RW Johnson en die stryd om klassieke liberalisme
Deur klein dade van goedhartigheid en eerlikheid kan ons dalk nog die donkerder toekoms trotseer en klassieke liberalisme in selfvervullende hoop omskep.
Op 21 Julie is RW Johnson op 82-jarige ouderdom oorlede. Sy dood lui die einde van 'n era in Suid-Afrikaanse politieke kommentaar in. Geen ander skrywer het met soveel geleerdheid, trefkrag en deeglike navorsing oor die mislukking van Afrika-nasionalisme geskryf nie. Hoewel Johnson 'n ondersteuner van die Britse Arbeidersparty was, was hy 'n old school klassiek liberale — die vergestalting van 'n geslag wit, Engelssprekende liberaaldenkendes wie se lot dit was om in 'n ideologiese niemandsland tussen twee strydende nasionalismes, Afrikaner- en Afrika-nasionalisme, te leef.
Hoewel hy eens 'n anti-apartheidsaktivis was wat vir die veiligheidspolisie moes vlug, het hy in die 1990's en 2000's die rol van pretbederwer gespeel deur telkens koue water oor die Reënboognasie-euforie te gooi. Teen die tyd van Zuma se presidentskap het hy egter ons Kassandra geword: 'n reguit profeet wie se waarskuwings ons op eie risiko geïgnoreer het.
Johnson, wat in Engeland gebore is, het geen rassebagasie saamgedra nie. Hy het swart mense nie as minderwaardig beskou nie en het daarom ook geen skuldgevoel gehad wanneer hy hulle die waarheid vertel het nie. In 'n BizNews-artikel, Maimane, Malema, Mashaba – Career Missteps from Egos Run Riot, het hy dié swart politici gekritiseer deur aan te voer dat “'n Mens staan verstom oor die allesoorheersende egoïsme van Afrika-politiek.”
My indruk is dat hy ANC-bewind nie soseer verag het oor die uitwerking daarvan op wit mense nie, maar oor die skade wat dit gewone swart mense se vooruitsigte berokken het.
Sy bekendste uitspraak was waarskynlik dat die land “óf 'n moderne, geïndustrialiseerde ekonomie óf die ANC kan hê, maar nie albei nie”. As oortuigde liberale kon hy hom nie heeltemal sover bring om dié stelling te rassifiseer nie: dat Suid-Afrika óf 'n moderne nywerheidsekonomie óf 'n swart regering kan hê, maar nie albei nie. “Die ANC” is die gerieflike etiket waarmee alles wat met Afrika-regering verkeerd is, veroordeel word. Maar sou 'n ander Afrika-party — die EFF, Inkatha, MK of ActionSA — werklik beter vaar? Let maar op sy opmerking hier bo oor die egoïsme van politici buite die ANC.
In 'n veelpartydemokrasie behoort dit kwalik 'n onoorkomelike probleem vir Suid-Afrika te wees. Die werklike probleem is dat die breër Afrika-middelklas — nie net die ANC nie — maar dun gesaai is wat bestuursvermoë betref. Dít is inderdaad ons groot, skynbaar onoplosbare probleem.
Het Johnson gemeen apartheid was beter as wat ons nou het? Beslis nie. Maar in Fighting for the Dream (2019) het hy geskryf:
The pre-1994 state built a formidable infrastructure, a developed economy and a series of powerful and efficient institutions – the Armed Forces, Eskom, Transnet (including a large railway and port system), the civil service, a strong police force, a highly developed water distribution system and much else besides … [ensuring] that individual or sectional interest within the ruling group were held in check and subordinated to a strong sense of national interest.
Hy het dit gekontrasteer met die ANC, 'n politieke elite wat uit 'n warboel botsende belange bestaan, sonder enige samebindende besef van homself en, so seker as wat die nag op die dag volg, met min of geen begrip van die nasionale belang nie.
Dit was lank reeds die klaaglied van denkers oor swart bevryding dat 'n volk eers gerespekteer word wanneer hy hom vir trots en ondersteuning tot 'n suksesvolle moederland kan wend. In 1994 het Suid-Afrika die nuwe groot swart hoop geword. Hulle sou tog sekerlik nie hierdie geleentheid verspeel nie — nie met Mandela se Salomoniese wysheid en die hele wêreld wat ons sukses toegejuig het nie. Tog is dit presies wat gebeur het, soos Johnson uitgewys het.
Vir elke liberalis, kommunis of Afrika-nasionalis — trouens, vir elke demokraat — bestaan die verskriklike moontlikheid nou dat meerderheidsregering, die doel waarvoor so lank gestry is, as 'n tragiese mislukking in die geskiedenis sal opgaan. Dit sou nie net die wit regses gelyk gee nie, maar ook skynbaar die volkstryd van die hele twintigste eeu ongeldig verklaar of minstens bespotlik maak. So 'n mislukking sou nie net tragiese gevolge vir swart trots en selfrespek in Suid-Afrika hê nie; dit sou ook swart selfvertroue en rasseverhoudinge dwarsoor die wêreld raak.
Die tragiese mislukking van meerderheidsregering het ons in 'n nuwe werklikheid laat beland. Hoewel die einde van apartheid veronderstel was om swart trots te versterk, het dit in sommige opsigte die teenoorgestelde uitwerking gehad. Swart selfvertroue het 'n knou gekry. Daar is die grootdoenerige houding van tenderpreneurs en die verspotte, aspirerende advertensies wat op die oppervlakkigste drange van ons “swart diamante” gemik is; en dan is daar Julius Malema se dom bravade. Niks daarvan kom neer op ware selfvertroue of selfrespek nie.
Deur mense bo hul vermoëns te bevorder en ondernemings verby hul funksionele kapasiteit te bemagtig, is bloot 'n dun lagie sukses oor 'n verpletterende mislukking geverf. Die dryfkrag van bevoegdheid, vernuwing en institusionele integriteit in hierdie land bly hoofsaaklik in die hande van die wit minderheid. Sou hulle vertrek, stort die kaartehuis genaamd Suid-Afrika in duie.
Het Johnson enige hoop vir 'n nierassige, demokratiese Suid-Afrika gehad? Dit is nie verbasend nie dat sy hoop, indien enige, op 'n DA-regering gevestig was. Soos hy in 'n artikel van 2024 oor die RNE geskryf het: “Wat dringend nodig is, is 'n DA-leier wat die poësie en geskiedenis van die liberale tradisie kan oproep en daardie tradisie die toekoms in kan projekteer, sodat die land 'n alternatiewe visie gebied word van hoe dinge kan wees.”
Maar wat is dié alternatiewe visie? Jou eie mense verkoop jou uit en jy sou beter daaraan toe wees indien beginselvaste wit liberale die septer swaai. Sou gewone swart mense vir so 'n boodskap ontvanklik wees? Dalk.
RW Johnson was 'n vriend en medewerker van Suid-Afrika se baanbreker-sosiale wetenskaplike Lawrence Schlemmer. Dekades voordat Frans Cronje ons begin vertel het dat swart Suid-Afrikaners gematigder is as wat ons aanneem, het Schlemmer reeds tot dieselfde gevolgtrekking gekom. Soos Johnson uitgewys het: “Daar was van die begin af selfs onder die ANC se massa-aanhang 'n behoefte aan samewerking tussen die ANC, wit mense en die sakegemeenskap. Die algemene mening, ook onder die ANC se massa-aanhang, is sterk teen regstellende aksie gekant.”
Die massas is dalk teen regstellende aksie en woke-tweevlakdenke gekant, maar die kulturele en media-elite dwarsoor die Westerse wêreld, asook ons swart elite in Suid-Afrika, glo vas dat sekere identiteitsgroepe 'n spesiale bedeling nodig het — 'n afsonderlike stel waardes en verwagtinge wat hul waardigheid moet beskerm teen die onverbiddelike kragte van meriete en markmededinging.
Dit is 'n groot ironie dat dit wat eens die regses se verskoning vir rassisme was — dat swart mense van wit mense verskil en daarom anders behandel moet word — nou die linkses se verskoning vir hul “omgekeerde” rassisme geword het. Hoe sal Suid-Afrika, of trouens die hele Westerse wêreld, ooit ontsnap aan die vloek van hierdie tweevlakbedeling wat klassieke liberale soos Johnson so gegrief het?
Helaas sal dié tweevlakbedeling waarskynlik nog geslagte lank voortduur voordat dit onder die gewig van sy eie teenstrydighede ineenstort. Dit beteken dat wit mense — liberaal of konserwatief, rassisties of swartgesind — binne watter enklawe hulle hul ook al bevind, 'n vesting vir hul eie waardes en beginsels sal moet bou.
Ek is van mening dat die oorgrote meerderheid wit mense, asook talle mense uit die hele rassespektrum, soos Schlemmer en Cronje se navorsing aandui, in breë trekke met Johnson se klassiek-liberale waardes saamstem. Indien ons sy nagedagtenis wil eer, kan ons dit doen deur te bewys dat gewone menslikheid, billikheid en reguit eerlikheid steeds ver kan kom in hierdie land.
Die droom van Afrika-nasionalisme is verby. Dit beteken egter nie dat die nagmerrie nou moet begin nie. Deur eenvoudige dade van goedhartigheid en eerlikheid kan ons dalk nog sommige van sy donkerder profesieë verkeerd bewys — en klassieke liberalisme in 'n selfvervullende hoop omskep.
Nog artikels op OntLaer:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.
 | A guest post by
|