Ramaphosa: Tussen bedanking en ampsaanklag
Die politieke en grondwetlike gevolge van Phala Phala.
Die debat oor President Cyril Ramaphosa se politieke toekoms het weer opgevlam ná die Konstitusionele Hof van Suid-Afrika se beslissing oor die omstrede Phala Phala-saak. Die hof se besluit het die deur verder oopgemaak vir politiek en parlementêre druk rondom die president se optrede en sy hantering van die voorval by sy Phala Phala-plaas in Limpopo. Hoewel die hof nie self oor skuld of onskuld beslis het nie, het die uitspraak die politieke realiteit versterk dat Ramaphosa toenemend kwesbaar raak vir moontlike parlementêre prosesse, insluitend oproepe vir ampsaanklag of politieke druk om uit eie keuse te bedank.
Die groot verskil tussen 'n president wat bedank en 'n president wat uit sy amp verwyder word, lê nie net in politieke simboliek nie. Dit raak ook mag, nalatenskap, finansiële voordele en die beskerming van 'n voormalige staatshoof.
President Cyril Ramaphosa bevind hom tans in 'n toenemend moeilike politieke posisie. Die druk op hom kom uit verskeie rigtings. Opposisiepartye verhoog hul aanvalle. Faksiegevegte binne die ANC duur voort. Die publiek se vertroue in staatsinstellings bly broos. Teen hierdie agtergrond het die debat oor 'n moontlike bedanking of selfs verwydering uit sy amp weer momentum gekry.
Die Suid-Afrikaanse Grondwet tref 'n duidelike onderskeid tussen 'n president wat uit eie keuse bedank en een wat deur die Parlement ingevolge Artikel 89 uit sy amp verwyder word. Indien 'n president bedank, behou hy normaalweg die voordele en status van 'n voormalige staatshoof. Dit sluit pensionevoordele, sekuriteitsbeskerming, sekere administratiewe ondersteuning en ander presidensiële voorregte in. Weens die status van voormalige staatshoof sal dit ook aansienlik moeiliker wees om hom te vervolg.
Indien 'n president egter deur 'n parlementêre proses verwyder word weens ernstige wangedrag, 'n ernstige oortreding van die Grondwet of onbekwaamheid, verander die prentjie dramaties. Dan verloor die president baie van daardie voordele en word sy politieke nalatenskap permanent beskadig. Hy sal dan die status van 'n gewone burger geniet wat dit aansienlik makliker sal maak om hom strafregtelik te vervolg.
Hierdie realiteit maak 'n vrywillige bedanking dikwels die meer aantreklike opsie vir 'n staatshoof onder druk.
Die ANC het histories 'n sterk voorkeur daarvoor getoon om interne politieke skadebeheer agter geslote deure te bestuur eerder as om 'n openbare vernedering van 'n sittende president toe te laat. Jacob Zuma se bedankin in 2018 is hiervan 'n voorbeeld. Hoewel Zuma uiteindelik bedank het, het die ANC se Nasionale Uitvoerende Komitee reeds besluit dat hy moet gaan. Die bedanking het egter die party gespaar van 'n volle parlementêre ontheffingsproses.
Baie politieke ontleders glo dieselfde patroon sal waarskynlik gevolg word indien druk op Ramaphosa ondraaglik raak.
Die grootste faktor bly die ANC se eie politieke oorlewing. Die party het reeds steun verloor in opeenvolgende verkiesings. 'n Lang, openbare ampsaanklag-proses teen 'n sittende ANC-president sal die beeld van verdeeldheid en swak regering verder versterk. Dit sal ook opposisiepartye soos die Demokratiese Alliansie, Economic Freedom Fighters en uMkhonto weSizwe Party verdere politieke ammunisie gee.
Die DA sal waarskynlik probeer om enige krisis rondom Ramaphosa te gebruik as bewys dat die ANC nie meer in staat is om effektiewe regering te lewer nie. Die EFF sal waarskynlik aandring op maksimum openbare druk en 'n aggressiewe parlementêre proses. Die MK Party van Jacob Zuma sal waarskynlik probeer om verdeeldheid binne die ANC verder uit te buit, veral onder tradisionele ANC-ondersteuners.
Nog 'n belangrike vraag is wie Ramaphosa sou opvolg indien hy sou bedank. Die naam wat die meeste genoem word, is Paul Mashatile. As adjunkpresident is hy die mees logiese kandidaat vir 'n oorgangstydperk. Mashatile beskik oor sterk netwerke binne die ANC en het oor jare 'n reputasie opgebou as 'n vaardige politieke organiseerder.
Tog bestaan daar ook kommer binne sekere ANC-geledere oor hoe die markte, buitelandse beleggers en internasionale vennote op 'n Mashatile-presidentskap sal reageer. Ramaphosa word internasionaal steeds gesien as 'n meer voorspelbare en markvriendelike figuur. Enige skielike veranderinge in leierskap sal waarskynlik korttermyn-onsekerheid in die ekonomie veroorsaak.
Die rand, beleggersvertroue en sakevertroue reageer dikwels sensitief op politieke onsekerheid. Suid-Afrika se ekonomie verkeer reeds onder druk weens lae groei, hoë werkloosheid, infrastruktuurprobleme en fiskale spanning. Die ANC sal dus versigtig wees om 'n politieke oorgang te bestuur op 'n manier wat nie verdere ekonomiese skade veroorsaak nie.
Daar bestaan ook die moontlikheid dat die ANC eerder vir 'n beheerde interne oorgang sal kies. In so n geval bedank Ramaphosa vrywillig, terwyl die party probeer om stabiliteit en eenheid uit te beeld. Dit sal die ANC die geleentheid gee om beheer oor die politieke narratief te behou voor die volgende verkiesingsiklus. Die waarskynlikste uitkoms bly dus nie 'n dramatiese parlementêre ontheffing nie, maar eerder 'n onderhandelde politieke uittrede. Dit sal Ramaphosa in staat stel om sy presidensiële voordele en 'n mate van politieke waardigheid te behou, terwyl die ANC probeer om groter skade aan die party en die staat te beperk.
Die groter vraag is egter nie net wat met Ramaphosa gebeur nie. Die werklike vraag is wat ná Ramaphosa gebeur.
Die ANC bevind hom in 'n tydperk waar interne verdeeldheid, dalende steun en groeiende openbare frustrasie nie meer geïgnoreer kan word nie. Selfs indien 'n leierskapverandering plaasvind, los dit nie noodwendig die dieper strukturele probleme van die land op nie.
Vir Suid-Afrika wag daar waarskynlik 'n tydperk van politieke herskikking, moeilike koalisies en groter onsekerheid oor die land se toekomstige rigting.
Jean-Paul (JP) Biko Keyter is 'n ervare en dinamiese TV en Radio aanbieder, uitsaai-joernalis, mediastrateeg en uitvoerende vervaardiger met meer as 20 jaar se ervaring in radio, televisie, en digitale media regoor Suid-Afrika, die Verenigde Koninkryk en Europa.
Nog artikels op OntLaer:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.
 | A guest post by
|