“Groei in elke uithoek van die land”, “meer geld in mense se sakke” en “mense wat weer beheer neem oor dit wat vir hulle belangrik is”: hierdie drie frases kan Andy Burnham se groot idee van die devolusie van mag weg van Westminster opsom, maar hulle kom eintlik uit Labour se 2024-plaaslike verkiesingsveldtog. Dit was toe 'n ander toekomstige eerste minister, Keir Starmer, “volroom-devolusie” belowe het om “streeksongelykheid aan te pak” en “die trots wat mense op hul gemeenskappe het” te ontsluit.
In werklikheid kon al drie hierdie doelwitte egter uit enige aantal veldtogte sedert die Brexit-referendum 'n dekade gelede kom. Die taak om mag en welvaart na plekke buite Londen se invloedssfeer te bring, het die Britse politiek se swaard in die klip geword. Burnham is nie die eerste een wat die hef probeer beetkry en sy spiere span nie, en die kans is goed dat hy ook nie die laaste sal wees nie.
Ons leef steeds in die era van “Neem beheer terug”, om Dominic Cummings se wen-slagspreuk vir die Vote Leave-veldtog aan te haal. Die verskillende weergawes van hierdie boodskap deel 'n basiese onderliggende narratief: mense voel arm, onseker en ontmagtig omdat mag wat eens aanspreeklik was en op hul behoeftes gereageer het, op 'n stadium in die verlede opgepak en elders heen verskuif is — hetsy na Brussel, die kwango-krasie of Westminster. Die implikasie is dat welvaart en 'n gevoel van agentskap meganies aan die mense “teruggegee” kan word deur die staat te hervorm.
Hierdie narratief is nie juis verkeerd nie — met verloop van tyd het veels te veel verantwoordelikheid op die verkeerde plekke gekonsentreer geraak — maar dit is onvolledig op maniere wat die beloftes van vernuwing uiteindelik leeg sal laat. Dit hou nie rekening met die ingrypende veranderinge in die samelewing, en in ons eie houdings en verwagtinge, wat gepaard gegaan het met die wegbeweeg van mag na afgeleë instellings nie. Om daardie mag terug te neem, klink in die abstrakte sin wenslik; maar ons behoort te vra of Brittanje steeds in staat is om homself op 'n meer plaaslike vlak te bestuur — en of dit dit werklik wil doen.
Argumente oor die terugneem van mag maak dikwels staat op verwysings na die geskiedenis, op die verbeelde teksture en resonansies van die verlede. Burnham se betoog, wat hy verlede maand in die People’s History Museum in Manchester gelewer het — waar anders? — is om die nalatenskap van Thatcherisme om te keer en terug te keer na 'n na-oorlogse goue era van sosiale demokrasie, toe plaaslike owerhede steeds beheer gevoer het oor magtige industriële stede en groot hoeveelhede munisipale behuising gebou het.
Goue eeu of klatergoud?
Hierdie verhaal is net so misleidend as wat dit aanloklik is. Dit is waar dat Thatcher mag van plaaslike regering weggeneem het, deels gemotiveer deur die weerstand teen haar beleid van Labour-beheerde rade, veral die Militant Tendency in Liverpool. Teen die 1970’s was die prosesse van sentralisering egter reeds ver gevorder. Die Labour-regering van 1945 het die grootste stap geneem deur munisipale nutsdienste te nasionaliseer — wat Burnham nou weer onder plaaslike beheer wil plaas — beheer oor sleutelnywerhede oor te neem en munisipale hospitale te vervang met die stigting van die NHS.
Gedurende die 1950’s en 1960’s het die Labour-leierskap intussen met hul Konserwatiewe teenstanders saamgestem dat, soos die historikus J.A. Chandler dit stel, “'n moderne wêreld nie op 'n buurtgemeenskap gebaseer was nie, maar op gemeenskappe op 'n afstand”, veral weens die nuwe geleenthede en verbindings wat deur massamotorbesit geskep is, sodat “lokalisme dus irrelevant geword het”. Dit was van die faktore wat gelei het tot die Local Government Act van 1972, wat magte van baie dorpe en stede na 'n nuwe vlak van streeksowerhede verskuif het. Voordat Norman Tebbit vir werklose werkers gesê het om “op hul fiets te klim”, was daar reeds Harold Wilson wat hulle aangemoedig het om 'n British Leyland-motor te koop.
Die ware goue era van plaaslike regering het vroeër gekom, ongeveer tussen die 1870’s en die Eerste Wêreldoorlog, en dit het 'n heel ander karakter gehad. Gedurende hierdie dekades het die stadsrade van die groot industriële stede van die Middellande en die Noorde — om nie eens te praat van Skotse stede soos Glasgow nie — gebou wat ons vandag as die Britse staat beskou. Hulle het basiese onderwys uitgebrei, duur stelsels vir skoon water en riool aangebring en gas- en elektrisiteitsnetwerke aangekoop. Hulle was pioniers op die gebied van maatskaplike behuising, het parke aangelê en die eerste stedelike vervoerstelsels bedryf; teen 1905 was daar 161 munisipale tremdienste in Brittanje.
En natuurlik het hulle in indrukwekkende burgerlike argitektuur belê: daardie stadsale, geregshowe, biblioteke, konsertsale en kunsgalerye, spoggerig versier in neoklassieke of Gotiese prag — geboue wat hulself vandag ongemaklik voordoen as simbole van verlore grootsheid.
As Burnham werklik 'n herlewing van plaaslike agentskap en trots wou oproep, kon hy in die straat afstap vanaf die People’s History Museum en voor die Manchester Town Hall gaan staan het, 'n indrukwekkende gebou wat gedurende die 1870’s opgerig is, of selfs voor die pragtige Tootal Buildings, wat twee dekades later gebou is en waar hy as burgemeester van Greater Manchester gebaseer was.
Die probleem is dat die raadslede, wethouers en burgemeesters wat die wonders van die laat-Victoriaanse metropool tot stand gebring het, nie “die Volk” was nie. Hulle was eerder die elite van die industriële samelewing: nyweraars, sakebestuurders of vennote van witboordjiefirmas, wat geen salarisse vir hul openbare rolle ontvang het nie omdat daar geglo is dat burgerlike leiers mans van onafhanklike vermoëns en finansiële middele behoort te wees. Die argetipiese voorbeeld was Joseph Chamberlain, die energieke burgemeester van Birmingham en besturende direkteur van die grootste skroeffabriek in die West Midlands. Hoewel hy as die vader van “munisipale sosialisme” voorgehou word, het Chamberlain daarop aangedring dat die bestuur van 'n dorp soos die bestuur van 'n groot onderneming is.
Teen die begin van die 20ste eeu het plaaslike regerings die helfte van alle staatsbesteding in Brittanje beheer en driekwart van hul eie begrotings ingesamel. Vandag verteenwoordig hulle slegs 'n vyfde van totale besteding, of minder as 'n tiende wanneer oordragte vanaf die sentrale regering afgetrek word. Hulle het dit deur belasting gedoen, maar ook deur langtermynlenings en die winste uit die dienste wat hulle gelewer het. Whitehall was tevrede om die beste beleide wat deur stadsale ontwikkel is, oor te neem en ander aan te moedig om dit na te volg.
Leierskap van die vermoëndes
Hoe was dit moontlik dat Victoriaanse kapitaliste baanbrekers was van die munisipale model wat, volgens Burnham, die toekoms van sosialisme verteenwoordig? Een antwoord kom uit die “burgerlike evangelie” wat deur nie-konformistiese Protestantse predikante soos George Dawson in Birmingham, en deur “New Liberals” soos Thomas Hill Green in Oxford, verkondig is. Dit het mense met rykdom aangemoedig om dit tot openbare verbetering aan te wend. Dawson het aangevoer dat “ 'n groot dorp 'n plegtige organisasie is waardeur, en waarin, die hoogste, verhewe en waarste doelwitte van die mens se intellektuele en morele natuur behoort te vloei en gevorm te word”.
Maar daar was ook 'n goeie mate van eiebelang; of eerder, oorvleuelende belange tussen suksesvolle sakemanne en die gemeenskappe waarin hulle gewortel was. Fabriekseienaars het voordeel getrek uit goedkoop munisipale gas en elektrisiteit, om nie eens te praat van 'n gesonder en beter opgeleide arbeidsmag nie. Stede is in wese as oligargieë bestuur.
Daardie groot burgerlike geboue — wat, veelseggend genoeg, dikwels opgerig is voordat daar in die mediese, sanitêre en opvoedkundige behoeftes van die bevolking voorsien is — het as hereklubs gefunksioneer, waar netwerke onderhou en kommersiële projekte ontwikkel is. Die les hieruit is nie dat kapitaliste die beste burgerlike leiers maak nie, maar dat, om die soort ambisieuse plaaslike regering te bereik waarna Burnham smag, dit baie help indien materiële omstandighede en kulturele verwagtinge so op mekaar afgestem is dat diegene met rykdom en mag bereid is om in hul plaaslike gemeenskappe te belê.
Dit help ook indien gewone mense geneig is om hul politieke energie binne plaaslike grense aan te wend; die triomf van plaaslike regering het saamgeval met die uitbreiding van die stemreg, en Brittanje se eerste massalede-politieke partye het binne 'n munisipale konteks ontstaan. In hierdie era was mag plaaslik omdat lojaliteite, afhanklikhede en reputasies plaaslik was. Maar dieselfde ekonomiese en sosiale kragte wat hierdie wêreld geskep het, het ook verseker dat dit van korte duur sou wees. Waarom sou 'n toenemend georganiseerde werkersklas vir altyd tevrede wees met oligargiese bestuur?
Sentralisme wen die dag
Dit is waar dat die munisipale wêreldbeskouing gedurende die tydperk tussen die twee wêreldoorloë sterk gebly het binne sowel Labour as die Konserwatiewe Party, namate die ou Liberale Party van die nyweraars verswak het. Al drie partye was byvoorbeeld in die vroeë 1930’s op Manchester se stadsraad toe nog 'n burgerlike baken, die neoklassieke Central Library, opgerig is.
Maar die logika van 20ste-eeuse sosialisme het onvermydelik in die rigting van gesentraliseerde nasionale regering gewys as die beste manier om nywerheid en welsyn te organiseer, en dit het uiteindelik in 1945 gekom. Die godsdienstig geïnspireerde filantropiese bewegings wat soveel gedoen het om noodsaaklike dienste te bestuur, het eweneens in die groeiende magte van die sentrale regering die doeltreffendste manier gevind om hul doelwitte te bereik.
Wat die sake-elite betref, het hulle hul munisipale raamwerk gou ontgroei. Gedurende die eerste helfte van die 20ste eeu het maatskappye gegroei en saamgesmelt om nasionale entiteite te word, aangemoedig deur regerings wat dit as die enigste manier beskou het waarop Brittanje mededingend kon bly.
In die dekades ná die Tweede Wêreldoorlog het groot ondernemings nasionale grense oorskry. Organisasies van hierdie omvang het min belang by die langtermynwelvaart van dorpe en plaaslike gebiede, wat hulle geneig is om bloot as bates op 'n sigblad te beskou. Daar word nou aanvaar dat dit die regering se verantwoordelikheid is om in daardie bates te belê om 'n aantreklike klimaat vir ondernemings te skep. Nie alle groot ondernemings is natuurlik so ontwortel nie. In Stoke-on-Trent het die Coates-familie byvoorbeeld duisende mense in diens by hul uiters suksesvolle aanlyn dobbelmaatskappy, Bet365, terwyl hulle geld aan gesondheidsorg, siekeversorging en onderwys in die gebied skenk — om nie eens te praat van John Coates se eienaarskap van Stoke City Football Club nie.
Oor die algemeen lyk die rol van sakeondernemings in stedelike herlewing vandag egter meer soos Burnham se Manchester. Die klipfasades met hul pilare en versierings is weg, vervang deur hoë glaswoonstelgeboue waarvan die huurgeld na eiendomsmaatskappye, private-ekwiteitsfirmas en buitelandse beleggingsfondse vloei, terwyl die grond vir ontwikkeling op uiters gunstige voorwaardes beskikbaar gestel is.
Dit is ironies genoeg 'n baie Thatcheritiese model, en hoewel dit ekonomiese voordele kan meebring in die vorm van verdere private belegging en werksgeleenthede, is dit onwaarskynlik dat dit die “groei in elke poskode en hoop in elke hart” sal laat ontwaak wat Burnham so sentimenteel belowe het.
Maar miskien lê die grootste skuld vir die wegkwyning van plaaslike mag en aansien by ons, die kiesers en verbruikers wat in beginsel meer daarvan eis, maar dit in die praktyk hardnekkig ignoreer. Reeds in die 1960’s het opnames getoon dat mense plaaslike verkiesings as referendums oor die nasionale politieke partye beskou het. Daardie era het nie net die verspreiding van motors gesien nie, maar ook dié van televisie — tegnologieë wat mense se aandag en ambisie al hoe verder van hul onmiddellike omgewing af weggetrek het.
Vandag lyk selfs nasionale politiek en uitsendings vir die massas wat deur hul slimfone Amerikaanse podcasts en sosiale media verorber, provinsiaal. Wil mense wat TikTok-video’s oor die Palestynse saak kyk, of X-video’s oor misdaad in Amerikaanse stede, werklik meer tyd daaraan bestee om plaaslike beleidsprogramme te ontleed? Sou hulle werklik deur nuwe vlakke van dienslewering en belasting wou navigeer? Hulle mag dalk sê hulle wil, en mens kan selfs aanvoer dat hulle behoort te wil, maar hulle wil hoogswaarskynlik nie. 'n Onlangse meningspeiling het bevind dat, ná meer as 'n kwarteeu van devolusie in Wallis, byna 70% van mense verkeerd is of onseker is oor wie verantwoordelik is vir polisiëring (Westminster), terwyl 'n derde nie daarvan bewus is dat die Walliese regering beheer oor gesondheid en onderwys het nie.
Die waarheid is dat oorsentralisering net soveel in ons eie denke plaasgevind het as in die stelsels waarin ons leef, want die twee is onafskeidbaar verbind.
Die vervreemding wat ontstaan wanneer ons lewens deur afgeleë, onpersoonlike agentskappe — hetsy polities, kommersieel of burokraties — ingerig word, is baie werklik. Dit is wel 'n probleem dat ons gedwing word om onder reëls en prosesse te leef wat die waardes weerspieël van mense wat min met ons gemeen het; en dit laat ons inderdaad ondraaglik magteloos voel wanneer daardie reëls en prosesse disfunksioneel raak.
Maar ons is reeds deur hierdie verhouding tot mag gekondisioneer. In die politiek, soos in alles anders, het ons geglobaliseerde verbruikers geword wat verwag dat ons voorkeure deur tegemoetkomende diensverskaffers bevredig moet word, met minimale moeite van ons kant.
Ons gee verantwoordelikheid prys en voel in ruil daarvoor geregtig om te kla, wrokke te koester, gelyke behandeling te eis en respek vir enigiemand met aansprake op gesag te weier. Ten minste totdat die gesentraliseerde stelsels heeltemal in duie stort.
'n Mens hoef net te luister na die terloopse minagting van die gemiddelde Brit wat oor “die raad” praat om te besef dat, indien plaaslike regering groter magte sou kry, dit waarskynlik dieselfde wrewel sou uitlok as wat Westminster vandag doen.
In hierdie omstandighede is die rol van burgemeester waarskynlik die een wat die beste by ons politieke kultuur pas: 'n grootliks simboliese boegbeeld wat reageer op 'n plaaslike behoefte aan erkenning en 'n stem gee aan die vreemde kombinasie van ontevredenheid en geregtigdheid wat ons verhouding met die sentrale regering kenmerk.
Dit is 'n rol waarvoor Burnham uiters geskik was — anders as die ondankbare taak om mag te devolveer aan 'n politieke gemeenskap wat vergeet het hoe om dit te gebruik.
Wessie du Toit is 'n Britse skrywer van Afrikaanse oorsprong wat graag skryf oor idees, kultuur en ontwerp. Hierdie meningstuk word met sy vergunning vertaal en gepubliseer. Sy Substack is The Pathos of Things.
Nog artikels op OntLaer:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.
