"Woke se Wortels lê in Demokratiese Kapitalisme"
Politieke korrektheid is nie wat jy dink dit is nie.
'n Vriend van my het eenkeer vir die voormalige uitvoerende hoof van die Suid-Afrikaanse Instituut vir Rasseverhoudinge (IRR), John Kane-Berman, gevra oor sy toe onlangse aandete met die destydse president, Jacob Zuma.
“Hoe is hy?” het hy gevra. Waarop Kane-Berman geantwoord het: “Hy is 'n kannibaal.” My vriend het gedink die gewaardeerde liberale denker probeer grappig wees en het op 'n meer ernstige antwoord aangedring, waarop Kane-Berman herhaal het: “Hy is 'n kannibaal.”
Dit was omtrent die tyd toe Kane-Berman besig was om sy laaste boek te voltooi – Between Two Fires: Holding the Liberal Centre in South African Politics (2017) – voordat hy in 2022 oorlede is. Hy het die eerste deel van sy lewe daaraan gewy om die vuur van Afrikanernasionalisme te probeer blus, net om in die latere deel van sy lewe deur Afrika-nasionalisme gekook te word.
Met sy “kannibaal”-opmerking het Kane-Berman moontlik verwys na die Britse rasionalistiese filosoof Martin Hollis, wat multikulturalisme getipeer het as liberalisme vir die liberales en kannibalisme vir die kannibale – met die gevolg dat die kannibale uiteindelik die liberales opeet. Zuma en die ANC het staatsinstellings beslis gekannibaliseer vir patronaatskap. Ongelukkig kan sulke onomwonde taal net sotto voce (stil-stil) gebruik word, uit vrees om die perke van politieke korrektheid te oorskry, iets waarvan Kane-Berman maar te goed bewus was.
In 2000 het hy saam met Rainer Erkens 'n IRR-publikasie, Political Correctness in South Africa1, van stapel gestuur. Dit was 'n liberale reaksie op die verstikkende atmosfeer van politieke korrektheid, selfs toe in die vroeë 2000's. Erkens skryf in die voorwoord:
“There is a general feeling that something is wrong, but nobody seems to want to challenge political correctness, or even discuss it, in public. Sighs of resignation and shrugged shoulders have become substitutes for debate.”
Vandag het daardie algemene gevoel dat iets verkeerd is, ontaard in 'n ideologiese stryd tussen die woke en die anti-woke. Maar dit is 'n vreemde soort stryd: Ons is nie altyd seker waar die strydlyne loop nie, teen wie ons veg, en presies waaroor ons baklei nie. Trouens, die meeste van die stryd blyk in ons koppe plaas te vind. Erkens verduidelik waarom politieke korrektheid anders is en dalk selfs erger as outoritêre sensuur of die onderdrukking van spraak:
“Under censorship you may be silenced but remain loyal to yourself and your ideals. Under conditions of political correctness, you purge your mind of controversial thoughts and suppress your own feelings. While censorship aims at control, political correctness aims at self-control, leaving the outer appearance of freedom but leading to a situation where few dare utter their views freely.”
YouTube is vol duisende video’s wat probeer om die verskynsels van woke en politieke korrektheid te verduidelik, en hoewel baie goed bedoel is, is talle misleidend. Na my mening kom die beste verklaring van ons era van identiteitspolitiek van die politieke wetenskaplike Francis Fukuyama in sy boek Identity: The Demand for Recognition and the Politics of Resentment (2018). Fukuyama bou voort op die werk van die groot Duitse politieke filosoof Friedrich Hegel. Fukuyama argumenteer dat 'n mens nie bloot 'n rasionele akteur is wat optimale ekonomiese doelwitte nastreef nie; hulle is thymotiese (geesdriftige) wesens wat smag na erkenning:
“Economists assume that human beings are motivated by ‘preferences’ or ‘utilities’, desires for material goods. But they forget about thymos, the part of the soul that desires recognition by others. A great deal of what we conventionally take to be economic motivation is in fact a thymotic desire for recognition of one’s dignity or status.”2
Dit lyk of vandag se identiteitspolitiek bloot die jongste uiting is van 'n eeue-oue Hegeliaanse stryd om erkenning. Soos R.W. Johnson dit stel:
“If we roll back the clock by only two hundred years, we can see what an immensely powerful force this ‘struggle for recognition’ has been throughout the Western world. Beginning with the American and French revolutions of the late 18th century, successive waves of democratic emancipation enfranchised ever broader swathes of the middle and working classes, women, and the young.”3
Hierdie beweging het in die 20ste eeu nog sterker geword, toe die leerstelling van selfbeskikking die sluise oopgemaak het vir 'n enorme nuwe bevrydingsgolf, namate 'n menigte etniese en taalkundige minderhede en kolonies hul onafhanklikheid begin eis het.
Dink mooi oor maatskaplike beperkinge
Anti-woke mense dink dikwels woke is 'n nawerking van Marxisme. Maar ek is bevrees dit is 'n veel meer hardnekkige probleem as bloot net dit.
Vandag se identiteitspolitiek is die gevolg van die opkoms van demokratiese kapitalisme. Soos Johnson aanvoer, is die implisiete druk van die vrye mark in die rigting van die skepping van 'n samelewing van gelyke, geatomiseerde individue. Kapitalisme put sy legitimiteit uit die bevryding van die individu van maatskaplike beperking om sy of haar eie keuses en bevredigings na te jaag. Maar maatskaplike beperking is nie altyd onregverdig of tirannies nie. En eindelose verbruikerskeuse het ons nie meer beskaafd gemaak nie, wel vetter en meer gulsig.
Renaud Camus, die Franse denker wat die “Groot Vervanging”-teorie gewild gemaak het, is net so 'n vyand van verbruikerskapitalisme as van multikulturalisme. In sy skerp polemiek smelt hy die twee saam onder die begrip replacism oftewel “vervangingsleer”:
“[T]he tendency to replace everything with its normalised, standardised, interchangeable double: the original by its copy, the authentic by its imitation, the true by the false, mothers by surrogate mothers, culture by leisure activities and entertainment, knowledge by diplomas, and countryside and the city by the universal suburb, the native by the non-native, Europe by Africa, men by women, men and women by robots, peoples by other peoples, humanity by a savage, undifferentiated, standardized, infinitely interchangeable posthumanity.”
Waar jy in ons hiërargiese verlede ten minste tot 'n heilige orde behoort het (al was die meeste mense onderdane), behoort jy vandag net aan jouself en jou eindelose begeerte na meer en meer goeters of besittings, of meer erkenning. Maar geen hoeveelheid erkenning is ooit genoeg nie. Iets wat bewys word deur die feit dat die mees bevoorregtes, soos Oprah Winfrey, dikwels die mees woke is.
Die toenemend dieper indringing van markkragte in elke area van die menslike lewe en in elke uithoek van die planeet dryf die atomisering van die samelewing en die veelvuldige konflikte rondom identiteit en erkenning aan.
Daar is egter 'n positiewe kant aan demokratiese kapitalisme: die bevryding van die individu van tirannie en onderdrukking, waardeur bevrydingsgolwe inherent deur kapitalistiese demokrasie voortgebring en eindeloos herproduseer word. Die teenkant is dat, sou ekonomiese groei begin stagneer, die angswekkende moontlikheid bestaan van 'n regressie in vryheid en die terugkeer van wraaksugtige ou ongelykhede, rassegriewe en groepshaat, soos tydens die Groot Depressie (1929–1939) gebeur het.
Daar was 'n onderbreking in die bevrydingsgolwe tydens die Tweede Wêreldoorlog, toe etno-fascisme in Japan en Duitsland die aannames van 'n anti-hiërargiese humanistiese ideologie uitgedaag het. Maar hulle is verslaan en die bevryding is met groter krag as ooit hervat. Dit word soms beskryf as “Hitler se tweede loopbaan”, waar konserwatisme deur fascisme se nalatenskap beswadder is, asof konserwatisme gelei het tot fascisme.
Maar ons het nou 'n kulminasiepunt in daardie eindelose golwe van bevryding bereik. Soos Johnson verduidelik:
“The ideal now is a completely emancipated society in which all minority groups and all individuals have full and equal rights and are universally recognised, where no more struggles for recognition are necessary because they have all been conceded or won: in a word, the fulfilment of the dream of 1789 [the French Revolution], the humanist vision of a society of equal citizenship for all.”
Maar om die Franse Rewolusie te globaliseer was nooit genoeg vir linkses nie, soos Johnson aantoon:
“[T]he doctrine of multiculturalism that developed in the 1980s went a step further than the dream of 1789. Because of the globalisation of migratory movements, most modern societies are far more mixed in terms of ethnicity, language, and religion than they used to be. Full emancipation was redefined to mean not only that all are equal but also that minorities and individuals need not assimilate to a single dominant norm: it is their right to retain their separate national, cultural or religious identities, and these must be respected [or rather, celebrated]. What we call political correctness [woke] merely codified this multiculturalism.”
Om Johnson se punt saam te vat: die herdefiniëring van volle bevryding van gelyke burgerskap vir almal na gelyke erkenning vir almal – sal die dood van die Westerse beskawing beteken. In die Weste het woke multikulturalisme 'n “byna godsdienstige karakter aangeneem, met sy liberale beoefenaars wat bereid is om opvallend onliberale middele te gebruik om gehoorsaamheid aan die nuwe en verhewe orde wat dit beloof, af te dwing.” Daar is ook, nogal verleentheidwekkend, vreugde wanneer voorheen benadeeldes triomfeer, byvoorbeeld wanneer Toni Morrison die Nobelprys wen of Nelson Mandela president word en wanneer 'n man in drag (Dylan Mulvaney) in 2023 as “vrou van die jaar” aangewys word tot groot vreugde van die progressiewe media.
Dit lyk of almal die reg het om geliefd te wees soos hulle is, ongeag hoe verdorwe dit mag wees.
Om te oorkom spreek harder as om bloot te wees
Eenvoudige logika dui daarop dat om waardigheid aan almal toe te ken, is om waardigheid aan niemand toe te ken nie en buitendien word waardigheid verdien deur te verbeter op dit waarmee jy gebore is. Dit is nie waardig om swart, vroulik of gestremd te wees nie, net soos dit nie waardig is om wit, manlik of liggaamlik gesond te wees nie.
Maar dit ís waardig vir 'n swart persoon om wit rassisme te oorkom en in 'n wit wêreld te slaag of vir 'n vrou om in 'n mannewêreld suksesvol te wees of vir iemand uit 'n gebroke huis om 'n vol lewe te lei sonder om in selfbejammering te verval.
Soos een Westerse stad na die ander swig onder die verwoestende verval wat deur multikulturalisme meebring, is dit moeilik om te sien waar dit alles gaan eindig. Ons het immers in Suid-Afrika op die harde manier geleer dat demografie bepalend is, en dat mense van verskillende kulture nie noodwendig uitruilbaar is nie. Vir 'n tyd lank was Suid-Afrika 'n Europese land, met die orde en uitnemendheid wat daardie term impliseer. Nou is ons 'n Afrikaland, met die chaos en wetteloosheid wat daardie term impliseer.
In sulke tye van verwarring behoort ons te vra wat agter al hierdie ideologiese poseerwerk skuil. As die kwasi-godsdienstige wokesters glo dat húlle die goedhartige en liefdevolle mense is en dat óns die Trump-agtige haters is laat ons dan nadink oor wat dit beteken om jou medemens werklik lief te hê, van naby en persoonlik.
Hiervoor wend ek my tot die tydlose wysheid van George Orwell, 'n man wat sy lewe daaraan toegewy het om ideologie te oorskry en die regte ding te doen. Orwell se opstel uit 1949, Reflections on Gandhi, prys Gandhi vir sy moed en eerlikheid, en dus dat hy daardie seldsame wese was. Maar Orwell spreek ook bedenkinge uit oor Gandhi se asketisme – wat hy as “onmenslik” beskou het – en oor die “anderwêreldse, anti-humanistiese neiging van sy leerstellings”. Daar is iets van hierdie anderwêreldse, anti-menslike gees in woke: 'n soort politieke asketisme wat nie met vlees-en-bloed-werklikheid rekening hou nie. As ek dus een ding aan die wokesters kan sê wat vasbeslote is om ons beskawing op die altaar van hul “goedhartigheid” te offer, is dit Orwell se woorde hier oor Gandhi:
“The essence of being human is that one does not seek perfection, that one is sometimes willing to commit sins for the sake of loyalty, that one does not push asceticism to the point where it makes friendly intercourse impossible, and that one is prepared in the end to be defeated and broken up by life, which is the inevitable price of fastening one’s love upon other human individuals.”
Nog artikels deur Angus Douglas:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.
Die publikasie het ontstaan na 'n konferensie wat in 1999 deur die IRR en die Friedrich Naumann-stigting gereël is.
Identity: The Demand for Recognition and the Politics of Resentment (2018)
From Political Correctness in South Africa (published by IRR, 2000)
 | A guest post by
|