Gedurende my tienerjare en tot diep in my twintigerjare was musiek 'n konstante teenwoordigheid in my lewe. Wanneer ek na musiek geluister het, het ek 'n volheidservaring beleef wat deur niks anders geëwenaar is nie. Ek het my gunstelingalbums elke week tientalle kere geluister. Vir ongeveer 'n dekade het ek byna daagliks kitaar gespeel, dikwels vir ure aaneen. Ek besef dat niks hiervan besonder buitengewoon is nie. Maar daar is iets diepgeworteld in die aard van adolessensie wat mense gedurende hierdie lewensfase besonder ontvanklik maak vir musiek. Jeugdige emosies smag daarna om in resonansie te tree met die misterieuse krag van musikale uitdrukking, wat 'n waarlik ekstatiese ervaring kan wees.
Sedert die 1950’s en 1960’s, toe plateverkope te midde van die opkoms van popkultuur en die eienaardige verskynsel van die sogenaamde tiener gefloreer het, het musiek 'n belangrike rol in identiteitsvorming begin speel. Dit het 'n toegangspoort tot subkulture, rolmodelle en bepaalde lewensingesteldhede geword.
Tog vind ek dit ontstellend dat iets so integraal tot 'n mens se lewe kan wees en later geleidelik na die agtergrond kan verskuif. Musiek het nie sy houvas op my verloor nie; inteendeel, daar het 'n tyd aangebreek toe ek dit nie meer kon hanteer nie. In my geval het grootword deels beteken dat ek myself meer bestand moes maak teen die beproewinge van die lewe deur 'n mate van beheer oor my emosies te verkry en sodoende die hoogtepunte en laagtepunte van my innerlike belewenis te temper. Dit is dalk hartseer, maar ongelukkig noodsaaklik. Een van die gevolge hiervan was dat ek bang geword het vir musiek se vermoë om regstreeks tot die siel deur te dring en soos 'n stormwind deur my verdedigingsmeganismes te breek, asof dit strooi was. Dit het begin voel soos 'n ontstellende verlies aan persoonlike outonomie.
Of ten minste het dit soms so gevoel. Dit is egter slegs een deel van die verhaal. Ek het nooit opgehou luister nie en het genoeg geluister om te besef hoe musikale smaak met volwassenheid ontwikkel. Musiek verryk die verloop van die lewe op soortgelyke wyse as waarop die seisoene die jaar verryk. Ek het die afgelope naweek hieroor nagedink terwyl ek op BBC Radio 3 na 'n uitgebreide huldeblyk aan die Amerikaanse komponis Steve Reich geluister het, ter viering van sy negentigste verjaardag. Reich, wat in New York gebore is, was gedurende die 1960’s en 1970’s 'n baanbreker van minimalisme en het sedertdien 'n prominente figuur binne dié musikale genre gebly. Ek het iewers in my middel-twintigerjare met sy werk kennis gemaak, saam met dié van ander minimalistiese komponiste soos Terry Riley en Philip Glass. Aanvanklik het ek nie veel daarvan gehou nie, maar iets het my laat vermoed dat hierdie reaksie ontoereikend was. Daarom het ek aangehou luister. Toe, heel skielik, het dit gebeur: 'n duidelike gewaarwording van groei, asof my horisonne verruim het om 'n nuwe estetiese dimensie te omvat.
Miskien was dit deel van 'n ontwikkeling na 'n meer flegmatiese ingesteldheid. Minimalistiese musiek beskik dikwels oor 'n gespanne, dog ingehoue karakter, selfs wanneer dit sy mees numineuse gestalte aanneem. Ek dink byvoorbeeld aan 'n werk soos Riley se anderwêreldse Chanting the Light of Foresight. Die ontdekking daarvan blyk egter nou besonder betekenisvol te wees, aangesien ek mettertyd besef het dat hierdie musiek my gehelp het om oor ontwerp na te dink. My benadering tot ontwerp, en die rede waarom ek dit die moeite werd ag om daaroor te skryf, het nog altyd eerder op die groter geheel as op die vindingrykheid van individuele ontwerpers gefokus.
Ons leef in 'n wêreld wat, meer as ooit tevore, nie deur eerbied vir tradisie of deur opvattings oor 'n goddelike of natuurlike orde beheer word nie, maar deur mense se pogings om dinge volgens hul doelstellings en ideale te vorm. Ontwerp staan sentraal tot die moderne lewe omdat ons gesamentlik glo dat byna alles ontwerp kan én behoort te word. Ontwerp is dus veel meer as bloot 'n aktiwiteit; dit verteenwoordig 'n veronderstelling oor die omvang van menslike handelingsvermoë en 'n bepaalde manier om die wêreld te beskou. Dit is terselfdertyd 'n vorm van bemagtiging en vervreemding. Ons kan hierna verwys as die gees van ontwerp, en om die een of ander rede voel ek dat minimalistiese musiek hierdie gees vasvang.
Luister na Music for 18 Musicians, waarskynlik Reich se bekendste komposisie, of na enige aantal komposisies van Philip Glass. Die musiek is herhalend, dig gepatroneer en op 'n eienaardige wyse gesinkopeer. Die klankoppervlaktes is glad en weerkaatsend. Selfs wanneer die musiek emosioneel aan intensiteit toeneem, behou dit 'n sekere afstandelike en kliniese karakter. Met ander woorde, die kunsmatige aard daarvan is opvallend; dit wil voorkom asof dit nie die natuur of menslike opvattings oor skoonheid as model gebruik nie.
Waar klassieke musiek my aan 'n Franse tuin laat dink, groots en ordelik, met harmonieuse proporsies, en Romantiese musiek weer herinner aan 'n storm wat oor die berge opbou, roep minimalisme 'n heel ander soort beelde op. Ek verbeel my die gesuis van elektriese stroombane, stadslandskappe met toringhoë glasgeboue, strome hoofligte wat oor snelweë beweeg en die ingewikkelde dans van 'n fabrieksproduksielyn. Trouens, toe ek Steve Reich se musiek op die verhoog sien uitvoer, was daar iets onheilspellend masjienagtigs aan die bewegings van die musikante.
Dit is dieselfde verbeeldingsruimte waarin ek die gees van ontwerp situeer. Ontwerp kan opwindend en ontsagwekkend wees en is intiem verweef met ons alledaagse bestaan, maar bly uiteindelik onpersoonlik. Selfs die speelsste ontwerpskeppings ontstaan binne 'n wêreld van berekeninge, afmetings, kostebepalings en prototipes. Ontwerp spruit nie primêr voort uit die afgesonderde ateljee van die individuele kunstenaar of die ambagsman se werkswinkel nie, maar uit die tekenbord in 'n kantoor. Dit is nie 'n enkele daad van uitdrukking nie, maar ’n proses.
En tog moet ons, wanneer ons 'n tree terugstaan en die wêreld aanskou wat deur hierdie proses tot stand gebring is, erken dat dit 'n eie poësie en misterie besit. Dit is juis wat ek ervaar wanneer ek na minimalistiese musiek luister: die vermoë om afstand te neem en die wêreld as 'n geheel te beskou, en daarin iets te ontdek wat tegelyk mensgemaak, betekenisvol en onverklaarbaar mooi is.
Wessie du Toit is 'n Britse skrywer van Afrikaanse oorsprong wat graag skryf oor idees, kultuur en ontwerp. Hierdie meningstuk word met sy vergunning vertaal en gepubliseer. Sy Substack is The Pathos of Things.
Nog artikels deur Wessie du Toit:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.
