Johannesburg is Reeds Suid-Afrika se Regsprekende Hoofstad
Bloemfontein het haar kanse gehad en dit verspeel.
Ons leer op skool dat Suid-Afrika drie hoofstede het. Pretoria is die uitvoerende hoofstad, die tuiste van die Presidensie en die Uniegebou. Kaapstad is die wetgewende hoofstad, die tuiste van die Parlement. En Bloemfontein is die geregtelike hoofstad, die setel van die howe.
Die probleem is dat die derde antwoord nie meer in enige sinvolle opsig waar is nie. Dit bly voortbestaan as 'n erfenis wat niemand die moeite gedoen het, of gewaag het, om te hersien nie. Die Konstitusionele Hof, Suid-Afrika se hoogste hof, is gesetel in Johannesburg, 'n skuif wat simbolies beslissend geword het toe dit in 2004 na sy pasgemaakte gebou verskuif het. Die land se konstitusionele orde word die duidelikste en mees ambisieus deur sy gebou op Constitution Hill uitgedruk. Om aan te hou om Bloemfontein hierdie simboliese gewig te gee, is problematies.
Hoe Bloemfontein die Amp Gekry het
Die verhaal van hoe Suid-Afrika verdeelde hoofstede gekry het, is 'n verhaal van politieke dooiepunte. In 1909, toe die vier kolonies — die Kaap, Natal, Transvaal en die Oranje-Vrystaat — in 'n unie saamgevoeg is, moes mededingende afvaardigings ooreenkom oor waar simboliese gesag gevestig sou word. Pretoria was die Afrikanerkamp se voorkeur as 'n ekonomiese sentrum. Kaapstad, die “Moederstad”, was die Britse opsie. Bloemfontein het geografies tussen hulle gelê, 'n neutraal-genoeg ruimte waaroor niemand besonder sterk gevoel het nie.
Die kompromis wat daaruit voortgespruit het — toegeskryf aan Jan Smuts — was om die hoofwerksaamhede van die staat te verdeel. Kaapstad sou die Parlement huisves, dus die wetgewende hoofstad. Pretoria sou die uitvoerende gesag huisves, dus die administratiewe hoofstad. Bloemfontein het, deur uitsluiting eerder as entoesiasme, die Appèlafdeling van die Hooggeregshof gekry en het de facto die geregtelike hoofstad geword.
Die navorsers Lochner Marais en Chitja Twala het Bloemfontein se hoofstadstatus noukeurig bestudeer in hul artikel Bloemfontein: the rise and fall of South Africa’s judicial capital. Hulle merk op dat, onder die konstitusionele orde van die Unie, naamlik dié van parlementêre soewereiniteit, die wetgewer oppergesag gehad het, en die howe sy dienaars was, nie sy gelykes nie. Die Parlementsgebou in Kaapstad, opgerig in 1884, en die Uniegebou in Pretoria, opgerig in 1913, het elk instellings weerspieël waarvan die gesag as grondliggend beskou is. Die Bloemfonteinse Appèlhof, daarenteen, het eers in 1929 geopen — 'n volle negentien jaar ná uniewording. Die geregtelike “hoofstad” was grotendeels 'n nagedagte.
Een verdere, maar belangrike, detail: Suid-Afrika se hoofstede word nie statutêr verklaar nie. Hulle is nie die produk van wetgewing of 'n grondwetlike bepaling nie. Hulle is die gevolg van politieke aanwysing en die produk van staats- en populêre retoriek. Dit is belangrik vir die argument wat volg.
Die Hofgebou en Wat Dit Vertel
Die Hoogste Hof van Appèl in Bloemfontein is 'n sandsteengebou, ontwerp in 'n Renaissance- of Romeinse styl deur die destydse Hoofstaatsargitek, J.S. Cleland. Dit druk koloniale selfvertroue uit. Die sentrale portiek-ingang bevat beeldhou- en klipwerk met 'n Romeinse helm bo-aan, wat in die hof se eie verklaringsboekie beskryf word as 'n Bybelse simbool — deel van die “wapenrusting van die geloof”, 'n verwysing na Paulus se brief aan die Efesiërs en sy opdrag om die volle wapenrusting van God aan te trek.
Daaronder dui 'n brandende lamp, weerskante geflankeer deur vlammende fakkels van waarheid, op standvastige geloof in God en die reg as 'n baken in tye van “duisternis”. Gegraveerde sleutels daaronder roep die poorte van die hemel op. Die sy-ingange brei die simboliese idioom verder uit: Minerva, die Romeinse godin van geregtigheid, reg, strategiese oorlogvoering en die kunste, verskyn by die suidelike ingang saam met haar heilige Uil van Wysheid; Jupiter, koning van die Romeinse gode, by die noordelike ingang. Gesnede houtrame bo die deure toon die weegskaal van geregtigheid. Die hof se boekie verklaar dan dat al hierdie simbole “ 'n mens in gedagte voer na die groot Romeinse reg en na ander gemeenskaplike voorouers van moderne regstelsels.” Christelike teologie en Romeinse mitologie word saamgebundel as 'n enkele Europese erfenis, hul verskille opgelos in 'n selfversekerde aanspraak op Westerse regsherkoms.
Die hof se verklaringsboekie lui dat die gebou se plegtige teenwoordigheid “sy skeiding van alledaagse sake” suggereer en geregtigheid tot 'n heilige sfeer verhef. Die gebou is na binne gerig, verhewe, afgesonder.
Dit alles is baie doelbewus. Al die simboliese toevoegings probeer om die oorsprong van die reg in antieke Europa te plaas, in die klassieke en Bybelse tradisies van 'n koloniale regskultuur, en staan ietwat paternalisties teenoor Afrika-gebruike en wêreldbeskouings en, by uitbreiding, teenoor die mense daarvan. 'n Mens kan hierdie ontwerpkeuses nie losmaak van die denke van wit oppergesag wat die koloniale en apartheidsondernemings gevorm het nie. Die gebou is gemaak om te staan as 'n gesagsimbool van die rassistiese en seksistiese regskultuur van sy tyd.
Toe kom die Nasionale Party in 1948. Politieke inmenging in die samestelling van die Appèlafdeling se regbank het openbare wantroue in die hof verdiep. Soos Marais en Twala dokumenteer, is dit “seker dat die politieke maneuvrering om die Appèlhof te beheer sy beeld beskadig het. En dit het Bloemfontein 'n slegte beeld gegee: dit het bekend geword as die geregtelike vesting van die apartheidsregering, die plek waar apartheid regtens afgedwing is.”
Die stigma het bly voortbestaan. Dit is aktief oorweeg tydens die onderhandelde grondwetlike skikking van die vroeë 1990’s. 'n Doelbewuste besluit is geneem om die nuwe Konstitusionele Hof van die Hoogste Hof van Appèl te skei: die Konstitusionele Hof moes nie in Bloemfontein wees nie, en die HHA moes nie na Johannesburg verskuif word nie. Marais en Twala kom tot die gevolgtrekking dat die stigma wat aan die Bloemfonteinse hof gekleef het, een van die hoofredes was waarom die Konstitusionele Hof in Johannesburg geplaas is; 'n stad waarvan die reputasie, benewens sy ekonomiese gewig, ook die morele gesag gedra het van 'n sentrum van weerstand teen apartheid, saam met Soweto. Die transformasie van die Ou Johannesburgse Fort in Constitution Hill spreek van die transformasie wat in die samelewing nodig was.
Die Betekenis van (Verdeelde) Hoofstedelikheid
Voordat ek voortgaan, 'n vinnige woord oor die betekenis van hoofstede as simboliese projekte. Marais en Twala voer aan dat hoofstede instrumente van nasiebou is: die mag van die nasiestaat word deur die ruimtelike uitleg en stedelike landskap van die hoofstad geprojekteer, en gesag word oorgedra deur die stad se argitektuur, monumente, straatname en openbare ruimtes. In Afrika is die meeste hoofstede die produk van koloniale beheer, en koloniale argitektuur is daarin gebruik om die mag van die koloniseerder te simboliseer. Selfs in postkoloniale demokrasieë bly hulle die primêre plekke waar simboliese veranderinge — in argitektuur, monumente en amptelike name — gebruik word om onafhanklikheid te artikuleer, selfs terwyl oorgeërfde patrone van segregasie onderliggend in die stedelike weefsel voortduur.
Verdeelde hoofstede, merk Marais en Twala verder op, is tipies die uitkoms van politieke kompromie tydens oorgangstydperke. Die skeiding van die geregtelike hoofstad van die uitvoerende en wetgewende hoofstede is dikwels ontwerp om die onafhanklikheid van die howe van politieke mag te simboliseer. In Duitsland, ná hereniging in die vroeë 1990’s, het die regering terug na Berlyn verskuif, maar sy hoogste hof in Karlsruhe behou — 'n doelbewuste ruimtelike stelling dat die regbank nie deur die politieke sentrum opgeslurp sou word nie. Bolivië behou La Paz as sy administratiewe hoofstad en Sucre as sy regsprekende hoofstad. Nederland bied 'n soortgelyke verdeling. In elke geval kodeer die verdeling iets wat die verenigde hoofstad nie kan nie: 'n aanspraak dat die reg apart staan van die politieke oomblik wat dit voortgebring het.
Suid-Afrika se eie verdeelde-hoofstadreëling vertel hierdie soort verhaal. Maar dit vertel ook die verhaal van wat gebeur wanneer 'n politieke kompromis die omstandighede wat dit geskep het, oorleef.
Verspeelde Kanse
Hier word die verhaal in die besonder pertinent. In 2004 het die Konstitusionele Hofgebou in Johannesburg geopen. Dit het in geen onsekere visuele terme aangekondig dat die orde van die samelewing verander het, of dat verandering aan die gang gesit is nie. Toe, tussen 2005 en 2011, het die Hoogste Hof van Appèl sy eie fisiese gebou-uitbreiding ondergaan — 'n aansienlike onderneming wat 'n nuwe hoofhofsaal en bykomende kamers bygevoeg het.
'n Mens moet ook in ag neem dat die HHA, voorheen die Appèlafdeling, in 1910 as die finale appèlhof vir Suid-Afrika ingestel is, wat dit vir meer as 'n eeu die land se hoogste hof gemaak het. Met die interim Grondwet in 1994 het 'n dubbele-hoofde of apeks-stelsel ontstaan: die Konstitusionele Hof het grondwetlike aangeleenthede hanteer, terwyl die HHA jurisdiksie oor alles anders behou het. Daardie reëling het tot 2013 voortgeduur, toe die Konstitusionele Hof se jurisdiksie uitgebrei is om aangeleenthede van beduidende openbare belang in te sluit, wat dit effektief universele jurisdiksie gegee het en die HHA se degradering tot tweede-in-bevel in geregtelike terme voltooi het.
Die HHA-gebou se uitbreidings is gedoen toe dit steeds 'n dubbele-apekshof was. Dit was dus 'n geleentheid om die deugde en transformerende gees van die nuwe grondwetlike orde simbolies te inkorporeer. Die Konstitusionele Hof het pas 'n radikaal ander argitektoniese woordeskat bekendgestel: 'n gebou wat nie (slegs) uit Rome of Renaissance-Europa geput het nie, maar uit Afrika-gemeenskapstradisies en 'n moderne, universele beskouing. Die HHA het die kans gehad om in gesprek te tree met hierdie nuwe artikulasie van geregtigheid, indien nie tot 'n volle herkonseptualisering daarvan nie.
Dit is nie gedoen nie. Die argitektuurfirma wat verantwoordelik was, het erken dat “ 'n mens sou kon aanvoer dat 'n kontemporêre ontwerpbenadering aanvaar moes word”, maar dat hulle, insluitende die regters van daardie hof, gekies het om eerder “die huidige argitektoniese kwaliteite te aanvaar wat geleë is in vorm, skaal en materiale wat in die bestaande gebou gebruik is.” Die uitbreiding het die sandsteen, die proporsies en die atmosfeer herhaal. Die apartheidsera-wapen is in twee van die drie bestaande hofsale behou. Die nuwe hofsaal, hoewel dit die post-1994-wapen bevat, het die streng, dofverligte atmosfeer van die oue behou — wat 'n vreesgebaseerde respek vir die erns van die reg oproep, eerder as die openheid wat die Grondwet in die vooruitsig stel.
As Bloemfontein 'n geleentheid wou hê om die saak te maak om as die geregtelike hoofstad te bly, moes dit die behoefte voorsien het om die Grondwet en die transformasie wat dit vereis, simbolies te verteenwoordig. Maar dat dit sy identiteit behou het, is veelseggend. Die Bloemfonteinse en Johannesburgse howe verteenwoordig mededingende regskulture: 'n konserwatiewe kultuur en 'n progressiewe, transformerende een.
Daar is baie voorbeelde van historiese geboue wat deur waaghalsige moderne uitbreidings omskep is in iets wat nie een van die benaderings op sigself kon wees nie. 'n Treffende voorbeeld is die Museum van Militêre Geskiedenis in Dresden, Duitsland. Dit is oorspronklik in 1876 as 'n wapenopslagplek gebou, gedurende die Nazi-tydperk gebruik en later gesluit. Dit is in 2011 heropen met 'n visioenêre uitbreiding deur Daniel Libeskind: 'n skerp staal-en-glas-skerf wat deur die neoklassieke fasade steek en 'n gesprek tussen oud en nuut skep wat die gebou dwing om rekenskap te gee van wat dit was. Die argitek het die bestaande gebou beskryf as verteenwoordigend van “die strengheid van die outoritêre verlede” en sy ingryping as 'n weerspieëling van “die deursigtigheid van die weermag in 'n demokratiese samelewing.” Dieselfde kan nie van die Bloemfonteinse hof gesê word nie.
Die hofgebou, omhein soos 'n vesting en sonder openbare toeganklikheid — fotografie word oor die algemeen nie toegelaat nie, besoekers word by die ingang deursoek en ondervra — stuur 'n implisiete boodskap van bewaakte eksklusiwiteit wat ongemaklik sit met die grondwetlike gees wat dit dien.
Wat Johannesburg eerder bied
Wessel le Roux, die Suid-Afrikaanse regsgeleerde wie se werk oor die argitektoniese dimensie van postapartheid-konstitusionalisme noodsaaklike leesstof oor hierdie vrae is, beskryf die Konstitusionele Hofgebou as “'n belangrike estetiese indeks van, of estetiese analogie tot, die transformasie van postapartheid-reg en regskultuur.” Le Roux identifiseer wat hy 'n “argitektoniese dissonansie” in die postapartheid-regsorde noem: die ou howe en hul oorgeërfde simboliek bly staan en in gebruik, terwyl 'n nuwe grondwetlike woordeskat op 'n ander verbeelding aandring. Die vraag is watter woordeskat die toon moet aangee.
Die Konstitusionele Hof stel deur elke ontwerpsbesluit sy eie saak. Anders as die HHA, wat die parlementêr-soewereine status quo bevestig het sonder om verder as dit te reik, funksioneer die Konstitusionele Hof hoofsaaklik as 'n transformerende strewe. Dit gee argitektoniese vorm aan die regskultuur wat nog nie ten volle verwesenlik is nie. Dit beskryf nie Suid-Afrikaanse konstitusionalisme soos dit is nie; dit skryf voor — esteties, ruimtelik, regspraakmatig — wat dit behoort te word.
Albie Sachs, wat deel was van die Hof se eerste bank, beskryf in Art and Justice die gebou se bewustheid van “geregtigheid onder 'n boom” as iets wat “tussen subliminaal en liminaal” kommunikeer. Die boom, as die Hof se logo en leidende ruimtelike metafoor, stel geregtigheid nie voor as die alleen-eiendom van die Romeinse reg nie, nie as 'n Romeinse godin wat geblinddoek en abstrak losstaande is nie, maar as iets wat groei, wat beskut, wat versorging verg. Dit wortel grondwetlike gesag in Afrika-gemeenskapspraktyk, terwyl dit tot 'n planetêre skaal van verbondenheid spreek. Soos Sachs verduidelik, moes die logo die Hof se “plek in Afrika” oordra, weg van “cliché-matige beelde van die weegskaal van geregtigheid en Romeinse kolomme.”
Le Roux merk op dat hierdie gebou 'n “fisiese rigtingwyser” van postapartheid-regsteorie is. Die getransformeerde terrein is nie van die omliggende gemeenskap afgesper nie. Dit was 'n doelbewuste ontwerpsbesluit, en dit moet as 'n grondwetlike een verstaan word.
'n Onaangekondigde Skuif, Reeds Voltrek
Omdat Suid-Afrika se hoofstede nie deur wetgewing verklaar word nie, maar die produk van politieke aanwysing en populêre retoriek is, is die vraag oor hoe die geregtelike hoofstad verander moet word nie 'n kwessie van wetgewing nie, maar van narratief.
'n Formele politieke aankondiging van 'n hoofstadsverskuiwing deur 'n minister, departement of politieke party sou egter die regbank verder in politieke twis intrek juis op die oomblik wanneer die howe 'n buitengewone grondwetlike las dra. Die regbank behoort nie 'n oorwinnaarsprys te wees waarop politici aanspraak maak nie. Sy simboliese sentrum behoort eerder nie die onderwerp van parlementêre debat of uitvoerende proklamasie te wees nie.
Die regbank self mag so 'n proklamasie maak, maar het dit waarskynlik in al die jare sedert die vestiging van grondwetlike demokrasie om ander redes nie gedoen nie. Regskultuur verander inkrementeel, omdat dit konserwatief bly wanneer dit by verandering kom. Die howe vermy dit om die stelsel van hiërargie, konvensie en stabiliteit te ontwrig.
Alternatiewelik sou die organisasie wat bestaan om die nasionale handelsmerk te versorg, Brand South Africa — die amptelike bewaarder van Suid-Afrika se nasionale handelsmerk, geïnkorporeer as 'n trust en 'n Bylae 3A nasionale openbare entiteit — deur sy eie prosesse van navorsing en openbare kommunikasie tot hierdie gevolgtrekking kon kom en dit aankondig, nie as 'n politieke daad nie, maar as 'n erkenning van wat reeds duidelik is. Dit sou opslae maak. Dit sou bespreking uitlok. En dan sou dit gaan lê, aanvaar word, en die kurrikulum sou uiteindelik bygewerk word. Ons werk hier met sake van die nasionale bewussyn wat versorg moet word.
Bloemfontein sou 'n simboliese knou kry, en dit hou ongetwyfeld uit trots aan sy status vas. Maar — om dit reguit te stel — die stad ding nie werklik mee in die sfeer van nasionale trekpleisters nie. Dit bly 'n belangrike, indien nie sleutelsentrum vir regspraak nie. Die gebou word goed onderhou in vergelyking met ander howe. Maar die stad se aanspraak op geregtelike hoofstadskap is al vir 'n geruime tyd 'n kwessie van eer eerder as dat dit enigsins produktief is.
Dit is nie 'n voorstel vir verandering nie, maar 'n erkenning. Die Konstitusionele Hof is Suid-Afrika se hoogste hof. Constitution Hill in Johannesburg is die fisiese rigtingwyser van die land se grondwetlike orde op sy mees ambisieuse, mees sorgvuldig-verbeelde, mees doelbewus Afrika- en universele uitdrukking.
Johannesburg is reeds Suid-Afrika se geregtelike hoofstad. Hier’s op die erkenning daarvan.
Adv. Francois Lion-Cachet is 'n praktiserende advokaat van Johannesburg en stigtersredakteur van die geskiedkundig-vername en progressiewe Afrikaanse tydskrif Klyntji. Hierdie artikel het oorspronklik in Engels op Substack verskyn en is met vergunning vertaal.
Nog artikels op OntLaer:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.
 | A guest post by
|