutaliteit van hierdie geweld blyk uit die feit dat 84 mense in die ontlede aanvalle dood is, nog 93 mense aan poging tot moord blootgestel is en 135 mense ernstig beseer is. Dit beteken 'n sterftesyfer van 20% en 'n totale ongevallekoers van 50% per aanval. Van die moordslagoffers in hierdie voorvalle was 82% wit en 18% swart. Werknemers wat hul werkgewers te hulp gesnel het, is dikwels deur die aanvallers tereggestel.
Soos met die talle plaasaanvalle van voor 1994 wat later voor die WVK se amnestiekomitees gedien het — en dit is waarom ons weet dat plaasaanvalle in die vroeë 1990’s sterk polities gedrewe was — het byna elke aanval 'n element van roof of plundering bevat, veral die buitmaak van enige wapens wat op die plaaswerf of in die plaashuis gehou is.
Om die voor die hand liggende te stel: hierdie geweld het duidelik, op die een of ander manier, stroomaf gelê van die ideologiese indoktrinasie en taktiese en wapenopleiding wat die bevrydingsbeweging vroeër in die 1990’s aan radikale jongmense gegee het.
Teen die einde van 1998 het die ANC-regering egter openlik enige suggestie verwerp dat plaasaanvalle as enigiets anders as gewone misdaad beskou kon word. Dit was 'n standpunt wat spoedig oorgeneem is deur die ANC se Pretorianse wag van intellektuele, wat hul sentrale taak daarin gesien het om die morele reputasie van Suid-Afrika se gevierde bevrydingsbeweging te beskerm.
Wat was die belangrikste bewys vir die stelling dat hierdie aanvalle nié polities gemotiveerd was nie? Wel, die argument was dat roof by feitlik alle aanvalle teenwoordig was — en dat dit op sigself 'n politieke motief uitgesluit het. Dit was natuurlik 'n bewering wat die ANC se eie leerstellings uit die gewapende stryd heeltemal geïgnoreer het. Wat destyds moes gebeur het, is dat teenwigdruk op die ANC-regering geplaas moes word om hierdie geweld aan bande te lê — veral deur die Westerse state wat Suid-Afrika se demokratiese oorgang help begelei het.
Dit het nooit gebeur nie. Die morele kavallerie het nooit opgedaag nie. Geen Westerse leier het destyds 'n enkele woord van veroordeling uitgespreek oor wat besig was om te gebeur nie. Die geweld is gevolglik toegelaat om feitlik ongehinderd voort te woed. Die dodetal gedurende die tweede vyf jaar van ANC-bewind was dieselfde as gedurende die eerste vyf: 600 mense is in 4 000 aanvalle dood.
En in plaas daarvan dat die staat hierdie soort roofsugtige misdaad probeer onderdruk het deur die instellings op te bou wat nodig was om dit te bestry, het die regering stelselmatig begin om die kapasiteit wat die veiligheidsdienste wél gehad het, af te takel.
Gespesialiseerde polisie-eenhede, soos die moord-en-roofeenhede, is ontbind. En kort daarna is die kommandostelsel, berug genoeg, ook afgeskaf.
Met verloop van tyd het gewapende aanvalle op mense in of naby hul eie huise — iets wat mense aanvanklik diep geskok het, hetsy op plase of elders — in Suid-Afrika begin aanvoel soos selfmoorde of motorongelukke dikwels in Westerse lande beskou word: 'n onaangename werklikheid van die lewe, maar skynbaar nie iets waaraan enige regering werklik iets kan doen nie.
Hierdie normalisering van plaas- en huisaanvalle deur ons intelligentsia, tesame met die regering se aftakeling van die staat se vermoë om hierdie soort misdaad te bekamp, het verskriklike gevolge gehad — nie net vir die slagoffers van plaasaanvalle nie, maar vir alle Suid-Afrikaners.
In 1991 het plaasaanvalle ongeveer 'n derde uitgemaak van die sowat 1 100 aanvalle wat die polisie daardie jaar op mense in of naby hul wonings aangeteken het. In 2021, drie dekades later, is ongeveer dieselfde aantal plaasaanvalle aangeteken. Maar oor dieselfde tydperk het die aantal gewapende rooftogte teen mense in hul eie huise tot 22 000 gestyg.
Om die demoralisering van die Suid-Afrikaanse samelewing om te keer, moet ons die plaasmoordverskynsel erken vir die gruwel wat dit is — en was. Maar die doel moet sekerlik wees om dít wat in ander samelewings as vanselfsprekend aanvaar word, weer die norm in Suid-Afrika te maak:
Dat geen Suid-Afrikaner, waar hy of sy ook al woon, ooit bang hoef te wees vir hul eie huis nie.
Dat niemand dag én nag in vrees hoef te leef nie.
LEES GERUS JAMES SE SUBSTACK HIER:
Nog artikels op OntLaer:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.
Sou graag hierdie syfers in die konteks van 'n DAAGLIKSE moordsyfer in SA van 50-70 wou gesien het.