"Aanvaar die Uitdagings wat die Nuwe Wêreldorde bied"
Daar is en was nog geen toereikende internasionale regsorde nie.
Die Verenigde Nasies (VN) is 'n logge organisasie, bestaande uit 'n enorme tafereel agentskappe. Die primêre doelwit, en die rede vir sy bestaan, word in die Aanhef van sy Handves uiteengesit. Daarin bely “die nasies van die Verenigde Nasies” hul vasberadenheid “om daaropvolgende geslagte te red van die teistering van oorlog, wat (verwysend na die twee wêreldoorloë) twee keer in ons leeftyd onbeskryflike hartseer vir die mensdom gebring het.”
Aansluitend by die Aanhef, is die eerste doelwit van die VN soos uiteengesit in artikel 1:
“(om) internasionale vrede en veiligheid te handhaaf, en met die oog daarop: effektiewe kollektiewe maatreëls te tref vir die voorkoming en verwydering van bedreigings vir vrede, en vir die onderdrukking van dade van aggressie of ander vredesbreuke, en om deur vreedsame middele, en in ooreenstemming met die beginsels van geregtigheid en die internasionale reg, aanpassing of skikking van internasionale geskille of situasies wat tot 'n vredesbreuk kan lei, teweeg te bring.”
Artikel 51 van die Handves bevestig die reg op individuele en kollektiewe selfverdediging in die geval van 'n gewapende aanval totdat die Veiligheidsraad doeltreffend ingegryp het om die vrede te herstel. Sodanige maatreëls tref die Veiligheidsraad in ooreenstemming met Hoofstukke VI en VII van die Handves.
Die Handves is 'n voorbeeld van die hoogste aspirasies van die internasionale rule of law of dan oppergesag van die reg en beliggaam die oortuiging dat die politiek in die geheel aan die bindende dissipline van die reg onderwerp kan word, wat nie net swak state en middelslag moondhede bind nie, maar ook die groot moondhede. Voorheen was daar soortgelyke pogings om die gebruik van wapengeweld te verbied, hoofsaaklik deur die Volkebond (1920-1946), en in die Algemene Verdrag vir die Afswering van Oorlog van 1928 (die Kellogg-Briand-pakt). Die Handves van die VN behels die groot projek om hierdie mislukkings te probeer oorkom.
Die VN-stelsel is die kern van wat koesterend as die “reëlgebaseerde internasionale orde” beskryf word. Dit is by uitstek 'n multilaterale stelsel, synde die beliggaming van die mees omvattende multilaterale verdrag ooit, naamlik die VN-Handves.
Onnodige Weeklag
Juis omdat dit so gekoester is, word die skynbare gevaarlike ondergang van hierdie orde tans bitterlik betreur. Tog is hierdie hartseer grootliks misplaas, want die vermeende multilaterale reëlgebaseerde orde vir vrede en veiligheid het nog nooit werklik bestaan nie.
In die mate waarin internasionale vrede en veiligheid gehandhaaf is, veral tussen die groot moondhede, was dit nie danksy wat iets oënskynlik besonder verhewe nie, maar daarenteen vanweë iets treffend bruut en basies, naamlik mag, meer bepaald die supermoondhede wat 'n doeltreffende magsbalans in hul eie belang gehandhaaf het. Trouens, die supermoondhede het so magtig geword dat hulle nooit regstreekse militêre optrede teen mekaar gewaag het nie omdat hulle geweet het dat die reaksie noodlottig vir hulself sou wees.
Die magsewewig was die sekerste waarborg dat die supermoondhede – die Verenigde State en die ou Sowjetunie (USSR) – nooit in gewapende konflik teen mekaar gewikkel geraak het nie. Hierdie magsbalans en gepaardgaande wedersydse risiko’s wat die grootmoondhede vir mekaar ingehou het, is versterk deur die twee militêre alliansies wat hulle gevorm het: die Noord-Atlantiese Verdragsorganisasie (NAVO) wat in 1949 gestig is, wat die VSA en die meeste state van Wes-Europa insluit, en die Warskoupakt, wat in 1955 gestig is, wat die USSR en die meeste van sy kommunistiese bondgenote in Oos-Europa omvat het.
Nadat die USSR sy eie militêre kernvermoë in die vroeë 1950’s ontwikkel het, is hierdie magsbalans verder versterk. Van toe af was beide kernmoondhede seker van hul eie gewisse vernietiging deur die ander as enigeen van die twee die eerste aanval sou waag - wedersyds versekerde vernietiging (Mutually Assured Destruction – MAD) soos dit bondig in Engels saamgevat is.
Die wydgeprese multilaterale reëlgebaseerde internasionale orde onder die beskerming van die VN het geen rol gespeel in hierdie ontsagwekkende, magsgedrewe sekuriteitstelsel nie. Ja, die internasionale reg soos vervat in die VN Handves was skynbaar indrukwekkend, hoogdrawend en wyd toegejuig, maar op die gebied van grootmoondheid-betrekkinge uiteindelik van weinig belang.
'n Nuwe Magskonfigurasie
Die ontbinding van die Sowjetunie in ‘n reeks opvolgerstate, insluitend Rusland, en die gepaardgaande ondergang van die Warskou-pakt in die vroeë 1990’s het die langdurige veiligheid danksy die magsbalans wat tot op daardie stadium bestaan het, beëindig.
Dit het 'n magskonfigurasie drasties verskillend ingelui as wat sedert die einde van die Tweede Wêreldoorlog bestaan het. Die VSA was nou die enigste supermoondheid in 'n unipolêre opset; NAVO, sonder sy ou Warskou-pakt-teenstander, is sonder 'n duidelike rede vir sy voortbestaan gelaat. En 'n verwarde en verswakte Rusland, wat twee keer in 'n bietjie meer as twee eeue militêr vanuit sy weste verwoes is, was weer eens gevaarlik kwesbaar, nie net vanuit die weste nie, maar ook vanuit 'n herrysende China.
Maar die unipolêre orde van 'n enkele grootmoondheid in die gedaante van die VSA, gekombineer met die skynbare aanbreek van 'n glinsterende multilateralisme, was vlietend en die grootmoondhede was weereens aan die opstaan. Hierdie keer is die rolverdeling ietwat anders. Die belangrikste vir huidige doeleindes is die Verenigde State, China en Rusland.
Die Verenigde State speel weer selfversekerd die rol van supermoondheid. Hy eis weer sy eie invloedsfere op, onder andere deur sy westelike halfrond van onwelkome teenstanders, veral China en Rusland te reinig. Die VSA druk China ook vas in die verre ooste deur goeie betrekkinge met China se werklike en potensiële teenstanders, insluitend Japan, Suid-Korea, Indië, Australië en Taiwan, te kweek. Die VSA se nuwe rol vereis ook dat die VSA nouer betrekkinge met Rusland bevorder, wat nader aan China gedryf is, deels as gevolg van onverstandige Westerse beleide teenoor die Russe. Die VSA probeer ook hard om homself van die Midde-Oosterse dryfsand te bevry – vandaar die kweek van détente tussen Israel en al hoe meer Arabiese state. Hy probeer ook om Iran te neutraliseer, ten minste tot die punt waar dit nie 'n onmiddellike bedreiging vir Israel inhou nie – sy naaste bondgenoot in die streek.
China het nou 'n volwaardige grootmoondheid geword, sterk genoeg om deur verskeie strategieë sy invloed ver buite sy grense uit te brei – in Afrika, die Arktiese gebied en in die westelike halfrond, en skynbaar toenemend in staat om mettertyd, sy langdurige irritasie, Taiwan, uit die weg te ruim. China se strategieë om sy mag te versterk en sy invloed uit te brei, sluit in BRICS, die Global Governance Initiative (GGI), die Belt and Road Initiative, en verskeie ander. Dit alles word in die tipies misleidende, goedaardige menseregte- en die reëlgebaseerde terme van die VN-Handves ingeklee, maar bevorder nadruklik Chinese mag in opposisie met sy teenstanders, hoofsaaklik die Verenigde State.
Dan is daar Rusland. Nog steeds maar 'n skaduwee van die voormalige USSR, het dit ten minste 'n mate van balans herwin. Terwyl dit dekades lank te swak was om 'n dreigende ooswaarts-kruipende NAVO op 'n afstand te hou, is dit nou onder Poetin ten minste in staat, weliswaar met groot moeite, om 'n streep in die Krim en in sy invloedsfeer – wat hy sy “nabye buiteland” noem – in oostelike en suidelike Oekraïne te trek. Alle ander state sal 'n modus vivendi ten opsigte van hierdie nuwe realiteit van toenemende wedywering tussen grootmoondhede moet vind.
Alles inaggenome, is die primêre uitdaging weereens om te verhoed dat ekonomiese en dergelike mededinging in 'n groot militêre konfrontasie tussen die grootmoondhede ontplof.
Steeds Ontoereikend
Die internasionale regsraamwerk vervat in die VN-stelsel, wat in die dekades na 1945 grootliks magteloos geblyk het om supermoondheidskonflik te hanteer, is nie aangepas om hierdie nuwe magsopset te hanteer nie. Hierdie ontoereikende ou stelsel bly net so irrelevant soos tevore. Dit bly steeds ontoereikend om die betrekkinge tussen die groot moondhede in die nuwe ontluikende orde te reguleer. Trouens, dit is te betwyfel of enige regsbedeling vir daardie doel opgewasse is.
Maar daar is strategieë met die vermoë om wedywering tussen grootmoondhede te reguleer en groot militêre konflikte te voorkom: in wese dieselfde beproefde strategie van magsbalans wat die wêreld goed gedien gedurende die Koue Oorlog in die vyf-en-veertig jaar na die Tweede Wêreldoorlog.
Die Amerikaanse president Donald Trump word uitgesonder as die hoofvernietiger van die reëlgebaseerde orde. Die beskuldiging is ongeldig. Trump, so onstuimig as wat hy mag wees, behandel die reëlgebaseerde orde bloot vir die valse illusie wat dit sedert sy ontstaan is. Trump reageer op die uitdaging van die opkomende grootmoondheid, China. Hy doen dit deur weer die logika van die beproefde strategie van die magsewewig te volg, wat nou toenemend tussen die Verenigde State en China voltrek. En sodoende word internasionale vrede, ten minste deur die grootmoondhede gehandhaaf en word die grootste bedreiging naamlik van grootskaalse oorlog tussen die grootmoondhede voorkom.
Dit alles gebeur teen die agtergrond van die steeds-bestaande Handves wat die beginsel van “soewereine gelykheid van state” verkondig. Dit is egter nouliks meer as mooipraatjies, wat moontlik romantiese drome van die oppergesag van die reg bevredig, maar net so onvoldoende is soos nog altyd om enige betekenisvolle insig in die realiteite van grootmoondheid-interaksie te bied.
Emeritusprofessor Koos Malan is 'n juris verbonde aan die Sentrum vir Konstitusionele Dinamika by Sakeliga. Hy het die grade BA (Pret) BA Hons (Politieke Wetenskap) (Pret) BIuris (Unisa) LLB (Unisa) LLD (Unisa), het ervaring as staatsaanklaer en landdros, doseer in die regte aan die Universiteit van Pretoria tussen 2007 en 2022, en is die skrywer van drie boeke in die konstitusionele en bedelingstudie. Hierdie artikel se Engelse weergawe verskyn op The Common Sense.
Nog artikels op OntLaer:
Volg OntLaer Facebook en LinkedIn vir ons jongste artikels, potgooi-gesprekke en redaksiebriewe asook bydraes en insigte van skrywers regoor ons netwerk.
INTEKEN OPSIES:
Wil jy stukke soos die direk in jou inboks ontvang – weekliks of daagliks – en terselfdertyd ons werk ondersteun? Kies hieronder jou voorkeur.