In 1972 het die Chinese premier Zhou Enlai 'n nou beroemde antwoord op 'n vraag oor die impak van die Franse Revolusie gegee, 'n gebeurtenis wat byna twee eeue tevore plaasgevind het, met die opmerking dat dit “te vroeg is om te sê”. Die verhaal is egter te goed om waar te wees: Zhou het gedink die vraag handel oor die studentebetogings van 1968. Nietemin het hy onbedoeld iets diepgaande oor die komplekse wyse waarop groot gebeurtenisse deur die tyd heen uitkring, verwoord.
Die aanvalle van 11 September 2001 in New York en Virginia was miskien nie so ingrypend soos die Franse Revolusie nie, maar dit het kettings en vertakkings van gevolge ontketen wat die wêreld op onberekenbare maniere verander het. Een daarvan is dat 9/11 nie die laaste terreuraanval op Westerse bodem sou wees nie. Ons kan lank en breedvoerig debatteer oor hoeveel van die skuld hiervoor aan die rampspoedige militêre veldtogte van die Verenigde State in die Midde-Ooste, wat deur die Britse regering gesteun is, toegeskryf moet word. Die feit bly egter staan dat die voortdurende bedreiging van terrorisme diepgaande implikasies vir Westerse samelewings gehad het. Vanuit 'n Britse perspektief was die opvallendste verandering, na my mening, ons verhouding met die staat, juis vanweë die uitbreiding van teenterrorismemaatreëls in ons openbare ruimtes en instellings.
Wanneer 'n mens op 'n Britse treinperron wag, hoor jy gereeld aankondigings wat reisigers aanmoedig om op die uitkyk te wees vir verdagte gedrag. Dit is in wese 'n versoek dat ons ons medeburgers moet monitor en rapporteer. Veiligheidskontroles soortgelyk aan dié by lughawens het algemeen geword by museums en ander openbare ruimtes, terwyl onooglike betonpale wat moet voorkom dat bestuurders deur skares voetgangers jaag, toenemend deel van die stedelike omgewing geword het. Afsonderlik beskou, mag hierdie dinge na geringe ongeriewe lyk, maar saam dui dit op iets belangriks. Die erns waarmee veiligheidskwessies benader word, is van so 'n aard dat ons sonder veel weerstand aanvaar het dat sekere owerhede die reg het om die openbare lewe na goeddunke te beperk, ons tasse te deursoek en bevele na ons te blaf, en sodoende die karakter van ons gemeenskaplike ruimtes te verswak. En dit is sonder om eens die toesigtegnologieë, die uitgebreide polisiebevoegdhede of die vrypostige gebruik van etikette soos “ekstremis” en “terroris” deur staatsburokrasieë te noem.
Miskien moet ons dus vra: Wat is die aard van hierdie teenterrorisme-apparaat? Watter idees en aansporings dryf dit, en hoeveel mag beskik dit werklik oor? Ek het onlangs 'n artikel in die Telegraph oor hierdie onderwerp geskryf. Dit is gebaseer op 'n gesprek wat ek met die sosioloog Pete Fussey gehad het. Fussey het saam met sy medeskrywer, Mark Maguire, jare daaraan bestee om verskeie aspekte van teenterrorisme en die veiligheidsstaat te ondersoek. Die kern van hul bevindinge word vasgevang in die titel van hul komende boek, The Empty Watchtower.
Kortom, Fussey en Maguire het besef dat die meganismes van teenterrorisme dikwels minder doeltreffend, kundig en omvattend georganiseerd is as wat ons geneig is om aan te neem. Van Europese stede tot die tegnologiebedryf en die slagvelde van Irak is hierdie struktuur in baie gevalle, hoewel beslis nie in alle gevalle nie, meer gebrekkig en ongeorden as wat die uiterlike voorkoms daarvan suggereer. Dink byvoorbeeld aan lughawensekuriteit, soos ek in die Telegraph-artikel skryf:
Hul idee van die “Leë Wagtoring” het ontstaan uit waarnemings van veiligheidspraktyke by lughawens en in verskeie Europese stede. Hoe identifiseer professionele veiligheidsbeamptes verdagte individue? Die antwoord het, soos hulle bevind het, 'n groot mate van pseudowetenskap behels, en “in baie gevalle het mense dit eenvoudig blatant uitgedink”. Een teorie was dat lugpassasiers wat angstig gelyk het, meer geneig sou wees om iets weg te steek. Die voorstanders van dié teorie het egter geen bewese metode gehad om vrees te meet nie, en het ook nie in ag geneem dat baie mense bloot bang is om te vlieg nie.
Hierdie ondersoeke het soms in die absurde ontaard. By 'n lughawe met die nuutste toesigstelsels het dit geblyk dat die rekenaars in die beheerkamer nie eers ingeprop was nie en steeds in hul stofbedekkings gestaan het. Die wagtoring was letterlik leeg.
Dit blyk dat veiligheid, ten minste in sommige van sy vorme, 'n bepaalde soort teater behels. Dit gaan nie bloot oor misleidende voorkoms nie, waar een ding as iets anders voorgehou word, soos 'n moderne huis waarvan die aantreklike houtbekleding eintlik van plastiek gemaak is, of 'n foto wat geredigeer is om die persoon daarop jonger te laat lyk nie. Dit berus eerder op ons neiging om sekere tekens te interpreteer as 'n bewys van iets wat ons in ons verbeelding aanvul. In hierdie geval is dit die voorstelling van 'n owerheid met uitgebreide vermoëns tot waarneming, opsporing en kennis.
Dit is soortgelyk aan die teater, om 'n heel ander voorbeeld te gebruik, wat Robert Venturi en Denise Scott Brown gedurende die 1970’s in die argitektuur van Las Vegas geïdentifiseer het. Hulle het geskryf oor die sogenaamde “versierde skuur” (decorated shed): 'n eenvoudige, goedkoop struktuur wat neonborde en ander suggestiewe beelde gebruik om klante wat langs die hoofstraat ry, aan te spoor om in hul verbeelding 'n belofte van weelde en hedonisme te skep. Dit is natuurlik 'n sentrale tegniek van advertensies.
Wat besonder interessant is aan die voorbeeld van teenterrorisme, is dat die beeld wat in die verbeelding opgeroep word, die “towenaar agter die gordyn”, soos Fussey dit aan my gestel het, uiteindelik die beeld van bekwame ontwerp is. Ons neem aan dat al hierdie reëls, prosedures en tegnologieë deel van 'n stelsel moet wees, en dat hierdie stelsel volgens 'n konsekwente logika beplan en gekoördineer moet wees. Ons sukkel om te begryp dat sommige daarvan in werklikheid rituele is wat ontstaan het om sowel diegene wat dit toepas as diegene op wie dit toegepas word, ’n indruk van waaksaamheid en beheer te gee.
Sielkundiges gebruik die term “hipersensitiewe agentopsporing” (hypersensitive agent detection) om die menslike neiging te beskryf om bewuste en doelgerigte rolspelers in die wêreld raak te sien, selfs wanneer daar geen sodanige rolspelers is nie. Dit is waarom ons soms 'n gesig in 'n wolk sien, maar nie 'n wolk in ’n gesig nie, en waarom ons gekraak of geritsel in die nag interpreteer as moontlike bewys van 'n wese wat ons skade kan berokken. Miskien het ons 'n ander term nodig, naamlik “hipersensitiewe ontwerpopsporing”, om die wyse te beskryf waarop mense in 'n moderne, komplekse samelewing veronderstel dat die dinge wat hulle rondom hulle sien, die produkte is van omvattend ontwerpte stelsels.
Samesweringsteoretici word bespot omdat hulle glo dat elke gebeurtenis deur een of ander meesterplan bepaal word. In 'n sekere mate berus die gesag van die staat egter op dieselfde aanname.
Wessie du Toit is 'n Britse skrywer van Afrikaanse oorsprong wat graag skryf oor idees, kultuur en ontwerp. Hierdie meningstuk word met sy vergunning vertaal en gepubliseer. Sy Substack is The Pathos of Things.
Nog artikels op OntLaer:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.
