In Oktober 2026 het die Suid-Afrikaanse regering 'n plan aangekondig om landbougrond in staatsbesit aan burgers wat nie wit is nie, beskikbaar te stel. Ongeveer 2,5 miljoen hektaar sodanige grond sal aan hierdie burgers beskikbaar gestel word. Die grond word vrygestel ingevolge die Proaktiewe Grondverkrygingstrategie (PLAS), die regering se bestaande program vir die verkryging van staatsgrond.
Die Departement van Landbou, Grondhervorming en Landelike Ontwikkeling funksioneer ingevolge die staat se beleid oor die verhuring en beskikbaarstelling van staatsgrond. Volgens die geskiktheidskriteria moet aansoekers om landbougrond in staatsbesit “voorheen benadeelde Suid-Afrikaners” wees (spesifiek geklassifiseer as Afrikane, Kleurlinge, Indiërs of Suid-Afrikaanse Chinese). Wit Suid-Afrikaners word uitdruklik en blatant daarvan uitgesluit om aansoek te doen om hierdie landbougrond in staatsbesit.
Die geskiedenis van die ANC-geleide grondbesitherstelprogram en die oordrag van landbougrond in staatsbesit oor baie jare — waar, in sommige gevalle, hoogs suksesvolle plase en landbouondernemings aan swart en bruin begunstigdes oorgedra is — toon dat die betrokke ondernemings dikwels ineengestort het. Dit het dikwels gebeur kort nadat die eienaarskap verander het. Dít ondanks die regering se pogings om nuwe eienaars met bykomende befondsing, toerusting en opleiding te ondersteun. In baie gevalle het die regering of die nuwe eienaars dan geen ander keuse gehad as om wit kommersiële boere te nader om, as vennote van die begunstigdes, die plase of landbouondernemings te red nie.
Voorbeeld 1: Die Zebediela-sitruuslandgoed (Limpopo)
Dit was eens een van die wêreld se grootste sitruslandgoedere, wat jaarliks miljoene kartonne lemoene uitgevoer het. Dit is in 2003 ingevolge die grondrestitusieprogram aan die Bjatladi-gemeenskap oorgedra. Weens interne bestuursgeskille in die gemeenskaplike eiendomsvereniging (CPA), 'n gebrek aan kommersiële bestuurskundigheid en regeringsondersteuning wat te laat opgedaag het nadat die eienaarskap verander het, het produksie ineengestort, die boorde agteruitgegaan en die landgoed 'n enorme skuldlas opgebou.
Die staat en die gemeenskap moes toe by verskeie geleenthede kommersiële vennote en private bestuurskundigheid inkontrakteer om produksie weer op dreef te kry en sodoende werksgeleenthede te probeer behou.
Voorbeeld 2: Subtropiese plase in die Levubu-vallei (Limpopo)
Dié makadamia-, piesang- en avokadoplase van hoë waarde in die vrugbare Levubu-vallei is in die middel van die 2000’s aan plaaslike gemeenskappe oorgedra. Weens 'n gebrek aan kommersiële bedryfservaring en bedryfskapitaal het produksie egter binne 'n paar jaar skerp gedaal, wat letterlik verlate boorde tot gevolg gehad het.
Strategiese vennootskappe met kundiges moes voorts aangegaan word om die onderskeie boerderyondernemings weer kommersieel lewensvatbaar te probeer kry deur bekwame en ervare bestuur te verseker, werkers op te lei en internasionale uitvoergeleenthede te herwin.
Voorbeeld 3: Bestuursmislukkings van gemeenskaplike eiendomsverenigings (“community property associations - CPA's”)
Parlementêre verslae wys daarop dat CPA's gereeld sukkel met interne konflik, finansiële wanbestuur en 'n gebrekkige begrip van grondregte. Dit dwing die staat dan dikwels om noodbefondsing beskikbaar te stel of op naburige wit kommersiële boere staat te maak om te keer dat toegekende landbougrond bloot onbenut of onderbenut gelaat word deur die nuwe grondeienaars.
Voorleggings aan parlementêre portefeuljekomitees, departementele jaarverslae en mediaberigte dui deurgaans op wydverspreide probleme met landbougrondoordragte: interne konflik, finansiële wanbestuur, nienakoming van toekenningsvoorwaardes, leierskapgeskille en die behoefte aan noodondersteuning of die inkontraktering van wit kommersiële vennote. In onlangse jare het dikwels slegs ongeveer 7–11% van die meer as 1 700 geregistreerde CPA's volledig aan die voorwaardes voldoen.
Herkapitalisering is dan nodig om grond wat aan gemeenskappe oorgedra is, weer kommersieel lewensvatbaar te maak. Dit is ongelukkig sistemiese probleme rondom die oordrag van eiendomsreg op landbougrond in Suid-Afrika wat oor 'n aansienlike tydperk gedokumenteer is.
Breër patroon van grondhervormingsuitkomste
Daar is ook al dikwels in regeringsverslae, akademiese studies en ontledings deur opposisiepartye berig oor hoë koerse van onderprestasie of mislukking op kommersiële plase wat oorgedra is. In die gemelde bronne word syfers van tussen 50 en 90% genoem vir oordragte wat in die verlede misluk het. Daar is baie PLAS-plase wat min of geen kommersiële produksie toon nie.
Probleme met ondersteuning ná skikking en vaardigheidsoordrag, asook kapitaaltekorte en bestuursgebreke, was dus dikwels kenmerkend van landbougrondoordragte. In sulke gevalle was strategiese vennootskappe met en private bestuur deur die uitgeslote wit bevolkingsgroep dikwels nodig om bedrywighede te stabiliseer en die ondernemings van totale ondergang te red. Soos reeds gemeld, is daar talle gedokumenteerde bewyse dat suiwer rasgegebaseerde toewysings sonder sterk belegging in kundigheid en kapitaal herhaaldelik tot braakliggende grond en/of skuldverligtings- en reddingspakkette gelei het.
Uit die gemelde voorbeelde kan dus geargumenteer word dat die staat, deur rasgebaseerde toekenningskriteria vir landbougrond bo bewese boerderybevoegdheid en kommersiële kapitaalbelegging te prioritiseer, dekades van gedokumenteerde grondhervormingsmislukkings veroorsaak het. Die gevaar bestaan dat hierdie foute met die huidige rasgebaseerde inisiatief herhaal sal word, ongeag allerlei beloftes van ondersteuning van regeringskant vir die tydperk ná die oordragte.
Die regering se rasse-ideologie troef steeds landbou-ekonomiese werklikhede, wat opnuut kan lei tot braakliggende landbougrond en die vermorsing van belastingbetalersgeld — met die daaropvolgende afhanklikheid van juis die kommersiële (wit) boere wat die beleid van meet af aan deur die beleid as direkte begunstigdes van die nuut vrygestelde 2,5 miljoen hektaar landbougrond uitgesluit is.
Landbouvoorsieningskettings en voedselsekerheid hang af van kommersiële lewensvatbaarheid. Kommersiële boerdery vereis komplekse tegniese, finansiële en voorsieningskettingbestuur wat nie oornag met regeringsopleiding en -bystand tot stand kan kom nie. Trouens, regeringsopleiding en -ingryping het in die verlede selde suksesvolle uitkomste opgelewer, tensy daardie landboubedrywighede geprivatiseer is deur bekwame, ervare landboukonsultante aan te stel — maar ongelukkig dikwels eers ná ineenstorting. Waarom sou die regering dus nou meer suksesvol wees? Die probleem is juis die regering se voorliefde daarvoor om die (wit) private sektor aanvanklik grotendeels uit te sluit en dan self as stut en mentor vir ontluikende landbou-entrepreneurs te probeer optree, ten einde te verhoed dat hulle struikel en val.
Die verwagting is ongelukkig dat pas toegekende staatslandbougrond ná verloop van tyd dus óf braak kan lê óf voortdurende regeringsreddingspakkette nodig kan hê. Dit kom neer op 'n herhaling van vorige mislukte regeringsgrondherstelbeleide wat doelbewus en blatant die kundigheid en ervaring uitsluit wat wit kommersiële boere oor dekades en eeue verwerf het.
'n Pragmatiese alternatief
Die regering moes dit met sy nuwe inisiatief as noodsaaklik beskou het om van dag een af weg te beweeg van starre, rasgebaseerde teikens na verdienste- en vennootskapsgebaseerde modelle. Die ANC-geleide regering is egter te behep met sy voorkeur vir rasuitsluiting — 'n praktyk wat uit die apartheidsera geërf is en in Suid-Afrika ná apartheid herhaal word. Ongelukkig het die regering dus die nuwe program begin deur sogenaamde rasse-ingenieurswese voort te sit. Wit burgers moes eerder van meet af aan ook as begunstigdes van nuut vrygestelde staatslandbougrond kon kwalifiseer, sodat die sukseskoers van nuwe landbouondernemings hoër kon wees as tydens die regering se vorige, grootliks mislukte, rasgebaseerde poging.
Wen-wen-opsies sluit nierassige grondtoekenning, gesamentlike ondernemings, aandeelhouerskemas en formele mentorskapmodelle in waar ervare kommersiële boere en opkomende boere van meet af aan saamwerk. Hier is een van talle ware verhale van wit boere wat tot hul medeboere se redding moes kom toe die regering hulle gefaal het.
Voortgesette grondhervorming moet fokus op voedselsekerheid, welvaartskepping en produktiewe boerdery eerder as ideologiese gebare wat uiteindelik die grond skaad en belastingbetalersgeld vermors. Dit mag nie die rassediskriminasie van Suid-Afrika se era voor demokrasie herinstitusionaliseer nie.
Piet du Plessis is 'n afgetrede konsultant met 'n agtergrond in die toegepaste maatskaplik-ekonomiese ontwikkelingsbedryf.
Nog artikels deur Piet du Plessis:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.
