Etikette mag nie lieg nie
Hoe verkeerde produk-etikettering plaaslike melkboere benadeel.
My grootouers het 'n gemengde boerdery in die Oos-Kaap gehad. Van varke tot koeie – selfs aarbeie en 'n groentetuin. Vandag is dié area 'n melkboer-wêreld en het ek lanklaas 'n vark of aarbei op die plaas gesien. Ek drink my boeretroos swart en bitter, juis omdat ek van kleins af nie van die reuk van vars plaasmelk in die emmer en 2 liter koeldrankbottels gehou het nie. Nodeloos om te sê, was dit my oupa en ouma se bron van inkomste en het hulle baie warm dae deurgebring om vars plaasmelk by plaaslike winkels self af te lewer. Harde arbeid.
Checkers is onlangs deur 'n suiwel sommelier, Lize met 'n Z, aangespreek om die benaming van een van hul suiwelprodukte, Clover Super M, op hul Checkers 60/60-toep te verander. Waar Checkers dit as “aarbei gegeurde melk” gemerk het, moes dit eintlik 'n “dairy blend” wees. Volgens Lize is dairy blends soortgelyk aan dairy snacks wat gegeurde melkies namaak. Lize se rede daarvoor was dat hierdie soort produkte, dairy blends of dairy snacks, besig is om Suid-Afrikaanse melkboere se deure toe te maak – en sy is reg.
Waar etikette die waarde van melk bepaal
Net soos die kritieke aanduiding van die variëteite wat op wynetikette aangedui moet word, is dit ook noodsaaklik om die regte bewoording as 'n regulatoriese gereedskap met ekonomiese en etiese implikasies in die suiwelsektor te sien.
Die onderskeid tussen begrippe soos “melkproduk” en “dairy snack” is belangrik aangesien dit regstreeks verband hou met wetlike vereistes, verbruikersbeskerming en die volhoubaarheid van plaaslike melkproduksie. 'n Gebrek aan konsekwente of akkurate benoeming kan ernstige gevolge inhou vir beide vervaardigers en primêre produsente, en kan uiteindelik die integriteit van die Suid-Afrikaanse suiwelbedryf ondermyn.
Die Regulasies betreffende Melk en Suiwelprodukte (R1555 van 1997), gepubliseer deur die Departement van Gesondheid, omskryf “melk” en “melkprodukte” binne 'n streng raamwerk van samestelling en verwerking. Produkte wat hoofsaaklik uit melk bestaan en wat vasgestelde mikrobiologiese en biochemiese standaarde voldoen, mag hierdie benaming op 'n wettige wyse dra. Daarteenoor word “dairy snacks” of “dairy desserts” in die Wet op Landbouprodukstandaarde 119 van 1990 en verwante regulasies beskryf as produkte wat wel melkbestanddele bevat, maar waarin die hoofkomponent dikwels aangevul of vervang word deur bymiddels soos stysel, versoeters, geure, melkpoeier of stabiliseerders. Hierdie produkte word dus eerder as voedselverwerkte items gesien.
Etikette mag nie lieg nie
Die gebruik van die verkeerde terminologie op etikette het regstreekse implikasies vir verbruikersvertroue.
Wanneer 'n produk met beperkte melkinhoud as 'n “melkproduk” bemark word, word die verbruiker mislei oor die voedingswaarde en aard van die produk. Melkprodukte word geassosieer met goeie gesondheid, veral as gevolg van hul proteïen-, kalsium- en mikrovoedingstofinhoud, en die verkeerde gebruik van hierdie begrip kan verbruikers mislei en wanpersepsies oor voedingswaarde skep.
Vanuit 'n regulatoriese oogpunt dien korrekte etikettering as 'n beskermingsmeganisme teen markversteuring. Die Regulasies op die Klassifikasie, Verpakking en Etikettering van Suiwelprodukte en Suiwelnamaaksels vereis dat enige produk wat hoofsaaklik nie uit melk bestaan nie, as 'n “imitation dairy product” of “dairy snack” (in Afrikaans moontlik dan “suiwelnamaaksels”) aangedui moet word. Dit verseker dat vervaardigers wat aan hoë produksiestandaarde voldoen, teen oneerlike mededinging beskerm word.
Wanneer 'n vervaardiger 'n goedkoop geformuleerde produk as “melkproduk” etiketteer, verwerf hy 'n onregmatige markvoordeel en dra dit by tot prysvervalsing in die sektor.
Die versteekte prys van misleidende suiwelbenoeming
Die ekonomiese gevolge van verkeerde benoeming strek egter verder as net die vervaardiger se vlak. Melkboere is op 'n toenemende wyse kwesbaar vir hierdie tendens, aangesien die vraag aan rou melk afneem wanneer geformuleerde produkte in die mark as melkprodukte aangebied word.
Die Suid-Afrikaanse Melkprodusente-organisasie (SAMPRO) waarsku dat hierdie verskynsel die waarde van rou melk aan die produsentekant verminder en tot die afname in plaaslike produksievolumes kan bydra. As gevolg hiervan word boere ekonomies benadeel, omdat die verwerkte produk die identiteit van melk aanneem sonder om dieselfde sleutelbestandele in te hê.
Hierdie verwikkelinge hou 'n bedreiging vir die groter landbousektor in. Die Suid-Afrikaanse suiwelbedryf ondersteun duisende werksgeleenthede in plaaslike gebiede en dien as 'n stabiele inkomste vir kleinskaalse produsente. Wanneer verbruikers begin om suiwelnamaaksels as gelykstaande aan melkprodukte te beskou, word die plaaslike waardeketting ontwrig. Verbruikers raak gewoond aan laer pryse vir produkte wat nie werklik melk bevat nie, en dié prysverwagting oefen afwaartse druk op die hele bedryf uit, wat melkboere natuurlik insluit.
Volgens navorsing deur die Departement van Landbou, Grondhervorming en Landelike Ontwikkeling skep hierdie verwarring 'n strukturele risiko vir plaaslike voedselsoewereiniteit. Namate vervaardigers meer afhanklik raak van goedkoop bestanddele en minder melk gebruik, verminder die plaaslike aanvraag na melk.
Die nakoming van presiese en wettige etiketteringstandaarde is dus noodsaaklik vir die stabiliteit van die hele suiwelwaardeketting. Dit beskerm verbruikers teen misleiding, bevorder eerlike mededinging, en verseker dat die ekonomiese voordeel van melkproduksie nie ten koste van primêre produsente verlore gaan nie. In hierdie konteks is taal nie bloot 'n bemarkingsinstrument nie, maar 'n vorm van ekonomiese regverdigheid en integriteit.
Die term “melkproduk” behoort uitsluitlik toegepas te word op produkte waarvan die samestelling en oorsprong volledig aan die voorgeskrewe standaarde voldoen. Waar hierdie vereiste nie nagekom word nie, is regulatoriese ingryping nie net geregverdig nie, maar noodsaaklik om die integriteit van die suiwelbedryf te handhaaf. Hierdie ingryping funksioneer nie as 'n strafmaatstaf nie, maar as 'n waarborg dat die bedryf se volhoubaarheid op eerlikheid, deursigtigheid en verbruikersvertroue gebaseer bly.
Hilde Kruger is 'n grafiese en multimedia-ontwerper, skrywer en bemarker met 'n sterk fokus op strategiese konseptualisering en handelsmerkontwikkeling. Vandag is sy die eienaar van 'n kreatiewe eenmansaak en werk met verskeie organisasies en instansies.
Nog artikels op OntLaer:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.
Bronnelys:
Republic of South Africa. (1997). Regulations Relating to Milk and Dairy Products (R1555). Department of Health.
Republic of South Africa. (2015). Classification, Packing and Marking of Dairy Products and Imitation Dairy Products Regulations (R260).
Republic of South Africa. (1990). Agricultural Product Standards Act 119 of 1990 – Standards for Dairy Desserts (R1510).
SAMPRO. (2023). Annual Report on the South African Dairy Industry. www.sampro.co.za
Department of Agriculture, Land Reform and Rural Development (DALRRD). (2023). Policy Comments on Dairy Product Labelling and Market Protection.
Dankie vir ’n belangrike gesprek, Hilde, dit is ’n gesprek wat gevoer móét word. Ek wil graag ’n paar gedagtes deel vanuit my ervaring as voedselwetenskaplike en produkontwikkelaar. Ek het die voorreg gehad om op elke vlak van die suiwelketting te werk: melkbeesboerdery, melkery, melkverwerker, en kleinhandelaar. Daardie ervaring het my ’n ander perspektief gegee wat ek dink die gesprek kan verryk.
*Hierdie kommentaar is geredigeer vir duidelikheid en toon
Etikette ‘lieg’ nie, dit werk juis soos dit moet.
Die doel van die “dairy blend” en “dairy snack” kategorieë, en die ontwikkeling van die kategorieë, is om eerlik met die verbruiker te wees. Wanneer ’n produk as “dairy blend” geëtiketteer word, sê die etiket vir jou: hierdie produk bevat suiwelbestanddele, maar dit is nie volledige melk nie.
Daardie deursigtigheid bestaan reeds in die stelsel.
Die Checkers 60/60-voorval soos in jou artikel genoem(ek kan nie die bron opspoor nie), is ’n goeie voorbeeld van waar dinge skeefloop, maar dit was ’n foutiewe kategorisering op ’n app — nie op die produk se fisiese etiket nie. Die voedseletiket self het nie gefaal nie; die digitale vertolking daarvan het. Om daaruit ’n bedryfskrisis af te lei, is ’n groot sprong, maar dit gee ‘n aanduiding dat die mark nie is soos wat ons dit eens geken het nie.
Dairy blends is nie die vyand van die melkboer nie — dit is ’n noodwendige aanpassing.
Dairy snacks en blends bestaan nie omdat die mark melkboere wil ondermyn nie. Hulle bestaan omdat melk struktureel duur is (vervoer, verpakking, kleinhandelskostes). Rofweg, vir elke Rand wat jy vir 'n liter melk betaal, gaan sowat 30–40 sent na die boer. Die res — 60 tot 70 sent — gaan aan verwerking, verpakking, vervoer, en die kleinhandelaar se marge. Abder redes daarvoor is ook diepliggend: die vereistes om ’n geregistreerde melkverwerker te wees is enorm, so boere verkoop rou melk teen kommoditeitspryse met min onderhandelingsmag. Bek-en-klouseer verminder voorraad onvoorspelbaar. Seisoenale hittegolwe laat beeste minder vet produseer, wat beteken minder room vir botter, room en volroommelk. Kwaliteitsvereistes is so streng dat as melk nie 100% voldoen nie, dit eenvoudig nie ingeneem word nie — die boer moet dit weggooi en die verwerker sit sonder voorraad. En bo dit alles het die getal melkboere oor dekades skerp gedaal omdat suiwelboerdery ’n uitmergelende bedryf is.
Die syfers spreek vanself: volgens Milk SA se Lacto Data was daar in 1998 meer as 7 000 melkprodusente in Suid-Afrika. Teen 2009 was dit reeds onder 3 600. Teen 2019, onder 1 300. En in Januarie 2024? Slegs 882. Dit is ’n daling van meer as 85% in sowat 25 jaar — en hierdie neerwaartse trajek het lank voor die era van dairy blends begin. Ondertussen het totale melkproduksie sedert 1990 met 56% gestyg: minder boere, groter plase, hoër produksie per koei. Die konsolidasie is struktureel en ekonomies gedrewe, nie deur etikettering nie.
In hierdie konteks is dairy blends ’n manier om suiwelvoeding toeganklik te maak vir verbruikers wat nie ’n volle suiwelproduk kan bekostig nie. Die verskil kom dikwels neer op die verhouding melk teenoor water. Sonder hierdie opsie sou baie verbruikers heeltemal uit die suiwelkategorie verdwyn — en dít sou werklik sleg wees vir melkboere.
Suid-Afrika se voedselregulasies is van die strengste ter wêreld.
As iemand wat in/met verskeie lande gewerk het, kan ek met vertroue sê dat R146 en DAFF se suiwelregulasies besonder streng is. Jy kan nie sommer sit wat jy wil op rakke nie, en die afdwinging is intens. Wat ironies is, is dat dit juis die groot kleinhandelaars se eie handelsmerke en gevestigde suiwelmaatskappye is wat die regulasies die noukeurigste volg, omdat hulle onder die soeklig is. Dit is eerder kleiner operateurs, wat nie op die reguleerders se radar is nie, wat soms verbruikers makliker mislei.
Die werklike probleem is nie etikettering nie — dit is die ekonomie van melk.
Die artikel behandel dairy blends as die oorsaak van melkboere se probleme. Die werklikheid is omgekeerd: dairy blends is ’n simptoom van ’n bedryf waar produksie duur, riskant en onvoorspelbaar is, terwyl verbruikerskoopkrag in Suid-Afrika onder druk bly. Selfs die USDA se jongste verslag oor Suid-Afrika se suiwelbedryf bevestig dat die getal suiwelboere met 60% gedaal het oor die afgelope dekade — as gevolg van prysdruk, voerkoste en klimaatsuitdagings, nie as gevolg van hoe produkte op rakke, of verpakking, geëtiketteer word nie.
As ons werklik oor melkboere se welstand omgee, moet die gesprek eerder gaan oor hoe waarde in die suiwelketting verdeel word, nie net in die enkele aanraakspunt van etikettering nie.
Dankie vir die deel en artikel.
*My gedagtes en ervaring — geskryf met die bystand van KI (kunsmatige intelligensie) om my grammatika te ondersteun.