In Julie 2026 het iemand in Pageland, Suid-Carolina, twee kamerapale omgesaag. Die polisie het die publiek gevra om te help om die dader op te spoor. Dit was nie 'n alleenstaande geval nie. By Mount Pleasant is binne minder as 'n maand twee soortgelyke kameras afgesaag, in Irmo is skuim oor die lense gespuit, en die stad Framingham in Massachusetts het sy staatskontrak eenvoudig gekanselleer. Almal het dieselfde ding gemeen: 'n Flock-kamera, 'n toestel wat elke motor se nommerplaat lees en onthou wat volgens die polisie net benut word om “misdadigers op te spoor”.
Die kamera is die sigbare deel. Die res is 'n stelsel van rekenaars, databasisse en kontrakte wat die meeste mense nooit sien nie. My honneursnavorsing in Politieke Wetenskap aan Unisa stel een argument: regerings besit nie meer die gereedskap waarmee hulle regeer nie. Hulle huur dit by private maatskappye, en die wetgewing wat dit moes beteuel, kom elke keer te laat. Ek noem dit die ‘regulatory foreclosure thesis’. Hierdie artikel verduidelik wat dit beteken, wys waar dit reeds gebeur, en vra wat Suid-Afrika daaraan kan doen voordat dit te laat is.
Die Wet Loop agter, en die Gaping Word Groter
Internasionale betrekkinge het nog altyd oor mense gehandel. Dit gaan oor hoe mense en die state wat hulle verteenwoordig, met mekaar onderhandel, oorlog voer en vrede sluit. Kunsmatige intelligensie verander hierdie dinamiek in sy totaliteit. Die vraag is nie meer net hoe state met mekaar onderhandel nie, maar of daar nog 'n mens is wat werklik toesig hou oor die besluite wat gemaak word.
Die kern van die probleem is wat ek ‘decision compression’ noem. Tegnologie ontwikkel in maande, terwyl wetgewing en verdrae jare neem. Die gaping groei dus, en dit krimp nie. Daar is ʼn tweede kragtige rede: ʼn wapenwedloop, soortgelyk aan dié van die Koue Oorlog, maar nou in wat Intelligence na verwys as MAD (Mutually Automated Destruction). Dit is die opvolger van Mutually Assured Destruction, die kernafskrikkingsbeginsel wat in die 1960’s posgevat het en tydens die Kubaanse missielkrisis van 1962 sy grootste toets gehad het. Sowat 60 lande het in 2024 'n nie-bindende bloudruk vir militêre KI-gebruik onderskryf, maar China het nie. Wanneer die VSA, China en Rusland elkeen weet dat selfbeperking 'n voordeel aan die ander gee, beperk niemand homself nie. Ek noem dit die ‘deregulation ratchet’. So te sê dat hierdie verskynsels net in een rigting span en al hoe strenger raak.
Die menslike koste is reeds meetbaar. Tydens die Iran-konflik van 2026 het 'n Tomahawk-missiel 'n laerskool in Minab getref. Berigte noem 168 dooies, en 'n voorlopige ondersoek het die skuld grotendeels by verouderde data van die Amerikaanse Sentrale Bevelvoering gelê. In Gaza het die Israeliese weermag volgens joernalistieke berigte stelsels genaamd ‘Gospel’ en ‘Lavender’ gebruik, laasgenoemde wat na bewering sowat 37 000 mense as moontlike teikens aangedui het. Israeliese offisiere het self na die sisteem as 'n “massamoordfabriek” verwys. Die menslike ontleder wat elke teiken moes goedkeur, het dikwels net sowat 20 sekondes gehad. Dit is nie toesig nie. Dit is 'n stempel.
Hier kom 'n kernbegrip van my navorsing in: Predictive Authoritarianism. Dit beteken dat die logika van die slagveld, om iemand op grond van statistiese waarskynlikheid as 'n bedreiging te merk voordat hy iets gedoen het, na die regering van gewone burgers migreer. China se “social credit system’ is die wereld se pioniermodel. Die ironie is dat liberale demokrasieë self die kommersiële gegewensonttrekking uitgevind het wat Shoshana Zuboff as toesigkapitalisme beskryf het, en dit nou in 'n regeringslogika herinvoer wat nouliks onderskeibaar is van die outoritêre model waarteen hulle hulself gedefinieer het. Cambridge Analytica het getoon wat daarmee kan gebeur: persoonlike data van tot 87 miljoen Facebook-gebruikers is gebruik om politieke boodskappe te mikro-teiken, sonder dat 'n staat daarby betrokke was.
Drie Denkers in 'n Neutedop
My argument leun op drie denkers. Michel Foucault se idee van biopolitiek, soos uitgebrei deur Antoinette Rouvroy en Thomas Berns, beskryf hoe die staat jou nie meer as 'n persoon sien nie, maar as 'n “statistiese dubbelganger”: 'n klomp datapunte oor jou liggaam, jou geld, jou bewegings en jou soektogte op die internet. Antonio Gramsci verduidelik hoe sulke stelsels aanvaarbaar word: nie met geweld nie, maar deur die taal van “doeltreffendheid” en “veiligheid” so gewoon te maak dat niemand dit meer bevraagteken nie. En Robert Keohane se liberale instellingsteorie veronderstel dat internasionale organisasies uiteindelik sal inhaal. Ek verwerp daardie hoop.
Die verskil tussen agterstand en toesluiting is die hele punt. Agterstand beteken dat die wet uiteindelik kan inhaal. Toesluiting beteken dat die afstand groei by wyse van ontwerp, omdat elke nuwe stelsel wat 'n regering aanskakel die afhanklikheid verdiep wat die wet sou moes uitroei. Die regering wat moet reguleer, is die grootste kliënt van die tegnologie wat gereguleer moet word.
Waarom bly dit grootliks onopgemerk? Die ekonoom Anthony Downs het dit rasionele onkunde of ‘rational ignorance’ genoem: die meeste mense stel net belang in politieke kwessies wat hulle persoonlik raak, omdat inligting inwin tyd kos. 'n Nommerplaatskandeerder of 'n belastingstelsel raak jou nie vandag nie, en daarom vra niemand vrae voor dit te laat is nie. Hierdie rasionele onkunde word vererger deur sosiale media, kunsmatige intelligensie en die spoed waarteen tegnologie inligting en dienste lewer. Mense leef vir gemak bo alles. Wanneer alles binne sekondes beskikbaar is, voel die moeite om inligting krities te verwerk of die aksies van die staat te bevraagteken al hoe minder die tyd werd. Dit is fundamenteel vir burgerlike vryheid, want ʼn ingeligte burgery is die voorwaarde daarvoor. Wanneer dié vryheid ontneem word, of mense dit vrywillig prysgee, is dit presies wat Gramsci se hegemonie-begrip uitwys: mag wat nie op dwang rus nie, maar op instemming.”
Palantir en die gesondheidsdiens
Palantir se Foundry-platform het as 'n sakeprogram begin, maar dien vandag as die “bedryfstelsel” van regerings. In 2023 het Brittanje 'n sewejaarkontrak van £330 miljoen aan 'n konsortium onder Palantir se leiding toegeken vir die nasionale gesondheidsdiens (NHS) se Federated Data Platform. Die deur is egter jare vroeër oopgemaak, tydens COVID-19. Volgens die regsorganisasie Foxglove is die “Covid Datastore”-kontrak onder noodaankoopreëls toegeken en eers na regsaksie openbaar. Die eerste drie maande het £1 gekos. Daarna het verlengings van miljoene ponde gevolg, sonder mededingende tender.
Die maatskappy was nie skaam oor sy strategie nie. Interne briefwisseling wat deur Bloomberg gepubliseer is, wys dat Palantir se Britse hoof, Louis Mosley, dit beskryf het as om “hulle pad in te koop” en klein NHS-verskaffers op te koop om politieke weerstand af te breek. Ek lees dit as 'n handboekvoorbeeld van hoe krisistye werk: noodmagte word selde teruggegee nadat die krisis verby is.
Dan is daar die slot. Die NHS bly op papier die databeheerder, maar klousule 16.1 van die kontrak bepaal dat dit geen eienaarskap oor Palantir se intellektuele eiendom het nie. NHS-ontleders het berig dat hulle kode moet skryf wat basies net met Foundry werk. Dit beteken dat die staat nie kan wegstap sonder om die hele stelsel van voor af te bou nie, en ook nie kan nagaan of die algoritmes billik is nie, omdat die kode vir sy eie personeel onleesbaar is.
Die belofte van privaatheid het ook nie standgehou nie. Daar is aan die publiek gesê dat data anoniem en geënkripteer sou wees, maar verslae in 2026 het getoon dat Palantir toegang tot rou, identifiseerbare pasiëntedata gekry het. 'n Interne NHS-opsomming het self gewaarsku dat dit 'n risiko van verlies aan openbare vertroue inhou. Dokumente wat deur inligtingsversoeke verkry is, wys verder dat 'n kennisgewing van Junie 2025 vir 'n privaat vergadering tussen die Britse gesondheidsminister en Palantir die voorgenome hersiening van die regulasies oor vertroulike pasiëntinligting as 'n moontlike geleentheid beskryf. Privaatheid was dus die middel waarmee openbare instemming verkry is, en is daarna stilweg opgegee.
Die gevaarlikste skakel is die een tussen siviele en militêre gebruik. In Julie 2025 het Mosley voor 'n Britse parlementêre komitee bevestig dat Foundry in militêre omgewings saam met Palantir se oorlogsplatform, Gotham, gebruik word, en dat data tussen die twee “naatloos” kan beweeg. Die parlementslid wat hom ondervra het, het gesê dit klink soos 'n ja. Niemand het dit betwis nie. Drie maande tevore het die Amerikaanse immigrasiediens ICE reeds 'n kontrak van $30 miljoen aan Palantir toegeken vir ImmigrationOS, 'n stelsel wat die hele proses van identifikasie tot verwydering stroomlyn. In Brittanje alleen het die nuuswebwerf The Nerve ten minste 34 staatskontrakte ter waarde van sowat £670 miljoen getel.
Anthropic en die Pentagon
Die tweede gevallestudie draai die prentjie om. Hier is die staat nie die koper wat sy soewereiniteit weggee nie, maar die mag wat dwing. In 2026 het die Amerikaanse Departement van Oorlog Anthropic, die maatskappy agter Claude, gevra om sy KI vir “alle wettige doeleindes” beskikbaar te stel. Anthropic het geweier om twee gebruike toe te laat: massa-toesig oor Amerikaners en volledig outonome wapens. Die maatskappy se tegnologie was nie onbelangrik nie. Sy toetsmodel Mythos het 'n 27 jaar oue kwesbaarheid in die uiters veilige OpenBSD-bedryfstelsel gevind, en die Britse KI-veiligheidsinstituut het gerapporteer dat dit 30% van 'n gesimuleerde 32-stap korporatiewe netwerkaanval kon voltooi, 'n taak wat menslike kundiges sowat 20 uur sou neem om te voltooi.
Anthropic se uitvoerende hoof, Dario Amodei, het 'n skerp punt gemaak: die Amerikaanse regering kan reeds kommersiële datastelle koop om massa-toesig sonder 'n lasbrief te doen, wat tegnies wettig is net omdat die wetgewing nie met die tegnologie bygehou het nie. KI maak van so 'n versameling data 'n instrument vir toesig op groot skaal. Die weiering was dus nie teen militêre gebruik as sodanig nie, maar teen 'n onbeperkte oordrag van die reg om te bepaal wat die tegnologie mag doen.
Op 5 Maart 2026 het die Pentagon Anthropic formeel as 'n “voorsieningskettingrisiko” geklassifiseer, 'n etiket wat tot dusver vir buitelandse teenstanders soos Huawei gereserveer was. Dit was die eerste keer dat 'n Amerikaanse maatskappy dit gekry het. 'n Federale regter in Kalifornië, Rita Lin, het die klassifikasie later daardie maand voorlopig geblokkeer en dit klassieke onwettige vergelding teen vryheid van spraak genoem. Maar die staat se hande is nie gebind nie: dit kan eenvoudig ophou om Claude te gebruik. 'n Parallelle saak voor die appèlhof in Washington het 'n ander verloop gehad. Die hof het aanvanklik geweier om die klassifikasie op te skort, en volgens berigte het dit op 25 September 2026 die klassifikasie gehandhaaf, hoewel die eerste uitspraak vir eers van krag sou bly. Anthropic het op 13 Oktober om 'n herverhoor gevra. Die Pentagon se ondersekretaris Emil Michael het intussen herhaal dat die klassifikasie van krag bly.
Na Anthropic se weiering het OpenAI die gaping gevul en die “alle wettige gebruik”-standaard aanvaar, in ruil vir beheer oor sy eie veiligheidsfilters. Dit is die ratel in aksie. Een maatskappy se beginsel het 'n prys gehad, en 'n mededinger het dit nie betaal nie. Daar is nog 'n voorval wat my argument versterk. Op 12 Junie 2026 het Anthropic toegang tot sy nuutste modelle, Fable 5 en Mythos 5, opgeskort om aan Amerikaanse uitvoerbeheermaatreëls van die Departement van Handel te voldoen. Die Departement het die beheermaatreëls op 30 Junie opgehef en toegang is op 1 Julie herstel. Die les is dat 'n staat nie 'n KI-model hoef te koop om dit te beheer nie. Hy kan dit aan- en afskakel.
Flock: dieselfde logika op die straathoek
Terug by die kameras. Flock Safety bedryf na bewering meer as 100 000 kameras in die VSA en werk met meer as 6 000 polisie-agentskappe saam. Die maatskappy beweer dat die kameras net nommerplate herken, nie gesigsherkenning doen nie en nie mense volg nie. Tog het joernaliste Flock se eie opleidingsvideo’s gevind waarin polisiebeamptes verdagtes “van plek tot plek” volg. 'n Ondersoekende verslaggewer in Atlanta het gevind dat sommige Flock-kameras ontwerp is om mense te volg terwyl hulle te voet loop. Die polisie hoef gewoonlik nie 'n lasbrief te hê om die data te deursoek nie.
Die sekuriteitsprobleme is ewe onrusbarend. 'n Navorser, Benn Jordan, het in Desember 2025 sowat 70 Flock-kameras gevind wat sonder wagwoord op die oop internet gestroom het. Daar is berigte van beamptes wat toegang misbruik het, onder meer in Alabama. In Augustus 2026 het Flock aangekondig dat dit verpligte oudits en korter verstekbergingstye sal invoer. Dit is die patroon wat my navorsing voorspel: die versekering kom ná die skandaal, en die nuwe reëls word deur die maatskappy self geskryf. In Littleton, Massachusetts, het stadsamptenare volgens berigte ontdek dat Flock-kameras heraktiveer het wat die stad afgeskakel het, sonder om hom in te lig.
Flock is 'n klein weergawe van die groot prentjie. Elke stad wat aansluit, maak die netwerk meer werd en dit moeiliker om te verlaat. Die staat betaal 'n intekengeld vir 'n instrument wat hy nie besit nie, nie ten volle kan ouditeer nie en nie sonder groot ontwrigting kan afskakel nie. Dit is vendor lock-in, net op 'n straathoek.
Die nuutste KI-stelsels
Die tegnologie waaroor ek in my navorsing skryf, het sedert Augustus alweer verskuif. Volgens een opsporingsdiens is in September 2026 sowat 23 nuwe modelle van 15 verskaffers vrygestel, en in Oktober het BenchLM 20 modelle van 16 verskaffers bevestig. Google het Gemini 4 Argon op 13 Oktober vir die publiek vrygestel, twee weke ná 'n beperkte vrystelling aan kuberverdedigers deur sy Fairwind-program. Dit herinner sterk aan Project Glasswing, waarin Anthropic sy kragtigste kuberkundige model slegs met geverifieerde infrastruktuuroperateurs gedeel het.
Terselfdertyd het Meta op 15 Oktober Muse Spark Open vrygestel, 'n model met 816 miljard parameters waarvan die gewigte op Hugging Face beskikbaar is, en Moonshot AI het op 23 Oktober Kimi K3.1 Pro vrygestel. Wanneer modelle se gewigte oop is, kan geen aankoopklousule of hofbevel hulle terugroep nie. Die gestaffelde vrystelling wat Glasswing en Fairwind verteenwoordig, is net so sterk soos die swakste laboratorium. Daar is 'n eerlike teenargument: die feit dat die topmodelle se kuberkapasiteit tog gehek word, wys dat vrywillige selfbeperking bestaan, presies soos Keohane sou voorspel. Ek meen dit hou nie, want daardie beperking bly net solank dit nie mededingingsvoordeel kos nie. Die volgende maande sal wys wie reg is.
Suid-Afrika: die ontwerp is reeds hier
Suid-Afrikaners kan Flock nie as 'n ver Amerikaanse probleem afmaak nie. Vumacam, deel van die veselnetwerkgroep rondom Vumatel, het volgens sy eie syfers meer as 7 000 openbare-ruimte-kameras in Gauteng. Dit lees gemiddeld sowat 12 miljoen nommerplate per dag en merk sowat 55 000 “voertuie van belang”. Die Gauteng-regering het 'n ooreenkoms gesluit om toegang tot byna 7 000 van hierdie kameras te kry, en Vumacam het met 'n dronemaatskappy saamgespan. Die maatskappy sê dit gebruik nie gesigsherkenning nie en voldoen aan die Wet op die Beskerming van Persoonlike Inligting (POPIA). Dit kan wees. Maar soos die Daily Maverick reeds in 2021 uitgewys het, moet so 'n stelsel elke motor skandeer om die gesogte motor te vind, en elke skandering laat 'n spoor van waar jou nommerplaat gesien is.
Ander dele van die argitektuur is minder sigbaar maar meer omvattend. Die Suid-Afrikaanse Inkomstediens se Modernisering 3.0-program is reeds aan die gang. Dit gebruik KI-gedrewe datapassing om belastinglekkasie op te spoor, trek data direk van banke en werkgewers sonder dat die belastingbetaler tussenbei kom, en bereken outomatiese risikotellings wat bepaal wie geoudit word. Die Nasionale Gesondheidsversekeringswet sentraliseer mediese rekords en uiteindelik biometriese identifiseerders. En ABIS, die voorgestelde Geoutomatiseerde Biometriese Identifikasiestelsel, sal sowat 340 miljoen historiese rekords digitaliseer en die handmatige bevolkingsregister vervang met vingerafdrukke, gesigsherkenning en irisskanderings. ABIS is nog in die tenderfase, met afhandeling wat vir laat 2026 of vroeg 2027 verwag word.
Elke stelsel is op sigself verdedigbaar. Saam skep hulle 'n fiskale dubbelganger, 'n gesondheidsdubbelganger en 'n biometriese identiteitslaag wat in werklike tyd met mekaar gekorreleer kan word. Let op die taal: in die Noorde praat regerings van “doeltreffendheid” en “veiligheid”, in Suid-Afrika van “waardigheid” en “toegang”. Die woorde verskil, die argitektuur nie. En die burger stem in omdat die alternatief geen diens is nie.
Dit is ook nie net 'n Chinese storie nie. Michael Kwet het in 2019 met Suid-Afrika as gevallestudie geskryf dat 'n klein groep hoofsaaklik Amerikaanse maatskappye wat sagteware, hardeware en netwerke beheer, 'n vorm van “digitale kolonialisme” uitoefen. Suid-Afrika sit dus tussen twee afhanklikhede: Amerikaanse platforms en Chinese infrastruktuur. Geen van die twee is in Suid-Afrikaanse hande nie.
Dan is daar die vraag oor wie die onderliggende netwerke bou. Huawei en ZTE het volgens die navorsing wat ek gebruik sowat 70% van Afrika se 4G-infrastruktuur gebou. Dit is 'n kontinentale syfer, en hoeveel daarvan in Suid-Afrika se eie netwerke sit, is 'n vraag wat nog deeglike navorsing verg. Wat wel gedokumenteer is: Hikvision het tussen 2019 en 2021 sowat 15 000 kameras in Johannesburg geïnstalleer, handel tussen Suid-Afrika en China het in 2023 US$34,18 miljard bereik met invoere uit China byna dubbel Suid-Afrika se uitvoere, en die Afrika-Unie se hoofkwartier in Addis Abeba, wat deur Chinese ondernemings gebou is, het volgens Le Monde en die Financial Times jare lank data na bedieners in Sjanghai gestuur. Mikrofone is in die mure en lessenaars gevind. Die Unie het dit meer as 'n jaar lank stilgehou. My lees: nie uit onbekwaamheid nie, maar omdat die ekonomiese verhouding openbaarmaking te duur gemaak het.
Wat kan gedoen word
Ek is nie teen tegnologie nie. Outomatisering het werklike voordele vir gesondheid, belasting en veiligheid. My punt is dat die manier waarop ons dit koop, ons 'n keuse ontneem. Ek stel drie maatreëls voor wat die proses kan vertraag, al kan dit nie die toesluiting omkeer nie.
Eerstens moet staatskontrakte vir KI-stelsels verpligte uitgangsklousules bevat: 'n maksimum insluitperiode van drie tot vyf jaar, intellektuele eiendom van die semantiese lae wat na kontrakbeëindiging na die staat terugkeer, en 'n verbod op die “sleep-en-los”-vermenging van siviele en militêre stelsels. Tweedens het Afrika gesamentlike aankoopstandaarde nodig wat streeksdataverwerking bo enkelverskaffers plaas, hetsy Chinees of Westers, en Suid-Afrika moet in BRICS druk vir gedeelde dataverwerkingstandaarde. Derdens moet wetgewing vereis dat algoritmiese besluite in gesondheid, immigrasie en belasting aan werklike menslike hersiening onderworpe is, met redes en die reg om te betwis. 'n Twintig-sekonde-goedkeuring is nie toesig nie.
Jy hoef nie 'n kamera af te saag nie. Begin met eenvoudige vrae wanneer 'n plaaslike owerheid, 'n woonbuurtvereniging of 'n skool 'n nuwe kamera- of datastelsel bekendstel: wie besit die stelsel, wie kan die data deursoek, hoe lank word dit bewaar, en kan die kontrak beëindig word sonder dat ons alles moet vervang? As jy glo jou persoonlike inligting word onwettig verwerk, kan jy 'n klag by die Inligtingsreguleerder indien. Dit is klein stappe, maar toesluiting werk deur gewoonte. Elke keer as iemand vra voordat die kontrak onderteken word, word dit effens moeiliker om dit stilweg te doen.
Slot
Die staat kan steeds bevele uitreik. Wat hy grootliks verloor het, is die vermoë om seker te maak dat daardie bevele uitgevoer word deur infrastruktuur wat hy besit of ten volle beheer. Soewereiniteit word nie in een dramatiese daad gegryp nie. Dit word stuk vir stuk weggeteken, kontrak vir kontrak, noodgeval vir noodgeval, totdat omkeer ondenkbaar duur is. Die mense in Pageland het begryp wat hierdie artikel probeer sê: wat op die pale hang, is nie net 'n kamera nie. Dit is 'n kontrak. Die vraag is of ons die volgende een sal lees voordat dit onderteken word.
Hierdie artikel is 'n verkorte en opgedateerde weergawe van die skrywer se Unisa-honneursnavorsingsverslag (HRPSC82). Die volledige bronnelys is by die skrywer beskikbaar. Hierdie artikel is met behulp van KI vertaal.
Nog artikels op OntLaer:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.